Искандер, Фазиль Абдул-иԥа
| Фазиль Абдул-иԥа Искандер | |
|---|---|
| Фазиль Абдулович Искандер | |
|
Фазиль Абдул-иԥа Искандер | |
| Аира |
хәажәкырамза 6, 1929 ш. ССР Аԥсны, Аҟәа |
| Аԥсра |
ԥхынгәымза 31, 2016 ш. Москва ақалақь |
| Аԥсра зыхҟьаз | остановка сердца |
| Аԥсыжра аҭыԥ | Новодевичиетәи аԥсыжырҭа |
| Аусура | апоет, апрозаик, апублицист |
| Абызшәақәа | аурыс бызшәа |
| Атәылауаҩра |
Асовет Еидгыла, Урыстәыла |
| Алма-матер | Литературный институт |
| Ажанр |
мемуары, проза, сатира, притча, афоризм, философская сказка, эссе |
| Анашьамҭақәа |
Государственная премия СССР, орден «Честь и слава», Триумф, премия Правительства Российской Федерации в области культуры, Большая книга, Бунинская премия, Государственная премия Российской Федерации, орден «За заслуги перед Отечеством» III степени, Премия А. С. Пушкина, орден «За заслуги перед Отечеством» IV степени, орден «За заслуги перед Отечеством» II степени, премия «Ясная Поляна» |
| Анаԥынҵамҭа |
|
| Асаит | http://faziliskander.com/ |
Фазиль Абдул-иԥа Искандер (аур. Фазиль Абдулович Искандер; хәажәкырамза 6, 1929 ш., ССР Аԥсны, Аҟәа – ԥхынгәымза 31, 2016 ш., Москва ақалақь) апоет, апрозаик, апублицист. Ианашьан СССР Аҳәынҭқарратә премиа (1989, ароман «Сандро из Чегема» азы), Гамбургтәи Пушкинтәи апремиа (1992), Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә премиа (1993), Жәларбжьаратәи апремиа Москва-Пенне (1996), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1998), иара убас апремиақәа «Болдинтәи ҭагалан», «Триумф» (1998). Урыстәылатәи Афедерациа Апезидент Иусԥҟала хынтәны (1993, 2004, 2009) ианашьан аорден «Аџьынџьтәыла аҿаԥхьа ақәҿиарақәа рзы» 2-тәи, 3-тәи, 4-тәи аҩаӡара. Алитератураҿы илагалазы, насгьы акыршықәсатәи ирҿиаратә усуразы ианашьан Аԥсны аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден актәи аҩаӡара (2002). Дыҩуан урысшәала.
Абиографиа
[аредакциазура | акод аредакциазура]Иаб хылҵшьҭрала дџьамын. 1938 ш. Асовет Еидгыла аҟнытә дахган, заԥхьаҟа ишәҟәыҩҩхаран иҟаз изҳауан иан (аԥсуа) лҭынхацәа рҟны. Ф. Искандер иаби иабдуи рзы иҳәон: «Ибрагим Искандер Аҟәаҟа дааит Џьамтәылантә. Азеижәтәи ашә. аҽеиҩшамҭаз аԥсуа ԥҳәызба дааигеит, ақьырмыт зауад иргылеит. Уи ала ақалақьуаа аӡәырҩы рыҩнқәа ргылан, урҭ рхыԥхьаӡараҿ сара сахьиз март ԥшьба амҩаҿ игылоу аҩны…»
Ф.Искандер ибзиаӡаны далгеит Аҟәатәи 3-тәи абжьаратәи ашкол, ахьтәы медал ала. Аҵара агәацԥыҳәара змаз арԥыс дҭалоит Москватәи Абиблиотекатә институт. Аха, еиҳа игәы зызцоз, бзиа иибоз алитература хара дзацәымгылеит. Хышықәса рышьҭахь диасуеит А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт ахь. Ара иҵара хиркәшоит 1954 шықәсазы.
1954-1956 шш. раан ажурналист изанааҭ ала аус иуан Курск, нас – Брианск. 1956 ш. Аԥсныҟа дхынҳәит. Аҳәынҭҭыжьырҭаҿы редакторс аусура напы аиркуеит. Аха алитература гәыгәҭаижьуамызт. Курски Бриански даныҟазгьы СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟәшақәа рлитературатә еидҵарақәа иналкааны иҽрылаирхәуан. Аҟәа иҭыҵуан иажәеинраалақәа реизгақәа. Аха 1962 ш. ҩаԥхьа Москваҟа диасуеит. Уи нахыс ирҿиаратә ԥсҭазаара Москва иадҳәалахеит.
Ф.Искандер Аҟәа аус аниуаз иҭыҵит раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Горные тропы» (1957). Уи нахыс жәаба инареиҳаны иҭыҵит иажәеинраалақәа реизгақәа.
