Венера
| Венера | |
|---|---|
|
Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, АПС «Маринер-10», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз | |
| Аорбитатә ҟазшьарбагақәа | |
| Аепоха | J2000.0 |
| Аперигели |
107 476 259 км 0,71843270 а.ц. |
| Афели |
108 942 109 км 0,72823128 а.ц. |
| Аҵәҩанбжа ду (a) |
108 208 930 км 0,723332 а.ц. |
| Аексцентриситет (e) | 0,0068 |
| Асидертә период (T) | 224,701 мшыҵх[1] |
| Асинодтә период | 583,92 мшыҵх |
| Аорбитатә ццакыра (v) | 35,02 км/с |
| Аорбита анаара (i) | 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны) |
| Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) | 76,67069° |
| Аперицентр аргумент (ω) | 54,85229° |
| Амҩаныза зтәу | Амра |
| Амҩанызақәа | нет |
| Афизикатә ҟазшьарбагақәа | |
| Абжьаратәи арадиус |
6051,8 ± 1,0 км[2] 0,9499 дгьылтә |
| Ақәӡара (S) |
4,60⋅108 км² 0,902 дгьылтә |
| Аҭаӡара (V) |
9,38⋅1011 км³ 0,857 дгьылтә |
| Акапан (m) |
4,8675⋅1024 кг[3] 0,815 дгьылтә |
| Абжьаратә жәпара (ρ) | 5,24 г/см³[3] |
| Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (g) |
8,87 м/с² 0,904 g |
| Актәи акосмостә ццакыра (v1) | 7,328 км/с |
| Аҩбатәи акосмостә ццакыра (v2) | 10,363 км/с |
| Аекватортә ҵәира аццакра | 6,52 км/сааҭ |
| Аҵәира апериод (T) | 243,023±0,002 мшы[4] |
| Аҵәҩан анаара | 177,36°[3] |
| Альбедо | 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)[3] |
| Иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра | −4,6[3] |
| Аҳауаҟәандара | |
| Ахҟьаҿы | 737К[3][5](464°C) |
| Атмосфера[6] | |
| Ақәыӷәӷәара | 9,3 МПа (93 бар) |
|
Аилазаара: ~96,5% арацәари адиоксид (CO2)~3,5% азот (N2)0,018% атыҩша адиоксид (SO2)0,007% аргон (Ar)0,003% аӡы афақь (H2O)0,0017% арацәари амонооксид (CO)0,0012% агели (He)0,0007% анеон (Ne) ахлорӡри ашьҭақәа (HCl), афторӡри (HF), акриптон (Kr), аксенон (Xe), уҳәа убас иҵегьы. | |
Венера — Амратә системаҿы Амра ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, Меркурии, Адгьыли, Марси ирыцны, адгьылтә планетақәа ргәыԥ аҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи римтәи абзиабара анцәахәы Венера лыхьӡ ахҵоуп[7]. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп[8]. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау аҵәира аамҭа амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә мши-ҵхи раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх[9]) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит.
Венера ԥсабаратә мҩанызақәа амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи Амзеи рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡаранӡа инаӡоит −4,6м, насгьы уахынла иубарҭоу агагақәа рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит.
Венера 96% инареиҳаны аҵәыҵәри адиоксид ала ишьақәгылоу атмосфера жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала суперкритикатә ӡуп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы аԥхарратә еффект иахҟьоит.
Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («Маринер-2», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («Венера-7», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы акосмостә ӷба «Магеллан» Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, апланетаныҟәагақәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп.
Азеиԥш дырраҭара

Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион км (0,723 AU) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи аорбита агьежь иазааигәоуп — аексцентриситет 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — 35 км/с. Аорбита аеклиптикатә ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87⋅1024 кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. Зых иақәиҭу акаҳара аццакра 8,87 м/с² ыҟоуп, аҩбатәи акосмостә ццакыра — 10,36 км/с[3].
Венера Адгьыл еиԥшу апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп[10]. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым[10]. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера атмосфера еиҳарак аҵәыҵәри адиоксид ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы атыҩшатә ҵәыҵәра аԥҭақәа ирҵәахуеит, урҭ иубаратәы иҟоу алашараҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы Венера атмосфера дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета арелиеф ҭҵаахеит[11]:554 .

Венера аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала «Магеллан» апроект ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп авулкантә усура адыргақәа, насгьы атмосфера атыҩша алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп[12]. Уамашәа иубаратәы акратерқәа рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит[13]. Венера аҟны аплитатә тектоника ыҟаӡам (иҟалап, уи алитосфера, аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы иҷабуазар, убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу атектоникатә ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп[14].
Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика аҩадатәи аполиус аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп[3]. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит[15]. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы асинодтә аамҭа 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп[комм. 1][3]. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара аӡхаларатә еинырра аус ауа.
Венера Амратә системаҿы
Астрономиатә ҟазшьарбақәа
Венера — лашарала Амреи Амзеи рышьҭахь Адгьыл ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6м инаӡоит[3]. Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)[комм. 2]. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп[16].

Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, Меркури еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. Аиҵыхраан, Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом[16]. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан шьыжьтәии хәылбыҽхатәи «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон[17].
Ателескоп ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп апланета адиск афаза аԥсахрақәа. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы Галилео Галилеи[18].

Амра адиск иқәланы аныҟәара
- Ихадароу астатиа: Венера Амра адиск иахысны аиасра
Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск ианхыҵуа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы[19]. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы[20].
Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном Иеремиа Хоррокси (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза Уилиам Крабтрии. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара[21].
Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын апараллакс аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном Едмунд Галле иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан[22].

Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын Михаил Уасил-иԥа Ломоносов. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит Никита Иуан-иԥа Попов Иркутскҟа, Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски Селенгинскҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы Андреи Дмитри-иԥа Красильникови Николаи Гаврил-иԥа Курганови ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор Франц Епинус аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра[22].
Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз[23].
Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»[24]. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит[25], аха Александр Иван-иԥа Лазарев 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало[26]. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит[24], аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы[27]. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»[25]. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз[28][26]. Ашьҭахь уи «Ломоносов ицәырҵра» ҳәа ахьӡ аҭан[26][29].
Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, Шапп д'Отерош, Тоберн Бергман. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз[30].
Амҩанызақәа
- Ихадароу астатиа: Венера амҩанызақәа

Венера Меркури еиԥш аԥсабаратә мҩанызақәа змам планетоуп[31].
XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа[32][33]. 1976 шықәсазы Том ван Фландерни Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа (аексцентриситет) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи рыгьежьратә импульс ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра[34].
Венера амҩанызақәа рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа XVII-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит. 1770 шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы 1761, 1769 шықәсқәа рзы Венера Амра адиск иаҩсны ацараан амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы.
Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп аквази-мҩаныза, астероид (524522) Зоозве, убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара аорбиталтә резонанс ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит[35].
Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи
- Ихадароу астатиа: Венера агеологиа

Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит арадиолокациатә методқәа рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «Магеллан», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу Иштар Лыдгьыли Афродита Лыдгьыли роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы акратерқәа маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз абазальттә лава ала ихҩоуп.
2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «Венера-експресс» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит[36].
Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит.
Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы иреиҳау ашьхеибаркыра алаҳамҵозар, Иштар Лыдгьыл аҿы Лакшмитәи ашьхеибаркыра азааигәара иҟоу, Джеимс Максвелл ихьӡ зыхҵоу.
Арелиеф


1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «Пионер-Венера-1» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «Венера-15», «Венера-16», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак ахсаала ҟарҵеит, раԥхьаӡакәны атессерақәеи агәыргьынқәеи анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, арахноидқәа, ашьхақәа. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — Иштар Лыдгьыли Афродита Лыдгьыли —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала Парнге аҩхаақәа еиҳауп, аненеццәа рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу Максвелл ишьхақәа абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, Альфа, Бета ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит Лада Лыдгьыл, Асҭыԥҳа лыдәкаршәра, Баба-Иага леиҩхаа[37].
Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр 30 км раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла.
Аноменклатура аҷыдарақәа
Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи радиолокациатә знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи арадиолокациа амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — римтәи аԥхьаӡацқәа, егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа (Гаус, Герц, Попов). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, Максвелл ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла[38][39].

Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит ЕАА Агеологиатә усбарҭа 1980 шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «Пионер-Венера-1» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз.
Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит 1989 шықәсазы (1:5 000 000) Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути еицхырааны. Асовет радиозондқәа «Венера-15», «Венера-16» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит 1997 шықәсазы (1:10 000 000, 1:50 000 000) Америкатәи агеологиатә усбарҭа. Уи аан арадиозонд «Магеллан» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан[38][39].
Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит 1985 шықәсазы Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла XIX ассамблеиа Хадаҿы, автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)[38]:
- Венера аҟны иҟоу акратер дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: Ахматова, Барсова, Барто, Волкова, Голубкина, Данилова, Дашкова, Ермолова, Ефимова, Клионова, Мухина, Обухова, Орлова, Осипенко, Потанина, Рудниова, Русланова, Федорец, Иаблочкина. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы[40].[38][39]
Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп:
- адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; атессерқәа — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, акуполқәа, аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу;
- Аҭаԥҟарсҭақәеи ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп[38][39].
Аиндукциатә мҳалдызасфера
Венера аиндукциатә мҳалдызасфера иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, амҳалдызаанҿас, насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу[41][42].
Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3Rv, уа Rv —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы амра аусура еиҵаӡа азааигәара[42]. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит[41]. Амҳалдызаанҿас 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп[42]. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа (аионаанҿас) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — амратә плазма Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 нТл инаӡоит[42]. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу аелектронқәеи аионқәеи рымчхарақәа 100 еВ, насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит[43].

Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, амратә ԥша уи аекзосфера аҵауларанӡа инаӡоит, уи атмосфера ацәыӡ маҷқәа ахылҿиаауеит[44]. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O+, H+ иара убас He+. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, истеехиометриатәуп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит[43].
Атмосфера
- Ихадароу астатиа: Венера атмосфера

Венера атмосфера еиҳарак аҵәыҵәри адиоксид (96,5%), азот (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: атыҩша адиоксид — 0,018%, аргон — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп[6]. 2011 шықәсазы, аппарат «Venus Express» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара аозонтә хҟьа рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп[45]. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп[45].
Аиҿкаашьа
Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп[46]:
- аекзосфера — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы;
- атермосфера — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп;
- амезоаанҿасра — 95-120 км рыбжьара иҟоуп;
- хыхьтәи амезосфера — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы;
- ҵаҟатәи амезосфера — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы;
- атропоаанҿасра —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ
- атропосфера — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, CO2 ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп.
Атермосфера иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит[47].
Венера амезосфера 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит[46]:
- хыхьтәи (73—95 км);
- ҵаҟатәи (62-73 км)[46].
Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп.
Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит[47].

Атропоаанҿасра — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — 50 маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп[46]. Асоветтә зондқәа («Венера-4» инаркны «Венера-14» аҟынӡа), иара убас америкатәи «Пионер-Венера-2» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны амшын аҩаӡараҟны иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит[46][48].
Атропосфера апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит[49][46]. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит[50].
Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара 67 кг/м3, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%[49]. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха суперкритикатә ӡуп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца CO2 ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп[14]. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу Меркури аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа аԥхарратә еффект ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) 1—2 K раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп[14].
Аԥшақәа
Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит[51]:
Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.
Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит[52][53]. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд Venus Express игылоу ацәқәырԥақәа гәанаҭеит[54][55].
Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти



Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп 48—65 км аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ атыҩшатә рчи атыҩшатә ҵәыҵәра ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп[56]. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы[6]. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы ахлортә еиха ахьрылоу акәзар ауеит[14].
Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 лиукс мацара ауп ишьақәнаргыло[57]. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит[58]. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп[59]. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи рырлашара ӷәӷәеи ирыхҟьаны, апланета иаиууа амратә мчхара зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп.
Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп арадиотәи амикроцәқәырԥатәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы аинфраҟаԥшь иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы[60].
«Galileo» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS аинфраҟаԥшьтә спектрометр ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон аура змоу ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи атопографиа иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу.
Аультрафиолеттә лашараҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра 100 м/с ирымоу шьақәнаргылоит).
Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан аԥхарратә еффект ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера Амра ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы Меркури аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы[6]. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи атса аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп (600 К, 327°C), иара убас аолово (505 К, 232°C) ацинк (693 K, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны амра амшқәа кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп[49].
Адыдқәеи амацәысқәеи
Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи адыдқәеи амацәысқәеи ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «Венера-2» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. Аоптикатә диапазон аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «Венера-9», -10 астанциақәеи, «Вега-1», -2 аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», -12 рыла иԥшаан[61], 2006 шықәсазы аӷба «Венера-експресс» Венера атмосфераҿы агеликонқәа аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит[62].
Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, Иупитер, Сатурн, насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала[62]. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы[63].
Ақәақәа
Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен вирга ҳәа иашьҭоуп)[64].
Аҳауа

- Ихадароу астатиа: Венера аклимат
Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. Ақәыӷәӷәара 92 атм ҟалоит, арчы аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп Адгьыл атмосфера аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа ахаҳәрацәатә аамҭазы Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза аАбиосфера ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам.
Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, арацәаҵәыҵәтә рчи аӡы афақьи ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа аинфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп 60—80 км аҩадараҿы[65], анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, 90—120 км аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны[66].
Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара (1 м/с еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы 150—300 м/с нӡа еизҳауеит.
Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа[67].
Амҳалдызтә ҭыԥ
Венера ахатәы мҳалдызтә ҭыԥ даара иԥсыҽуп[41][42]. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы амантиаҿы аконвекциа ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә мҳалдызасфера мацара, амратә ԥша аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу[41]. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера.
Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара
Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара
Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит Галилео Галилеи 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: Птолеми итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт[18].
1639 шықәсазы англыз астроном Џьереми Хоррокс раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит[68].
Венера атмосфера ааиртит М.В. Ломоносов Венера Амра адиск иқәланы ианцоз рашәарамза 6, 1761 шықәсазы (ҿыцла)[69].
Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа
- Ихадароу астатиа: Венера аҭҵаара

Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «Венера-1» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «Венера», «Вега», иара убас америкатәи «Маринер», «Пионер-Венера-1», «Пионер-Венера-2». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «Венера-9», «Венера-10» Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «Венера-13», насгьы «Венера-14» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит[комм. 3]. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит.
1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «Магеллан» (1989-1994), европатәи «Венера-експресс» (2006-2014), иара убас иапониатәи «Акацуки». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы агравитациатә маневрқәа рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «Галилео» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «Кассини» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «Мессенџьер» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «Паркер» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза BepiColombo (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә Solar Orbiter (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)[70].
Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, Роскосмос артәагатә аппарат змоу «Венера-Д» апрограмма иаҿуп[71], Индиа — аорбитатә ӷба «Шукраиан-1»[72], НАСА — апроектқәа DAVINCI+ и VERITAS[73], ЕКА — аппарат EnVision[74]. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.
Аишьҭагылашьа
Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа[75][76]:
| Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра | Ахьӡ | Адәықәҵара | Азгәаҭа |
|---|---|---|---|
| Маринер-2 | Нанҳәамза 27, 1962 | Аԥырраан аҭҵаарақәа | |
| Венера-4 | Рашәарамза 12, 1967 | Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара | |
| Маринер-5 | Рашәарамза 14, 1967 | Аԥырраан аҭҵаарақәа | |
| Венера-5 | Ажьырныҳәамза 5, 1969 | Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара | |
| Венера-6 | Ажьырныҳәамза 10, 1969 | Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара | |
| Венера-7 | Нанҳәамза 17, 1970 | Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата | |
| Венера-8 | Хәажәкырамза 27, 1972 | Итатоу атәара | |
| Маринер-10 | Абҵарамза 4, 1973 | Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара | |
| Венера-9 | Рашәарамза 8, 1975 | Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа. | |
| Венера-10 | Рашәарамза 14, 1975 | Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа. | |
| Апионер-Венера-1 | Лаҵарамза 20, 1978 | Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа | |
| Апионер-Венера-2 | Нанҳәамза 8, 1978 | Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара | |
| Венера-11 | Цәыббрамза 9, 1978 | Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата | |
| Венера-12 | Цәыббрамза 14, 1978 | ||
| Венера-13 | Жьҭаарамза 30, 1981 | Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра | |
| Венера-14 | Абҵарамза 4, 1981 | Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра | |
| Венера-15 | Рашәарамза 2, 1983 | Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара | |
| Венера-16 | Рашәарамза 7, 1983 | ||
| Вега-1 | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 | Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра | |
| Вега-2 | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984 | ||
| Магеллан | Лаҵарамза 4, 1989 | Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара | |
| Галилео | Жьҭаарамза 18, 1989 | Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа | |
| Кассини-Гиугенс | Жьҭаарамза 15, 1997 | Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа | |
| Мессенџьер | Нанҳәамза 3, 2004 | Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара | |
| ЕКА | Венера-експресс | Абҵарамза 9, 2005 | Венера иԥсабаратәым амҩаныза |
| Акацуки | Лаҵарамза 21, 2010 | Венера иԥсабаратәым амҩаныза | |
| Паркер | Нанҳәамза 12, 2018 | Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара |
Акультураҿы
- Ихадароу астатиа: Венера акультураҿы
Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла адгьылтә блабара анҭыҵ иҟоуп[77]. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи аиҵыхра ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи шьҭахьлатәи аныҟәара.
Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «Геспер ауп Афосфор». Ари «ҵаҟатәи» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)[78]. Плинии Аристоксени изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра Пифагор идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — Парменид[79].
- Ихадароу астатиа: Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа
Венера Марс ашьҭахь Амратә система апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала[80][81][82].
XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә аАбиосфера — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «мезозоитәи аамҭа» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, агәылшьаԥ дуӡӡақәа зқәынхо[80].
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит[80].
Венера амифологиаҿы
Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы
Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ˈaс̱тар апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ˈAс̱тар (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ˈAс̱тарт (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)[83][84][85]. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс Ишҭар лыхьӡгьы[86].
