Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика
| Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика | |
|---|---|
|
| |
| Аҳҭнықалақь | Аҟәа |
| Ашьақәгылара | 1931 ш. |
| Аӡра | 1992 ш. |
| Ақәӡара | 8 600 км² |
| Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара | 532 000 ҩык |
| Ауааԥсыра рыжәпара | 61,9 ҩык / км² |
Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика (аур. Абхазская Автономная Советская Социалистическая Республика, ақырҭ. აფხაზეთის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა) — Қырҭтәылатәи ССР аҿы иҟаз автономтә республика (1931–1992 шш.).
1990 шықәсазы август мза 25 рзы Аԥсны асуверентә Аԥсуа Советтә Социалисттә Республика ҳәа ирылаҳәан. 1991 шықәса аԥхынразы Асовет Еидгыла ахыҵра азы алаҳәара ҟанаҵеит, Аԥсны СССР аҿы аанхаразы агәазыҳәара аанарԥшит (уи ауааԥсыра реиҳараҩык СССР ахьчаразы имҩаԥысуаз ареферендум иалахәын, аха Қырҭтәыла ахьыԥшымра аиҭашьақәыргыларазы имҩаԥгаз ареферендум иалахәымызт), насгьы Аҳәынҭқаррақәа реидгыла ҿыц алахәхара ргәы иҭан. Аҳәынҭқарратә ҷыдалатәи аҭагылазаашьақәа ркомитет иаԥырхагахеит. Аҳәынҭқарратә Еидгыла ашьақәгылареи, Қырҭтәыла (1993 шықәсанӡа) уи алалара мап ацәнакреи рышьҭахь, Аԥсны анапхгара Аҳәынҭқарратә Еидгыла ахьыԥшымкәа аҽалахәра рҭахуп ҳәа рылаҳәеит.
1992 шықәса агәазы Аԥсни Қырҭтәыла анапхгареи рыбжьара аимак-аиҿак еиҳа иӷәӷәахеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы аконституциатә зҵаара иадҳәаланы: Қырҭтәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак 1921 шықәсазтәи аконституциахь ахынҳәразы иаднакылаз аӡбара аҭакс, Аԥсны Иреиҳаӡоу Ахеилак 1925 шықәсазтәи аконституциахь ахынҳәра азы адҵа ҟанаҵеит. Абарҭ аилибамкаарақәа ирыхҟьаны бџьарлатәи аиҿагылара ҟалеит (уахәаԥш ақырҭуа-аԥсуа еиҿагылара), уи иахҟьаны жәибжь нызқьҩык ауаа ҭахеит. 1994 ашықәс апрель мзазы ауп Еидгылоу Атәылақәа Реидгыла абжьаҟазарала аҭынч ҭагылазаашьа анрыбжьарҵаз.
Аԥсуа АССР аҟны иҭыҵуаз ареспубликатә газеҭқәа рахь иаҵанакуан "Советская Абхазиа" (урысшәала, 1921 инаркны), "Аԥсны (газеҭ)|Аԥсны ҟаԥшь]" (аԥсышәала, 1921 инаркны), "Сабчота Абхазети" (қырҭшәала,3 Абырзен бызшәала, 1932 инаркны 1938 рҟынӡа), лаз бызшәала "Мчита муруцхи" (1929 инаркны 1938 рҟынӡа).
1935 шықәсазы март 15 азы СССР Ацентр Анагӡаратә Комитет ақәҵарала Аԥснытәи АССР анашьоуп Ленин иорден.
Аетникатә еилазаара
[аредакциазура | акод аредакциазура]1989 ашықәс азы ауааԥсыра рыԥхьаӡарала, ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 525,061 ракәын. Аԥснытәи АССР. Аидгылазегьтәи ауааԥсыра рҭаҩра 1989. СССР ареспубликақәа ррегионқәа рҿы ақалақьтәи ақыҭанхамҩатәи ауааԥсыра рыхшара хаҵеи-ԥҳәыси рыла.]</ref>
- Ақырҭцәа 239 872
- Аԥсуаа 93 267
- Аерманцәа 76 541
- Урыстәылауаа 74 914
- Аеллинцәа 14 664
- Аукраинаа 11 655
- Белоруссиаа 2 084
- Естонцәа 1 466
- Аиудеиаа 1 426
- Осетиаа 1 165
- Ататарцәа 1 099
Аԥсны иҟоу РКП(б) аиҿкааратә биуро, аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩцәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]- 1921 Кристоф Г.