1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иҩымҭақәа ркьыԥхьуа иалагеит Москватәи ажурнал «Юность» аҟны. Апрозатә ҩымҭақәа ракәзар, раԥҵара далагеит 1962 ш. нахыс. Ашәҟәыҩҩы ихьӡ еицырдыруа иҟалеит 1966 ш. ажурнал «Новый мир» аҟны иповест «Созвездие Козлотура» аныркьыԥхь ашьҭахь. Аԥхьаҩцәа, алитератураҭҵааҩцәа, ашәҟәыҩҩцәа еицгәарҭеит илаз абаҩхатәра. Уи нахыс иҩымҭақәа рнылон «Литературная газета», ажурналқәа «Дружба народов», «Наш современник», «Октябрь», «Знамя», «Аврора», «Смена», «Сельская молодежь», «Крокодил» уҳәа егьырҭгьы.
Ашәҟәыҩҩцәа ирҿиамҭақәа ирылоу аиумор, ирыҵубаауа ажәлар рлаф еицгәарҭахьан. Ауаажәларратә усзуҩык, адоуҳатә культура арҿиаҩык, ҳаҭыр ду зқәу аӡәы иаҳасабала Ф. Искандер зныкымкәа дықәгылахьан зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рыхьчаразы. Ҵабыргуп, аполитика инапы алакымызт, аха ианаҭахха, Аԥсны, ижәлар гәакьа ргәаҳәара анидыргала дахаҵгылеит, 1989 ш. Аԥснынтә СССР жәлар рдепутатс далхын.
Ф. Искандер аԥхьа поетк иаҳасабала дышцәырҵызгьы, Аҟәеи Москвеи жәаба инареиҳаны иажәеинраалақәа реизгақәа шҭыҵхьазгьы, адунеи аҟны дызлеицырдырыз ипрозатә ҩымҭақәа рыла ауп. Иажәабжьқәеи иповестқәеи арҿиаҩы ихьӡ ҭыргеит. Иҩымҭақәа мҽхакы ҭбаала еиларсуп. Иааирԥшуа ахаҿсахьақәеи урҭ ирыдҳәалоу ахҭысқәеи аԥсҭазаара аҟнытә иаагоуп, аҵабырг иазааигәоуп, иқәиргылоз апроблемақәа рцәыргашьа шьахәла дақәшәон, афырхацәа гәнукылоит. Еиуеиԥшым азнеишьақәа иԥшаауан, асиужетқәа реиҿартәышьа иқәҿион, ихы иаирхәон амифқәа, аллегориақәа уҳәа. Урҭ зегьы ҳажәлар ржәытә-рҿатә, рыԥсҭазаара, рыбзазашьа инарҵауланы иаадырԥшуеит. Алакә ихы иахьаирхәогьы иаҵубаауеит афилософиатә знеишьа.
Ҿырԥшыс иаагозар, «Кролики и удавы» аҟны фырхацәас иҟоу аԥстәқәа роуп, аха убри аамҭазы Акроликқәа Рҳәынҭқарраҿы ахҭысқәа рыҿиашьа аарԥшуп. Аҵарауаа излазгәарҭо ала, ашәҟәыҩҩы араҟа ихы иаирхәеит афантастикатә знеишьақәагьы.
«Созвездие Козлотура» ашәҟәыҩҩы дызлеицырдырыз аҩымҭақәа ируакуп. Философиатә лакәуп «Джамхух-Сын Оленя, или Евангелие по-чегемский». Уи асиужет шьаҭас иамоуп аԥсуа легенда, аха анашанатә лакә аҟазшьа аанахәартә ишьақәиргылеит.
Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа ирылҳәҳәоит ироман «Сандро из Чегема», уи ахаҭа еиԥш, егьырҭ ирҿиамҭақәа еиҭагоуп анемец, англыз, аҭырқәа, акореи, алатыш, аестон, аукраин, ачех, аполиак уҳәа акыр абызшәақәа рахь.
Ашәҟәыҩҩы урысшәала дшыҩуазгьы, ибзианы аԥсшәа идыруан. Иажәабжьқәеи иповестқәеи жәпакы аԥсшәахь еиҭаганы хазы шәҟәны иҭыҵхьеит Шамиль Аҟәсба ибзоурала («Иҵасхәым ачыс»). Амилаҭтә литературазы урҭ хә-змоу ракәны егьаанхоит.
Ф. Искандер ипрозатә ҩымҭақәа аԥсшәахь еиҭаргахьеит иара убас Џьума Аҳәба, Витали Амаршьан, иажәеинраалақәа ракәзар, – Кәымф Ломиа, Владимир Аҵнариа, Владимир Занҭариа, Игор Хәарцкиа уҳәа егьырҭгьы.