Вавилон аҟны
Вавилонтәи астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон.
Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи Дилбат ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс Иштар илыдкылан[87][88].
Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи Амреи ирыцны триадак шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу[87]. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон[89].
Ажәытәтәи Бырзентәыла
Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын[90][91][92][93][94][95].
Цицерон излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «Фосфор» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз[96]. Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан. Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха (Плинии излаиҳәо ала, ари аартра Пифагор итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — Парменид)[97][98], Фосфор Гесперус диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа[97];
Ажәытәӡатәи Рим аҟны
Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы[комм. 4] Венера Иунона лыеҵәа ахьӡуп, иара убас Луцифер, насгьы Гесперус ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу[99].
Маиаа рҟны
Венера Маиа ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар Дрездентәи акодекс 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит[100]. Урҭ апланета Ноҳ Ек — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан[101]. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы Кукулькан (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма Кетцалькоатл ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа рнапылаҩырақәа рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп[102].
Аоккультизм
Аоккультизм аҿы Венера асфра Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.Халдеитәи ацәаҳәа)[103].
Шәахә. иара уб.
- Венераҿы аԥсҭазаара
- Венера (акосмостә программа)
- Венера атерраформашьақәгылара
- Лиуцифер
- Шарԥыеҵәа
- Хәылԥыеҵәа
- Афосфор
- Геспер
- Тициус-Боде иԥҟара
Азгәаҭақәа
Акомментариқәа
- ↑ Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.
- ↑ Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу
- ↑ Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа абраҟа Архив ҟаҵан 2010-09-27 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор Гаи Иули Гигин, Гигин Громатик (адгьылшәаҩы) рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» (алаҭ. Fabulae) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (Гигин Юлий. Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).
Ахыҵхырҭақәа
- ↑ David R. Williams (27 цәыббрамза 2018). "Venus Fact Sheet" (англыз бызшәала). NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 11 лаҵарамза 2018 ахь. Ириашоу 16 ԥхынгәымза 2020 шықәсазы.
- ↑ Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al. Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 (англ.) // Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy : journal. — Springer Nature, 2011. — Vol. 109, no. 2. — P. 101—135. — doi:10.1007/s10569-010-9320-4. — Bibcode: 2011CeMDA.109..101A. Архивировано 7 цәыббрамза 2015 года. ("Erratum" (PDF). Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 7 цәыббрамза 2015 ахь., Bibcode: 2011CeMDA.110..401A )
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 Williams, David R. (29 жәабранмза 2016). "Venus Fact Sheet". NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 10 хәажәкырамза 2016 ахь. Ириашоу 10 хәажәкырамза 2016 шықәсазы.
- ↑ Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P. Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2012. — Vol. 217, no. 2. — P. 474—483. — ISSN 0019-1035. — doi:10.1016/j.icarus.2011.09.026. — Bibcode: 2012Icar..217..474M.
- ↑ "Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars". Planetary Society. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 21 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 12 мшаԥымза 2007 шықәсазы.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Taylor F. W., Hunten D. M. Venus: atmosphere // Encyclopedia of the Solar System / T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson. — 3. — Elsevier, 2014. — P. 305–322. — 1336 p. — ISBN 9780124160347.
- ↑ "Venus". Encyclopædia Britannica. Ириашоу 26 ԥхынгәымза 2019 шықәсазы.
- ↑ Галкин И. Н. Внеземная сейсмология. — М.: Наука, 1988. — С. 165. — 195 с. — (Планета Земля и Вселенная). — 15 000 экз. — ISBN 502005951X.
- ↑ Сергей Кузнецов (21 жьҭаарамза 2019). "Астрономы уточнили значение длины дня на Венере". Ftimes.ru.
- ↑ 10,0 10,1 "Venus". NASA Solar System Exploration. Иархивтәоу аоригиналзы 19 жьҭаарамза 2021 ахь. Ириашоу 26 ԥхынҷкәынмза 2021 шықәсазы.
- ↑ Ржига О. Н. Физика космоса: Маленькая энциклопедия // 2-е изд / Редкол.: Р. А. Сюняев (Гл. ред.) и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 552—559. Архивировано 1 мшаԥымза 2022 года.
- ↑ Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S. Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine (англ.) // Science Advances. — 2020. — 3 January (vol. 6, no. 1). — doi:10.1126/sciadv.aax7445. Архивировано 25 лаҵарамза 2020 года.