- 1921 Агниашвили, Пиотр Семенович (1898-1937)
- 8.1921 Ларионов
- 9.1921-1922 Сваниӡе, Николаи Самсон-иԥа (1895-1937)
Акомпартиа Аԥснытәи аобком (б) - Қырҭтәылатәи акомпартиа, аҭакԥхықәра зду - актәи амаӡаныҟәгаҩцәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]- 1922-1923 рзы аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Акиртава, Николаи Николаи-иԥа (1894-1937)
- 1923-1925 рзы аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Асрибеков, Ерванд Михаил-иԥа (1898—1937)
- 1925-1927 аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Стуруа, Георги Федор-иԥа (1884-1956)
- 1928-1929 аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Амас, (Амирбеков) Александр Семен-иԥа (1904-1938)
- 1929-1930 аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Мелаӡе, Павел Григори-иԥа (−1937)
- 1930 - 5.1932 аҭакԥхықәратә маӡаныҟәгаҩ Ладариа, Владимир Константин-иԥа (1900-1937)
- 5.1932 - 1.1936 Ладариа, Владимир Константин-иԥа (1900-1937)
- 1.1936 - 1937 Агрба, Алексеи Сергеи-иԥа (1897-1938)
- 1937 - 6.1938 рзы и. О. Бечваиа, Кирилл Георгиевич (1903-)
- 6.1938 - 1940 Бечваиа, Кирилл Георгиевич (1903-)
- 1940 - 20.2.1943 Барамиа, Михаил Иван-иԥа (1905-)
- 20.2.1943 - 12.1951 Мгелаӡе, Акаки Иван-иԥа (1910-1980)
- 12.1951 - 21.4.1953 Гетиа, Шоҭа Дмитри-иԥа (1904-)
- 21.4 - 2.10.1953 Карчава, Григори Зосим-иԥа (1907-)
- 2.10.1953 - 1.1956 Гегешиӡе, Георги Андреи-иԥа (1924-1971)
- 1.1956 - 1958 Гоцириӡе, Отар Давид-иԥа (1919-)
- 1958-1965 Бӷажәба, Михаил Тимурович (1915-)
- 1965-1975 Кобахьиа, Валериан Осман-иԥа (1929-1992)
- 1975 - 2.1978 Хынҭба, Валери Михаил-иԥа.
- 2.1978 - 6.4.1989 Адлеиба, Борис Виктор-иԥа (1931-)
- 6.4.1989 - 1991 Хышба, Владимир Филипп-иԥа
ЦЕС и Амра
[аредакциазура | акод аредакциазура]- 1922-1922 ашықәсқәа рзы Анагӡаратә комитет ахантәаҩы Ешба, Ефрем Алексеи-иԥа.
- 1922-1923 рзы Анагӡаратә комитет ахантәаҩы Картозиа, Самсон Алексеи-иԥа.
- 1925 - 04/17/1930 Анагӡаратә комитет ахантәаҩы Чанба, Самсон Иаковлевич
- 04/17/1930 - 12/28/1936 Анагӡаратә комитет ахантәаҩы Лакоба, Нестор Аполлон-иԥа
- 12/28/1936 - 02/1937 аҭыԥ ҭацә, насгьы. О. Аԥсны АССР Ацентртә Анагӡаратә Комитет ахантәаҩы ихаҭыԥуаҩ
- 1937 ашықәс, февраль 17–сентиабр, Анагӡаратә комитет ахантәаҩы Алексеи Сергеи-иԥа Агрба
- 1937 шықәса аноиабр 2–1938 шықәса июль 12, Анагӡаратә комитет Хада ахантәаҩы Авксентии Нарики-иԥа Рапава
- 1938 шықәса ииуль 13–1948 шықәса април 7, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы Михаил Константин-иԥа Делба
- Апрель 7, 1948–1958, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы Андреи Максим-иԥа Ҷочуа
- Баграт Уасил-иԥа Шьынқәба, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы, 1958–1978
- Баграт Уасил-иԥа Шьынқәба, Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩы, 1978–1990 шықәса аԥхынра мза 24 Кобахьиа, Валериан Осман-иԥа.
- 1990 шықәса аԥхынра мза 24 – 1994 шықәса абҵарамза 26, Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы Арӡынба, Владислав Григори-иԥа
РК, СПК, и СМ
[аредакциазура | акод аредакциазура]- 1921 шықәса аԥхынра – 1922 шықәса аԥхынра, Аревком ахантәаҩы Ешба, Ефрем Алексеи-иԥа.
- 1922 шықәса аԥхынра – 1936 шықәса аԥхынра мза 28, АКП ахантәаҩы Лакоба, Нестор Аполлон-иԥа
- 1938 шықәса ииуль 14 – 1938 шықәса аноември 23, АКП ахантәаҩы Рапава, Авксенти Нарики-иԥа
- 1938 шықәса аноиабр 23 – 1943 шықәса аноември, АКП ахантәаҩы Чичинаӡе, Константин Георгии-иԥа
- 1943 — 07.04.1948 Ажәлар ркомиссарцәа рхеилак ахантәаҩы — Аминистрцәа рхеилак ахантәаҩы (1946 инаркны) Мирцхәлава, Александр Иордан-иԥа.
- 07.04.1948 — 10.1953 Аминистрцәа Реилазаара Ахантәаҩы Дельба, Михаил Константин-иԥа
- 10.1953 — 1957 Аминистрцәа Рсовет Ахантәаҩы Лабахәа, Архип Мирон-иԥа.
- 1957-1958 рзы Аминистрцәа Рсовет ахантәаҩы Бӷажәба, Михаил Тимурович.
- 1958-1967 Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Чиковани, Михаил Герасимович
- 1967-1972 Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Гилашвили, Павел Георги-иԥа
- 1972 — 02.1973 Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Гигибериа, Борис Герасим-иԥа
- 02.1973 - 1976 Аминистрцәа Реилазаара Ахантәаҩы Татарашвили, Шоҭа Михаил-иԥа.
- 1976 - Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Сакварелиӡе, Автандил Петрович.
- 1978-1984 рзы Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Убилава, Иуза Џьахә-иԥа.
- 1988 Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Зухбаиа, Оҭар Георги-иԥа.
- 1989 Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩы Анчабаӡе, Гиви Алексеи-иԥа.