Ашәҟәыҩҩы иҩымҭақәа реиҳараӡак рҟны еиԥш, ароман аҟнгьы Аԥсни уи акәша-мыкәшеи имҩаԥысуаз ахҭысқәа аҭыԥ ҷыда ааныркылоит. Ианыԥшуеит аԥсуа фольклоргьы. Ф. Искандер ипроза символс иамоуп аҵла, иаабарҭоуп уи аԥсҭазаара ишасимволу, насгьы ауаҩи, ижәлар рыҿиареи, агәыӷреи ирсимволуп. Аҭҵааҩцәа ргәаанагарақәа шеиқәшәо еиԥш, Ф. Искандер ипроза ласушәа убозаргьы, аидара хьанҭа иаҵоуп, хәҭа-хәҭала еиларсуп. Адәахьала иубарҭоу аҩымҭа асиужет аҩнуҵҟатәи адунеи амоуп, ҵакыла иҵаулоуп. Еицҿакнгьы ирҳәоит ашәҟәыҩҩы даҽакы иаламҩашьо ихатә стиль, ихатә знеишьа шимаз, ҳәарада, уи иара ихатә дунеи акәын.
Рҿиаҩык иаҳасабала Ф. Искандер дышьҭыҵит аурыс классикатә литературеи (еиҳаракгьы Л. Толстои, А. Пушкин, Ф. Достоевски, Н. Гоголь, М. Лермонтов, Салтыков-Шьчедрин, М. Булгаков) аԥсуа жәлар рҷыдарақәа аазырԥшуа рмилаҭтә культуреи рныррала. Ф. Искандер иҩымҭақәа рыла иҭыхуп асахьаркыратә фильмқәа: «Воры в законе», «Пиры Валтасара или ночь со Сталиным», «Чегемский детектив» уҳәа егьырҭгьы.
Абиблиографиа
[аредакциазура | акод аредакциазура]- аԥсышәала: Иҵасхәым ачыс. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1969.
- урысшәала: Горные тропы. Стихи. Сухуми, 1957.
- Доброта земли. Стихи. Сухуми, 1959.
- Зеленый дождь. Стихи. М., 1960.
- Дети Черноморья. [Стихи и поэмы]. Сухуми, 1961.
- Молодость моря. [Стихи]. М., 1964.
- Тринадцатый подвиг Геракла. Рассказы. М., 1966.
- Созвездие козлотура // Новый мир. 1966, № 8 (на латышском — Рига, 1968, турецком — Стамбул, 1974, украинском — Киев, 1989).
- Зори земли. Стихи. М., 1966.
- Запретный плод. Рассказы. М., 1966.
- Летний лес. Стихи. М., 1969.
- Дерево детства. Рассказы и повесть. М., 1970.
- Время счастливых находок. Рассказы и повести. М., 1973.
- Сандро из Чегема. Роман // Новый мир. 1973, №№ 8–11.
- отдельные издания романа — М., 1977, 1989 (в 3-х кн.), 1990, 1991 (в 2-х кн.), 1999 (в 2-х кн.), 2010 (в серии «Большая книга»).
- на эстонском — Таллин, 1976, польском — Варшава, 1976, немецком — Берлин, 1983, английском — Нью-Йорк, 1983, чешском — Прага, 1986, корейском — Сеул, 1990.
- Под сенью грецкого ореха. Повести. М., 1979.
- Защита Чика. Рассказы и повести. М., 1983.
- Большой день большого дома. Сухуми, 1986.
- Праздник ожидания праздника. Рассказы. М., 1986.
- Путь. Стихи. М., 1987.
- Кролики и удавы. Проза последних лет. М., 1988.
- Повести и рассказы. М., 1989.
- Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1991.
- Поэты и цари. [Сборник статей]. М., 1991.
- Собрание сочинений: В 4-х т. Тома 1, 2. М., 1991–1992.
- Стихотворения. М., 1993.
- Стоянка человека. Повести и рассказы. М., 1995.
- Человек и его окрестности. М., 1995.
- Избранное: В 2-х кн. М., 1996.
- Собрание сочинений: В 6-ти т. Минск–Харьков–Назрань, 1997.
- Софичка. Повести и Рассказы. М., 1997.
- Ласточкино гнездо. Проза. Поэзия. Публицистика. М., 1999.
- Рассказы. Повесть. Сказка. Диалог. Эссе. Стихи. Екатеринбург, 1999.
- Школьный вальс, или энергия стыда. Повести, диалог. М., 1999.
- Ежевика: Стихи. Поэмы. Переводы. Эпиграммы. Шутки. М., 2002.
- Собрание [произведений]. Сандро из Чегема: В 3-х книгах. М., 2003. Книга 1. (Главы 1–11). Книга 2. (Главы 12–21). Книга 3. (Главы 22–32).
- Собрание [произведений]. Созвездие козлотура. М., 2003.
- Путь из варяг в греки. М., 2003.
- Созвездие козлотура. Повести и рассказы. М., 2003.
- Избранные произведения. М., 2010.
- Сандро из Чегема. Избранные главы. М., 2010. (В серии «Великая отечественная литература»).
Аусумҭақәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]Абӷаџьма аеҵәаџьаа
[аредакциазура | акод аредакциазура]Фазиль Искандер – аурыс шәҟәыҩҩы, иповест кьыԥхьын 1966 ш. азы ажурнал «Новый мир» аҿы. Ажурналист қәыԥш ихаҿала еиҭаҳәоуп ауаа иаразнак ирылаҵәаз ажәабжь џьашьахәы, абӷаби аџьмеи аԥстәы џьашьахәы шырхылҵыз.
Ф. Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, ари аповест аҿы еиларсуп алирикеи асатиреи, уи автор шәҟәыҩҩык иаҳасабала дрыланарҵәеит.
Асиужет
[аредакциазура | акод аредакциазура]Асиужет еиҭаҳәоуп ажурналист ихаҿала, аҩымҭа афырхаҵа хада, ажурналист қәыԥш, ихьӡ зынӡак иҳәаӡам атекст аҿы. Аинститут даналга анаҩс, аусуразы «ибжьаратәу аурыс газеҭ ақәыԥшцәа рзы» аҿы маҷк аус зуз, дхынҳәуеит иԥсадгьыл ахь Аԥсныҟа, уаҟа аусурагьы далагоит аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә газеҭ «Асубтропика ҟаԥшьқәа» рҿы. Уи аамҭазы ареспубликаҿы абӷаџьмақәа ранҵаразы аусмҩаԥгатәқәа мҩаԥыргон акколекционерцәа, урҭ ирылшеит абӷаџьмеи аџьмеи аԥстәы џьашьахәы рхылҵразы аексперимент амҩаԥгара, «даара интересу акоуп ари еиԥш аус, иагьа ҳҳәаргьы, ҳәа иазгәеиҭоит уаҩ дук. Ас еиԥш аҳәамҭа злымҳа иҭасыз автор, Платон Самсон-иԥа, ақыҭанхамҩа аҟәша аиҳабыс агазеҭ аҿы, аус зуаз, ари еиԥш аус хада ҿыц апропаганда азиуа далагеит: агазеҭ аҿы лассы-ласс иркьыԥхьуа иалагеит аҭыԥантә арепортажқәа аԥшьгара адгыларазы, насгьы инаҵшьны иазгәарҭон абӷаџьма баша аџьма аҿаԥхьа аԥыжәара шамаз атәы, уи иақәыз аласа уҳәару, иара акәац атәыҩа дуқәа, урҭ рыԥшӡара, ачҳареи алшареи иамаз уҳәа, аџьма ааигәа иузыргыломызт.
Кавказтәи абӷаб
[аредакциазура | акод аредакциазура]Ажурналист қәыԥш адҵа иҭаны дрышьҭуеит ақыҭа Ореховыи клиуч ашҟа. Уаантә иааит анонимтә шәҟәы, уи иаҳәон ақыҭсовет аиҳабы абӷаџьма иҽеимкуа дшазныҟәо. Афырхаҵа хада иӡбоит дцарц уи ақыҭахь, амҩан игәалашәоит ихәыҷра, аибашьраан дзықәшәаз ахҭыс: ҵхыбжьон иуацәа рахь дрышьҭуеит адырра риҭарц азы, аха амҩан дышцоз дҟьалан, анышәынҭрақәа рахь дҭанагалан, ажра дҭаҳаит, уа иара иаԥхьа иҭаҳахьазаарын аџьма. Ақыҭа Ореховыи клиуч аҟны ираҳауеит анаукатәи, аполитикатәи аҭҵаарақәа Реилазаара алахәыла Вахтанг Бочуа имҩаԥигаран дшыҟоу алекциа «Абӷаџьма ҳара ҳгәадура» захьӡу. Абӷаџьма акәзар, хазы иҭакуп, аџьмақәа ааигәара инанашьҭӡом, тәыҩала икшоит. Аха ақыҭсовет аиҳабы интересс имоу аҽаҩра бзиа рызҭараны иҟоу ачаи аплантациақәа роуп. Ажурналист дцарц анақәик, ақыҭсовет аиҳабы амашьына рныҟәцаҩ диҳәеит ажурналист ибзианы аҩы иржәны, ишахәҭоу дымҩаԥигарц «ҿаасҭак ҳара ҳзыҳәа имҩырцаз» ҳәа. Ақыҭсовет аиҳабы игәҭакы наӡеит, ажурналист бзиа зқьаф ҟазҵаз, ажәҩан данаҵаԥш, илаԥш ақәшәеит абӷаџьма асахьа змаз еҵәаџьаа. Ус автобус дшазыԥшыз, дамхацәоит, данааԥш амилициацәа рҿы дыҟоуп, исааҭгьы имӷаӡам. Ақалақь ахь даныхынҳә, арепортаж шааҟаиҵаз Платон Самсон-иԥа ажәабжь ҿыц иаиҳәоит: ирыдигаларц шиҭаху абӷаџьмеи атаџьиқь џьмеи реиниарала ахәы рацәа зқәу абӷаџьма ариирц азы. Аредактор хада Автандил Автандил-иԥа, ажурналист истатиа акьыԥхьра мап ацәикуеит, уи хырҳа алаӡам, избанзар абӷаџьма ҽеила аус ахьадырмулаз, лыҵшәа ахьамоуз, насгьы аҳауа ахьанымаалаз азы. Уи Платон Самсон-иԥа инапы ианиҵеит астатиа ҿыц аус адиуларц даҽакала, афырхаҵа хада диаигоит акультура аҟәшахьы, аиндаҭлара амҩаԥгаразы, абӷаџьма иазку иреиӷьу асахьаркыратә ҩымҭа алхразы.