- ↑ Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N. Venus: Surface and Interior // Encyclopedia of the Solar System / T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson. — 3. — Elsevier, 2014. — P. 323–342. — 1336 p. — ISBN 9780124160347.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. The surface of Venus // Reports on Progress in Physics. — 2003. — Т. 66, № 10. — С. 1699—1734. — doi:10.1088/0034-4885/66/10/R04. — Bibcode: 2003RPPh...66.1699B.
- ↑ Squyres, Steven W. (2016). "Venus". Encyclopædia Britannica Online. Иархивтәоу аоригиналзы 30 мшаԥымза 2015 ахь. Ириашоу 7 ажьырныҳәамза 2016 шықәсазы.
- ↑ 16,0 16,1 Espenak, Fred (1996). "Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA/Goddard Space Flight Center. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 17 нанҳәамза 2000 ахь. Ириашоу 20 рашәарамза 2006 шықәсазы.
- ↑ Burkert, Walter. Lore and Science in Ancient Pythagoreanism (англ.). — Harvard University Press, 1972. — P. 307. — ISBN 978-0-674-53918-1. — [Архивировано 1 хәажәкырамза 2024 года.]
- ↑ 18,0 18,1 "Венера | Планеты Земной Группы". Иархивтәоу аоригиналзы 11 абҵарамза 2011 ахь. Ириашоу 8 нанҳәамза 2011 шықәсазы.
- ↑ Boyle, Alan (5 рашәарамза 2012). "Venus transit: A last-minute guide". NBC News. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 18 рашәарамза 2013 ахь. Ириашоу 11 ажьырныҳәамза 2016 шықәсазы.
- ↑ Espenak, Fred (2004). "Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE". Transits of the Sun. NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 2 лаҵарамза 2019 ахь. Ириашоу 14 лаҵарамза 2009 шықәсазы.
- ↑ Paul Marston. Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer (англ.). — University of Central Lancashire, 2004. — P. 14—37.
- ↑ 22,0 22,1 Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).
- ↑ Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).
- ↑ 24,0 24,1 Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.
- ↑ 25,0 25,1 Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 Лазарев А. И. Второе «явление Ломоносова» // Земля и Вселенная : журнал. — 1978. — № 4. — С. 33—35.
- ↑ Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).
- ↑ Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.
- ↑ Зверева С. В. Явление Ломоносова // В мире солнечного света. — Л.: Гидрометеоиздат, 1988. — С. 115—116. — 160 с. — ISBN 5-286-00078-9.
- ↑ Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).
- ↑ Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A. A Survey for Satellites of Venus (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2009. — July (vol. 202, no. 1). — P. 12—16. — doi:10.1016/j.icarus.2009.02.008. — Bibcode: 2009Icar..202...12S.
- ↑ С. А. Язев. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2
- ↑ "Бывший спутник Венеры?". Иархивтәоу аоригиналзы 20 рашәарамза 2017 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
- ↑ T. C. van Flandern, R. S. Harrington. A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus (англ.) // Icarus. — Elsevier, 1976. — Vol. 28. — P. 435—440. — doi:10.1016/0019-1035(76)90116-0. — Bibcode: 1976Icar...28..435V.
- ↑ Discovery of the first quasi-satellite of Venus Архив ҟаҵан 2016-03-03 азы Wayback Machine аҟны. (англ.)
- ↑ "На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные". РИА Новости. 14 ԥхынгәымза 2009. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 21 нанҳәамза 2011 ахь.
- ↑ "Venus gazetteer" (англыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 29 нанҳәамза 2007 ахь.
- ↑ 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 "Имена на карте Венеры (galatreya.ru)". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 12 жьҭаарамза 2011 ахь.
- ↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 "Ж. Ф. Родионова «Карты Венеры»". Иархивтәоу аоригиналзы 8 цәыббрамза 2011 ахь. Ириашоу 13 абҵарамза 2011 шықәсазы.
- ↑ "Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах | Харьковский планетарий". planetarium-kharkov.org. Иархивтәоу аоригиналзы 25 цәыббрамза 2020 ахь. Ириашоу 19 цәыббрамза 2019 шықәсазы.
- ↑ 41,0 41,1 41,2 41,3 Russell, C.T. Planetary Magnetospheres // Rep. Prog. Phys.. — 1993. — Т. 56, № 6. — С. 687—732. — doi:10.1088/0034-4885/56/6/001. — Bibcode: 1993RPPh...56..687R.
- ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al. Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum (англ.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 654—656. — doi:10.1038/nature06026. — Bibcode: 2007Natur.450..654Z. — PMID 18046399.
- ↑ 43,0 43,1 Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al. The loss of ions from Venus through the plasma wake (англ.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 650—653. — doi:10.1038/nature06434. — Bibcode: 2007Natur.450..650B. — PMID 18046398.
- ↑ "2004 Venus Transit information page". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 10 лаҵарамза 2013 ахь. Ириашоу 14 ԥхынгәымза 2026 шықәсазы., Venus, Earth, and Mars, NASA
- ↑ 45,0 45,1 "У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru". Иархивтәоу аоригиналзы 21 мшаԥымза 2014 ахь. Ириашоу 8 хәажәкырамза 2017 шықәсазы.
- ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al. The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere (англ.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 657—660. — doi:10.1038/nature06239. — Bibcode: 2007Natur.450..657P. — PMID 18046400.
- ↑ 47,0 47,1 Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al. A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H2O and HDO (англ.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 646—649. — doi:10.1038/nature05974. — Bibcode: 2007Natur.450..646B. — PMID 18046397.
