Перейти к содержанию

Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Аҭоурыхтә ҳәынҭқарра
Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика
Аҳҭнықалақь Аҟәа
Ашьақәгылара 1931 ш.
Аӡра 1992 ш.
Ақәӡара 8 600 км²
Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 532 000 ҩык
Ауааԥсыра рыжәпара 61,9 ҩык / км²

Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика (аур. Абхазская Автономная Советская Социалистическая Республика, ақырҭ. აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა) — Қырҭтәылатәи ССР аҿы иҟаз автономтә республика (1931–1992 шш.).

1990 шықәсазы август мза 25 рзы Аԥсны асуверентә Аԥсуа Советтә Социалисттә Республика ҳәа ирылаҳәан. 1991 шықәса аԥхынразы Асовет Еидгыла ахыҵра азы алаҳәара ҟанаҵеит, Аԥсны СССР аҿы аанхаразы агәазыҳәара аанарԥшит (уи ауааԥсыра реиҳараҩык СССР ахьчаразы имҩаԥысуаз ареферендум иалахәын, аха Қырҭтәыла ахьыԥшымра аиҭашьақәыргыларазы имҩаԥгаз ареферендум иалахәымызт), насгьы Аҳәынҭқаррақәа реидгыла ҿыц алахәхара ргәы иҭан. Аҳәынҭқарратә ҷыдалатәи аҭагылазаашьақәа ркомитет иаԥырхагахеит. Аҳәынҭқарратә Еидгыла ашьақәгылареи, Қырҭтәыла (1993 шықәсанӡа) уи алалара мап ацәнакреи рышьҭахь, Аԥсны анапхгара Аҳәынҭқарратә Еидгыла ахьыԥшымкәа аҽалахәра рҭахуп ҳәа рылаҳәеит.

1992 шықәса агәазы Аԥсни Қырҭтәыла анапхгареи рыбжьара аимак-аиҿак еиҳа иӷәӷәахеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы аконституциатә зҵаара иадҳәаланы: Қырҭтәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак 1921 шықәсазтәи аконституциахь ахынҳәразы иаднакылаз аӡбара аҭакс, Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак 1925 шықәсазтәи аконституциахь ахынҳәра азы адҵа ҟанаҵеит. Абарҭ аилибамкаарақәа ирыхҟьаны бџьарлатәи аиҿагылара ҟалеит (уахәаԥш ақырҭуа-аԥсуа еиҿагылара), уи иахҟьаны жәибжь нызқьҩык ауаа ҭахеит. 1994 ашықәс апрель мзазы ауп Еидгылоу Атәылақәа Реидгыла абжьаҟазарала аҭынч ҭагылазаашьа анрыбжьарҵаз.

Аԥсуа АССР аҟны иҭыҵуаз ареспубликатә газеҭқәа рахь иаҵанакуан "Советская Абхазиа" (урысшәала, 1921 инаркны), "Аԥсны (газеҭ)|Аԥсны ҟаԥшь]" (аԥсышәала, 1921 инаркны), "Сабчота Абхазети" (қырҭшәала,3 Абырзен бызшәала, 1932 инаркны 1938 рҟынӡа), лаз бызшәала "Мчита муруцхи" (1929 инаркны 1938 рҟынӡа).

1935 шықәсазы март 15 азы СССР Ацентр Анагӡаратә Комитет ақәҵарала Аԥснытәи АССР анашьоуп Ленин иорден.

Аетникатә еилазаара

[аредакциазура | акод аредакциазура]

1989 ашықәс азы ауааԥсыра рыԥхьаӡарала, ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 525,061 ракәын. Аԥснытәи АССР. Аидгылазегьтәи ауааԥсыра рҭаҩра 1989. СССР ареспубликақәа ррегионқәа рҿы ақалақьтәи ақыҭанхамҩатәи ауааԥсыра рыхшара хаҵеи-ԥҳәыси рыла.]</ref>

  • Ақырҭцәа 239 872
  • Аԥсуаа 93 267
  • Аерманцәа 76 541
  • Урыстәылауаа 74 914
  • Аеллинцәа 14 664
  • Аукраинаа 11 655
  • Белоруссиаа 2 084
  • Естонцәа 1 466
  • Аиудеиаа 1 426
  • Осетиаа 1 165
  • Ататарцәа 1 099

Аԥсны иҟоу РКП(б) аиҿкааратә биуро, аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩцәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Акомпартиа Аԥснытәи аобком (б) - Қырҭтәылатәи акомпартиа, аҭакԥхықәра зду - актәи амаӡаныҟәгаҩцәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
  • 12/28/1936 - 02/1937 аҭыԥ ҭацә, насгьы. О. Аԥсны АССР Ацентртә Анагӡаратә Комитет ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ
  • Баграт Уасил-иԥа Шьынқәба, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы, 1958–1978