Аконкурс лыҵшәа бзиала имҩаԥысит, аха дук рацәа имгакәа амш бааԥсхоит, адыд мацәыс рылалоит: ацентртә газеҭқәа руак аҿы ицәырҵуеит астатиа, «ақыҭанхамҩаҿы ҵаҵӷәы змам ацәырҵрақәа», ирхыччаны, еиҳарак акритика ӷәӷәа азун «абӷаџьма мхәыцӡакәа иҟанаҵаз абжьагажәазы». Уи акәхеит, Платон Самсон-иԥа аҟәша еиҳабыс амаҵзура имаз аҟынтә ихы дақәиҭыртәит, лахьыӷәӷәагьы ирҭеит. Аамҭа кыр аныбжьыс Платон Самсон-иԥа афырхаҵа хада ааԥхьара ииҭоит аԥсыӡкрахь, ажурналист қәыԥш маӡаны имоу апланқәа рытәгьы иеиҳәоит: иара иҭахуп амшынҿықә инаркны ҳаԥык аҟынӡа аканат мҩа быжьганы, аԥсшьацәа амшын аҟынтә аҳаԥахьы ишиашоу инеиуа «асталактитқәеи асталагмитқәеи зеиԥш ыҟам» рыԥшӡара дырбаразы.
Аԥҵара аҭоурых
[аредакциазура | акод аредакциазура]Фазиль Искандер иажәақәа рыла иуҳәозар, ас еиԥш иҟаз аидеиа изцәырнагеит аԥсуа газеҭ дшаԥхьоз абӷаџьма иазкны иԥыхьашәаз астатиа ҿыц. Абӷаџьма «ажәа шибаз еиԥшҵәҟьа, ари аус» хыда еиҿызкааз акомпаниа агаӡара ибеит. Ари аҩымҭа аҩра аҽазикаанӡагьы Искандер, Курск даныҟаз, ибон аԥш иазкыз акомпаниа аусқәа акагь шрылымҵуаз, иаҭахымзт аԥш Курсктәи атәылаҿы азҳара. Аԥш атәы дхәыҷаахыс ибзианы идыруан. Аха уи иазкны ииҩыз астатиақәа акьыԥхь рымбаӡеит. Ашәҟәыҩҩы изы ари аматериал акраҵанакуан, избанзар ашәҟәыҩҩы ас еиԥш ухаҿы иузаамго аус лҵшәадақәа ахархәара рыҭатәым!» ҳәа.
1966 ш. азы аповест кьыԥхьын «Новый мир» аҿы. Уи аԥхьа ажурнал аҿы икьыԥхьын Искандер иажәеинраалақәа, «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ркьыԥхьаанӡа ҩажәа жәабжь ракәын акьыԥхь збахьаз. 1970 ш. иҭыҵыз ашәҟәы «Ахәыҷра ҵла» иагәылалеит ажәабжьқәеи аповест «Абӷаџьма аеҵәаџааи». Сахьала еиқәиршәеит Лев Збарски.
Аповест анҭыҵ ашьҭахь акритикцәа ирацәаны иахцәажәеит, ахҳәаақәа иҟаҵаз еиҳарак ибзиан: 1966-1969 ш. ирҭагӡаны ҩажәа инареиҳаны инеиҵыху арецензиақәа ҟаҵан, ажурналқәеи, агазеҭқәеи рҿы.
«Новый мир» аредколлегиа Твардовскии хадара ззиуаз аповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» ҩынтә, 1966-1968 шш. рзы Аҳәынҭқарратә премиа аиуразы иқәнаргылахьан.
Ахәшьара
[аредакциазура | акод аредакциазура]Михаил Гундаринеи Евгении Попови ргәаанагарала Искандер «ахьӡ-аԥша иманы, зегьы деицырдыруа дҟалеит» «Новый мир» аҿы аповест «Абӷаџьма аеҵәаџьаа» аникьыԥхь адырҩаҽныҵәҟьа. Уаанӡа дыздыруаз еиҳа имаҷзар, аповест акьыԥхь анаба, Искандер иабиԥараҿы еицырдыруа шәҟәыҩҩны дҟалеит.