- ↑ "Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles". Shade Tree Physics. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 31 ажьырныҳәамза 2012 ахь.
- ↑ 49,0 49,1 49,2 Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. The surface of Venus[анеишьа амам азхьарԥш] // Rep. Prog. Phys.. — 2003. — Т. 66, № 10. — С. 1699—1734. — doi:10.1088/0034-4885/66/10/R04. — Bibcode: 2003RPPh...66.1699B.
- ↑ Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver. Venus as a more Earth-like planet (англ.) // Nature. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 629—632. — doi:10.1038/nature06432. — Bibcode: 2007Natur.450..629S. — PMID 18046393.
- ↑ "Венера — сведения". Иархивтәоу аоригиналзы 11 абҵарамза 2011 ахь. Ириашоу 8 нанҳәамза 2011 шықәсазы.
- ↑ "Understanding the «Superotation» Winds of Venus". Иархивтәоу аоригиналзы 17 цәыббрамза 2017 ахь. Ириашоу 16 цәыббрамза 2017 шықәсазы.
- ↑ "Природа ветра: Суперротация". Иархивтәоу аоригиналзы 17 цәыббрамза 2017 ахь. Ириашоу 16 цәыббрамза 2017 шықәсазы.
- ↑ Venus’ mysterious night side revealed Архив ҟаҵан 2020-08-11 азы Wayback Machine аҟны., September 16, 2017
- ↑ "Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 17 цәыббрамза 2017 ахь.
- ↑ Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A. Chemical composition of the atmosphere of Venus (англ.) // Nature. — 1981. — Vol. 292, no. 5824. — P. 610—613. — doi:10.1038/292610a0. — Bibcode: 1981Natur.292..610K.
- ↑ "Венера-8". Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 ажьырныҳәамза 2012 ахь. Ириашоу 9 мшаԥымза 2011 шықәсазы.
- ↑ Paul Schlyter. Radiometry and photometry in astronomy FAQ Архив ҟаҵан 2013-12-07 азы Wayback Machine аҟны. (2006)
- ↑ Koehler, H. W. Results of the Venus sondes Venera 13 and 14 // Sterne und Weltraum. — 1982. — Т. 21. — С. 282. — Bibcode: 1982S&W....21..282K.
- ↑ Shalygin E. Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images. — Berlin, 2013. — С. 9. — 127 с. — ISBN 978-3-942171-71-7. — [Архивировано 7 хәажәкырамза 2016 года.]
- ↑ Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С. Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.
- ↑ 62,0 62,1 Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al. Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere (англ.) // Nature : journal. — 2007. — Vol. 450, no. 7170. — P. 661—662. — doi:10.1038/nature05930. — Bibcode: 2007Natur.450..661R. — PMID 18046401.
- ↑ "NASA Scientist Confirms Light Show on Venus". Иархивтәоу аоригиналзы 4 лаҵарамза 2021 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
- ↑ "Planet Venus: Earth's 'evil twin'". BBC News. 7 абҵарамза 2005. Иархивтәоу аоригиналзы 18 ԥхынгәымза 2009 ахь. Ириашоу 1 хәажәкырамза 2017 шықәсазы.
- ↑ "Колледж.ру". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 25 ԥхынҷкәынмза 2008 ахь. Ириашоу 16 рашәарамза 2008 шықәсазы.
- ↑ "Агентство РИА". Иархивтәоу аоригиналзы 1 рашәарамза 2008 ахь. Ириашоу 16 рашәарамза 2008 шықәсазы.
- ↑ "Caught in the wind from the Sun". www.esa.int (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 26 ԥхынҷкәынмза 2021 ахь. Ириашоу 26 ԥхынҷкәынмза 2021 шықәсазы.
- ↑ Paul Marston. Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer (англ.). — University of Central Lancashire, 2004. — P. 14—37.
- ↑ Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R. Replicating the discovery of Venus’s atmosphere (англ.) // Physics Today. — 2013. — February (vol. 66, iss. 2). — P. 64—65. — ISSN 0031-9228. — doi:10.1063/PT.3.1894.
- ↑ "Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles". www.space.com (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 10 жәабранмза 2020 ахь. Ириашоу 11 жәабранмза 2020 шықәсазы.
- ↑ "РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г". Иархивтәоу аоригиналзы 20 абҵарамза 2018 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
- ↑ "Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus". ISRO.gov.in. 19 мшаԥымза 2017. Иархивтәоу аоригиналзы 13 цәыббрамза 2017 ахь. Ириашоу 13 цәыббрамза 2017 шықәсазы.
- ↑ "NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System". NASA/JPL. 13 жәабранмза 2020. Иархивтәоу аоригиналзы 16 хәажәкырамза 2020 ахь. Ириашоу 23 хәажәкырамза 2020 шықәсазы.
- ↑ "ESA selects three new mission concepts for study". Иархивтәоу аоригиналзы 13 жьҭаарамза 2019 ахь. Ириашоу 10 лаҵарамза 2018 шықәсазы.
- ↑ "Chronology of Venus Exploration (NASA)". Иархивтәоу аоригиналзы 24 жәабранмза 2020 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
- ↑ "Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 3 ажьырныҳәамза 2012 ахь.
- ↑ М.Э. Рут Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5
- ↑ в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним
- ↑ Жмудь Л. Я. Греческая астрономия и Восток // Наука, философия и религия в раннем пифагореизме. — СПб.: ВГК-Алетейя, 1994. — С. 250—252. — ISBN 5-86050-066-1.
- ↑ 80,0 80,1 80,2 Павел Гремлёв. Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов // Мир фантастики. — 2010, июнь. — № 82. Архивировано 6 ԥхынгәымза 2014 года.
- ↑ Brian Stableford. Venus // Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia. — Routledge, Taylor & Francis Group, 2006. — С. 381—382. — 758 с. — ISBN 0-415-97460-7.