«Абӷаџьма еҵәаџьаа» аҿы Искандер асахьа ҭихуеит акомпаниа имҩаԥнагоз аусқәа ахы инаркны: лҵшәа змамыз агәыӷрақәеи, урҭ реилабгара афинал бааԥс аҟынӡа. Драматизмла иҭәу афинал аибарххара, ииасуа аамҭа аестетика аҵубаауеит, аҩымҭа афырхаҵа имчқәа ҭаланы, игәацԥыҳәарала иаҳирбоит уи изыԥшу аиааира ҿыцқәа, аповест афинал аҿы аҽеибыҭара иаҿуи, даҽа компаниа ҿыцк.
1966 ш. аповест анҭыҵ анаҩсан Александр Твардовски ахәшьара ҳаракы аиҭеит аҩымҭа. Фазиль Искандер иналукааша абаҩхатәра змоу иҟазара, шаҟа имарианы, ччарала еибаркны еиҭаҳәоузеи», аха «уи имариоушәа иубо аформа иагәылаҵәахуп аҵакы ҵаула», «аповест амч асатираҿ мацара иаанкылаӡом. Уи уаднаԥхьалоит иара алирикатә еиҿкаашьала». Наталиа Иванова ишазгәалҭо ала, ари аповест «алитературатә мҩақәа реихысырҭаҿ ицәырҵыз акоуп», ганкахьала Искандери Аксионови злеиԥшу ыҟоуп («Апельсины из Марокко»), иара убас Владимир Воинович «Жизнь и необычные приключения солдата Чонкина»), даҽаганкахьала, хымԥада, ҩныҵҟала еидҳәалоуп Борис Можаеви «Из жизни Федора Кузькина»), Василии Белови «Первичное дело» реиԥш иҟоу аҩымҭақәа.
Адаптациа
[аредакциазура | акод аредакциазура]Георги Данелиа игәалашәарақәа рҿы иҳәон Искандер ифильм асценариазы аҭыхра залмыршахаз азы:
«Аҳәынҭкино» аҿы:
- Иаҭахӡам, - рҳәеит.
Сара сҵааит:
- Избан?
Аҭак сырҭеит:
- Абри азы, - ҳәа.
1989 ш. азы арежиссиор Мартирос Фаносиан иҭихит Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа» афильм, ароль хада наигӡон Андреи Илин. Афильм аҿы Фазиль Искандер иажәеинраалақәа ирылхыз ашәақәа хархәара рыман.
«Чегьемтәи Сандро»
[аредакциазура | акод аредакциазура]«Чегьемтәи Сандро» Фазиль Искандер ироман ажәабжь кьаҿқәа рыла ишьақәгылоуп, автор уи ажанр аганахь ала ароман маана ҳәа азиҳәоит.
Раԥхьаӡа акәны ановеллақәа рцикл аҟынтә 1966 ш. азы икьыԥхьын. Ԥасатәи СССР аҿы ажурналтә ҭыжьымҭа ацензура ӷәӷәа иахыжьны иҭыҵит 1973 ш. азы, анаҩс Фазиль Искандер ацикл аус адулара иациҵоит. Ароман бызшәа рацәала иҭыжьуп. 1989 ш. азы ароман «Чегьемтәи Сандро» азы СССР Аҳәынҭқарратә премиа ианашьан.
Ароман аԥҵара аҭоурых
[аредакциазура | акод аредакциазура]Автор ароман актәи ахаҿы иҳәоит ашәҟәы идеиас иамаз, «ажәлар рыԥсҭазаара апоезиа» азышәаҳәара ишазикыз, уи дхәыҷаахыс гәҭакыс ишимаз. Фазиль иан шьҭрала Чегьемтәын, ихәыҷра зегьы уа ихигеит. Ари аҩымҭа кыршықәса аус адиулон, иавтобиографиатә мотивқәа рыла ихарҭәаауа, аԥсҭазаара ахаҭа иҵанаҳәоз асахьақәа рыла еидкыло.
Фазиль Искандер ирҿиамҭақәа ҭызҵаауа ишазгәарҭо ала, уи алитературатә диссидентцәа Александр Солженицин реиԥш иҟаз рахь иаҵанакуеит ҳәа узрызҳәаӡом, аха егьа ус иҟазаргьы, ишәҟәыҩҩратә лахьынҵа даара ауадаҩра дуқәа ацын. 1966 ш. азы Фазиль Искандер иажәабжьқәеи иажәеинраалақәа рсериа анаҩс диасуеит идуу алитературатә формақәа рахь, иҭыҵуеит Фазиль Искандер иповест «Абӷаџьма еҵәаџьаа», ашықәсан ажурнал «Неделиа» ианылеит ановелла «Чегемтәи Сандро». Уи аамшьҭахь, есышықәса еиуеиԥшым асовет ҭыжьымҭақәа рҿы иҭыҵуа иалагеит ироман аҟынтә ановеллақәа. Уи ааидкылан раԥхьаӡа алашара абеит 1973 ш. азы («Новый мир» аҿы № 8-11) иуҳәар алшоит ароман ахԥатәи ахәҭа ауп иҭыжьыз ацензура убысҟак иаркьаҿит.
«Ардис» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьит Фазиль Искандер ироман атекст зегьы шынеибаку 1979-1981 ашықәсқәа рзы (еиҭалгеит Сиузан Браунсбергер). Аиҭашьақәыргылара аамҭазы, уаанӡа ирымкьыԥхьуаз ахәҭақәа ароман аҟынтә «О Марат» (1988 ш.) иҭыҵит. Ароман ах-томк иааизакны иҭыҵит 1989 ш. азы.
Асиужет
[аредакциазура | акод аредакциазура]Ароман шьақәгылоуп 32 новелла рыла. Ановеллақәа иаку сиужетк еиднакылаӡом, аха урҭ еиҭарҳәоит афырхаҵа хада Сандро Чегемтәи иԥсҭазааратә ҭоурыхқәа, иуацәа рлахьынҵа, Чегемаа рыхҭысқәа ртәы. Ароман аҿы реалла иҟаз аҭоурыхтә хадақәа рыӡбахә ҳәоуп: Иосиф Салин (ароман аҿы ԥаҵаду ҳәа ишьҭоуп), Нестор Лакоба, Нои Жорданиа, Олденбургтәи апринц, уҳәа ихыҭхәыцаау афырхацәа, амилаҭ (аендурцәа, акенгурцәа) уҳәа аметафарақәа уԥылоит. Ановелла афырхаҵа хада – «Алахьҟьаҟьа» - акамбашь ауп. Ароман аҿы ахҭысқәа мҩаԥысуеит ареволиуциа ҟалаанӡатәи аамҭеи, брежневтәи аепоха аҟынӡа. Ароман аҭоурых – Чегемтәи аԥсҭазаара асахьа, ақыҭа аԥсҭазаара, иахьеи-уахеи имҩаԥысуа, урҭ зегь еиҭаҳәоуп ахԥатәи ахаҿала – уи зегь ирхаану заамҭазы аԥсҭазаара иԥнашәаз абырг Сандро ила, ароман автор зыхьӡ ҳәам, изеиҭеиҳәо ахҭысқәа рыла. Жанрла ароман ашьақәгылашьа еиуеиԥшӡам: адрама, алакә, ажәамаана, адетектив. Сандро – дынхаҩуп, абырг Хабыгә диԥоуп, кыршықәса зхыҵуа, аҭоурых џьашьахәы иахаану, аҩынду аԥшәма. Иазныкымкәа зышьра иақәыркхьаз. Ашәануаа раҳкәажә лыбзиабаҩ. Ашәаҳәареи, акәашареи рфольклортә нсамбль иалахәыз. Анаҩс, Сандро зыхьӡ-зыԥша атәыла иахыҵәаз ҭамадак иаҳасаб ала.
Ахҭыс мҩаԥысуеит Чегьем ақыҭан. Уи ақыҭа ҭоурыхла иҟаҵәҟьан, иахьа игәыгәҭажьу, аӡәгьы дахьнымхо. Иара убас, ахҭысқәа мҩаԥысуеит Аԥсны еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы, иҟоуп реалла иҟоугьы, ихыҭхәыцааугьы: Мухус, Баҭым, Кенгуртәи, Анастасовтәи). Реалла иҟоу аҭыԥқәа рсахьа шыҟаҵәҟьоу иҭыхуп. Ароман аҿы аҭыԥ хада ааннакылоит кыр шықәса зхыҵуа араҵла, акыр ажәытә хҭысқәа ирхаану ақыҭаҿ зегь зымҵаныҳәоз. Ароман аҵыхәтәантәи ановелла иҳанаҳәоит Чегем аԥсҭазаара хәыҷ-хәыҷы аԥсра ишаҿу, иара араҵлагьы изымҵаныҳәоз ажәын, ибажәхан ишкаҳаз. Уи ахаҿы аӡбахә ҳәоуп Ҳабыгә ииԥшаз аӡыхь, уажәы аарла зыԥсы ҭоу. Ҷыдала иалкааны хшыҩзышьҭра рыҭоуп аԥсуаа ртрадициақәеи, рҵасқәеи, ритикети, уи ауп аԥсуаа рморалтә Кодекс аԥҟарақәа еидызкыло. Нарҭаа репос еиԥшуп. Уаҟа аԥсуа милаҭ ахәышҭаара ишазыҟоу, ажьра-цәара, аиуара, абиԥарақәа еимаздо адоуҳатә ԥсҭазаара инарҵаулан иаарԥшуп. Ароман аҿы инаҵышьны иаарԥшуп ашьоура атема иадҳәало ахҭысқәа. Уи ахьча Махаз иҭоурых зҳәо ановеллаҿы. Араҟа Махаз иԥҳацәа рцәа ԥызҽыз иуа гәакьа дишьуеит, ихымӡӷь ихихырц азы.
Ароман аҿы атемақәа рацәаны иаарԥшуп: ахәыҷра гәалашәарақәа рҟынтә, Сталини ирепрессиақәа, аколлективизациа, Кавказ иқәынхо ажәларқәа рдинтә – етикатә уадаҩрақәа реиҿагыларақәа, уҳәа.