- ↑ Venus // The Encyclopedia of Science Fiction
- ↑ Шифман И. Ш., Лундин А. Г. Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.
- ↑ Шифман И. Ш. Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.
- ↑ Leick G. A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.
- ↑ Афанасьева В. К., Дьяконов И. М. Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.
- ↑ 87,0 87,1 Паннекук А. История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).
- ↑ Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. ссылка на текст Архив ҟаҵан 2021-10-06 азы Wayback Machine аҟны.
- ↑ Паннекук А. История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).
- ↑ Grant E. A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.
- ↑ Панченко Д. В. Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.
- ↑ Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.
- ↑ Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.
- ↑ Van der Waerden B. L. The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.
- ↑ Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.
- ↑ Цицерон. О природе богов II 53 Архив ҟаҵан 2019-08-07 азы Wayback Machine аҟны.:
звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.
- ↑ 97,0 97,1 Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5. "Веспер - вечерняя звезда (Венера)". mary-hr5.livejournal.com (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 26 ԥхынҷкәынмза 2021 ахь. Ириашоу 26 ԥхынҷкәынмза 2021 шықәсазы.
- ↑ "Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты". Иархивтәоу аоригиналзы 3 нанҳәамза 2019 ахь. Ириашоу 3 нанҳәамза 2019 шықәсазы.
- ↑ Гигин Юлий. Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).
- ↑ Кинжалов Р. В. Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).
- ↑ Morley, Sylvanus G. Древние майя = The Ancient Maya. — 5-е изд. — Stanford Univ. Press, 1994. — ISBN 9780804723107.
- ↑ Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir. "Дрезденский кодекс — книга астрономии майя". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 14 хәажәкырамза 2012 ахь. Ириашоу 10 ажьырныҳәамза 2009 шықәсазы.
{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ Регарди И. Глава третья. Сефирот // Гранатовый сад. — М.: Энигма, 2005. — 304 с. — ISBN 5-94698-044-0.
Алитература
- Афанасьева В. К., Дьяконов И. М. Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / С. А. Токарев. — М.: Советская Энциклопедия, 1991. — Т. 1 (А—К). — С. 595. — ISBN 5-85270-016-9.
- Шифман И. Ш., Лундин А. Г. Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / С. А. Токарев. — М.: Советская Энциклопедия, 1991. — Т. 1 (А—К). — С. 115. — ISBN 5-85270-016-9.
- Шифман И. Ш. Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / С. А. Токарев. — М.: Советская Энциклопедия, 1991. — Т. 1 (А—К). — С. 115—116. — ISBN 5-85270-016-9.
- Гигин Юлий. Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. Вступ. ст. А. В. Петрова.. — М.: Алетейя, 1997. — 220 с. — (Античная библиотека. Античная история). — ISBN 5-89329-017-8.
- Кондратьев К.Я., Крупенио Н.Н., Селиванов А.С. Планета Венера. — Л.: Гидрометеоиздат, 1987. — 276 с.
- Короновский Н. Н. Морфология поверхности Венеры // Соросовский образовательный журнал. — 2004.
- Бурба Г. А. Венера: русская транскрипция названий // Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г. Архивировано из оригинала 17 ԥхынҷкәынмза 2009 года.
- Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. — М., 1959. — 456 с.
- Ван дер Варден. Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. — М.: Наука, 1991.
- Кинжалов, Р. В. Культура древних майя. — Л.: Наука, 1971.
- Ломоносов М. В. Полное собрание сочинений / ред. Т. П. Кравец, В. Л. Ченакал. — М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. — Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.. — 834 с. — [Архивировано из оригинала 11 абҵарамза 2025 года.]
- Паннекук, Антон. Часть 1. Астрономия в Древнем Мире // История астрономии / Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией Кукаркина Бориса Васильевича и Куликовского Петра Григорьевича. — М.: Наука, 1966.
- Панченко Д. В. Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э // Hyperboreus. — 1996. — Т. 2, № 1. — С. 47—124. Архивировано 18 жәабранмза 2015 года.
- Grant E. A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. — New York: Cambridge University Press, 2007.
- Van der Waerden B. L. The Earliest Form of the Epicycle Theory (англ.) // Journal of the History of Astronomy. — 1974. — Vol. 5. — P. 175—185.
- Leick G. A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. — New York: Taylor & Francis, 2003. — 241 p. — ISBN 0-203-02852-X.
Азхьарԥшқәа
- "Информация о Венере". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 4 рашәарамза 2008 ахь. // на web.archive.org
- Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера
- Бурба Г. А. Кривое зеркало Земли // «Вокруг света», 2003, № 6
- "Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 23 мшаԥымза 2009 ахь.
- «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии
- Родионова Ж. Ф. «Венера — ближайшая к нам планета» // «Дельфис» № 39, 2004
- Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов «Планета оранжевых сумерек» // «Популярная механика» № 11, 2008
- Видео. Венера манит // Телестудия Роскосмоса
- Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами (англ.)