Апроблематика
[аредакциазура | акод аредакциазура]Ажанр аганахь ала «Чегьемтәи Сандро» иуадаҩуп жанрла изҵазкуа ашьақәыргылара. Алитератураҭҵаааҩцәа уи ароман – епос ҳәа ахьӡ арҭеит. Ароман афырхаҵа хада – ажәлар роуп. Асиужетқәа зегьы иудырбоит аԥсуаа реизыҟазаашьа, рҟазшьа, аҭыԥантәи аҵасқәеи, азакәанқәеи рықәныҟәашьа, аԥсабара ианааланы анхашьа ақәшәара. Ароман аҿы хадара иуеит Анцәа ду, ауаҩы игәы – ҩныҵҟала аҽрыцқьара мҩаԥысуеит ауаҩы акрыфара нап анаиркуа, ибысҭа анԥиҽуа инаркны, раԥхьатәи аныҳәаҿа «Анцәа улԥха ҳаҭ» аниҳәо ала. Фазиль Искандер аинтервиу анриҭоз иҳәеит, ари ароман ауаатәыҩса рхәыҷра иазкуп ҳәа.
Фазиль Искандер ииумор акы иалаҩашьом, уи иара аԥсабара ахаҭа иахылҵит, аԥсабара иазааигәоуп, асиужет иузаҟәымыҭхо иадҳәалоуп. Сандро ажәлар рфырхацәа дреиуоуп, маҷк игызмалу, иарбан ҭагылазаашьазаалакгьы иманшәаланы алҵшьа иақәшәо, есымша зхатә феида алызхуа. Сандро иԥсҭазаара зегьы аҭамада иус хадақәа ируакуп, аныҳәаҿақәа рҳәараҿы еиԥш зеиԥшу иԥшаара уадаҩуп. Уи ибзиаӡаны иаарԥшуп «Напыхьараџь» ановеллаҿы, афырхаҵа хада иԥсхәы аураҿы. Аԥсра маанала иацәцаз ауаҩы, иԥсхәы анымҩаԥырго ихьӡ бзиарыла иахцәажәоит. Аԥсра-аԥсҭазаара азганк ахаан аикәшараҿы. Ароман аҿы аҳәынҭқәрратә лидерцәеи амчрақәеи рганахь ала, афилософиатә ирониеи асатиреи аҵубаауеит. Уи еиҳарак иубоит асоциализм асистемеи, аԥсуаа рпатриархалтә бзазареи рконфликт ала. Усҟантәи аамҭазы иҟаз авождцәа (Сталин, Бериа, Хрушьов) ирҿагылоит асиужет аҿы анхацәа. Ароман аҷыда ҟазшьақәа иреиуоуп абилингвалтә ԥсабара. Уи еиԥш аҿырԥштәқәа убалоит аурыс советтә литератураҿы: Чингиз Аитматов, Иури Рытхеу, уҳәа ашәҟәыҩҩцәа зхатәы бызшәала ииҩуаз, аха урҭ еицырдыруа иҟазҵаз урысшәала иахьҩҩуаз ауп. Урысшәала иҩу Фазиль Искандер ироманқәа зегьы Аԥсни аԥсуааи рзышәаҳәара иазкуп. Фазиль иҩымҭақәа рҿы еиҭеиҳәоит алегендақәа, алакәқәа, аҵасқәа аҭыԥантәи ауаа уахи-ҽни еибырҳәо, Чегемтәи аџьанаҭ иахҳәаау. Автор иԥсабара ирҿиамҭақәа рҿы ипарадоксалтәуп, шьаҭала аурыс классика ишаларсу еиԥш, аԥсуа классикагьы, ажәлар репосгьы иаларсуп, аԥхьаҩ инаҭоит алитератураҿы иҿыцу хырхарҭак аилкаара. Еиҭагашьа змам аилкаарақәа ҽа бызшәак ахь ииаго иаԥиҵоит анеологизмқәа, иаҳҳәап акомхоз реиԥш иҟоу.
Ажанр рацәа реиларҵәара идырбееит ҩ-культурак, ԥсыуа қыҭа хәыҷык XX ашәышықәса атәыла зегьы акатаклизмқәеи аҽыԥсахрақәеи зныԥшыз ҭоурыхны иаанхоит ахааназ ԥсра зқәым Чегьем.
Азгәаҭақәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]Ахархәара змоу алитература
[аредакциазура | акод аредакциазура]- Попов Евгени Анатоли-иԥа, Гундарин Михаил Виачеслав-иԥа, Фазиль : опыт художественной биографии, Москва: АСТ : Редакция Елены Шубиной, 2022. — ад. 461 (Великие шестидесятники), ISBN 978-5-17-145596-5.
Азхьарԥшқәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]- "Фазиль Абдулович Искандер". Журнальный зал. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2022-05-22 ахь. Ириашоу 2022-05-30 шықәсазы.