Амикроскоп

Авикипедиа, аенциклопедиа хту
Перейти к навигации Перейти к поиску

Амикроско́п[1] (абырзен бызшәахьтә иаагоуп абырз. μικρός «микро» – ахәыҷӡа аанагоит + σκοπέω «скопиа» – ахәаҧшра)

Аҭоурых[ариашамҭа | править код]

Зыҧсы ҭоу ацәеижь аҧсҭазаашьа аилкааразы адәахьала ахәаҧшра мацара азхом. Ибатәуп, еилкаатәуп уи аҩныҵҟа злы- ху ацәеижьхәҭақәа шеиҿартәу, аус шыруа. Ауаҩы ибла еилкаа- ны иабоит иҟәазу амаҭәарқәа. Ацәеижь злыху амаҭәашьарқәеи ахацқәеи убысҟак иссоуп, ардугала уахәамҧшыкәа иубом.

Аҵиаақәеи аҧстәқәеи рцәеижьқәа рыхәаҧшразы рхы иадырхәоит алупеи амикроскопи. Алупа захьӡу ардуга маҭәар ихәыцит Афанасии Кирхер XVII ашәышықәса алагамҭазы. Уи шьақәгылоуп ҩ-хәҭакны. Изхәаҧшуа, ирдуны ирбарц ирҭаху амаҭәар иақәыркуа, зыҩганк ылгәыгәу асаркьалых алинза иамоуп излаукыша амаа. Алупақәа ыҟоуп ихәыҷуи, идуи. Урҭ ирылшоит ардура 2-нтә инаркны 300-нтә рҟынӡа. Лупала акы иахәаҧшуа амаа кны асаркьа далҧшуа иазааигәеитәуеит дызхәаҧшырц ииҭаху амаҭәар цқьа ибо иҟалаанӡа.

Алашаратә микроскоп захьӡу ардуга маҭәар алшарақәа еиҳауп. Уи иалшоит 3600-нтә рҟынӡа ардура.

Иҟоуп аелектронтә микроскопқәа жәанызқьла азырҳара зылшо. Урҭ хархәара рзыруеит аҭҵааратә лабораториа дуқәа рҿы. Амикроскопқәа рыҟаҵашьа ауаа ирдыруеит XVII ашәышықәса аахыс. Усҟан зегьы иреиҕьуп ҳәа ирыҧхьаӡон Голландиатәи аҟаза Антони ван Левенгук иҟаҵамҭа.

1665 шықәсазы англыз ҵарауаҩ Роберт Гук микроскопла зегьы раҧхьаӡа акәны дахәаҧшит апробкаҵла ацәа. Уи уаҟа иибаз аҿаҧарақәа ибеит микроскопла данахәаҧш амҵырбҕьы агәыцә аҿгьы. Ашьҭахь уи дрыхәаҧшуан аҷых (морковь), ауапа- лашьшьы, аҭырас убас иҵегьы акыр аҵиаақәа рыҩныҵҟатәи ргәыцәқәа. Иибоз асахьақәа акырџьара еиҧшын. Ақьырмыт хәыҷқәа реиҧш еиваҧсаны иибоз ацыра иахьӡиҵеит цитос – аҧсышәала уи иахьӡуп ахац (урысшәала – клетка). Аҵиаақәа адәахьала еиҧшӡам, аха рызегьы излыху излашьақәгылоу ахацқәа рыла ауп. Ахац зхала аҟазаара зылшо, зхала ау- сура зылшо, зыҧсы ҭоу, ацәеижь злашьақәгылоу, иреиҵоу цәеижьхәҭоуп. Уи иамоуп ахатәы еиҿкаашьа. Амикроскоп ала ахац аиҿартәышьа аҵара еиҳа имариоуп. Уи ирдуны иунарбоит ауаҩы ила иазгәамҭо ахац аформеи ишеиҿартәуи.

Амикроскоп аиҿартәышьа[ариашамҭа | править код]

  1. Амикроскоп ахәҭақәа зегьы еидызкыло амаа (аштатив).
  2. Атубус, аокулиар, аобиектив. Иаазыхәхәоу, зыҩныҵҟа ардуга линзақәа зҭоу атрубка иахьӡуп атубус. Хыхьтәи аҭаҧ- шырҭа иахьӡуп аокулиар. Атубус ҵаҟатәи анҵәамҭаҿы иаҿарҵо, зыҧсахра ауа атрубка хәыҷы иахьӡуп аобиектив.
  3. Амаҭәарқәҵарҭа. Изхәаҧшырц ирҭаху амаҭәар ықәҵаны ахьдырҟацо. Изхәаҧшырц ирҭаху амаҭәар иҵаҕаӡаны иҧҟаны асаркьа кеикеи хәыҷы ақәырҷабны заа идырхиоит.
  4. Асаркьа. Алашара зынҷҷаланы, изхәаҧшуа амаҭәар ҵаҟантәи изырлашо.
  5. Архиага бруқәа. Руакы – еиҳау – инықәырҧшны иазааигәазтәуа, аҩбатәи – еиҵоу – икылкааны иақәзырхио.

Амикроскоп лашарада акгьы унарбаӡом. Убри азы алашаратә микроскоп ҳәа азырҳәоит.

Амикроскопқәа рыла изхәаҧшуа амаҭәар ҵаҕазароуп алашара алсыртә еиҧш. Амаҭәар ахәҭақәа зегьы еилыхха иубо иҟаларц азы шәыгала иршәуеит. Ус иҟаҵоу амаҭәар иахьӡуп апрепарат. Уи заа алабораториақәа рҿы идырхиоит, нас ашколқәа рахьгьы инаргоит, кыраамҭа рхы иадырхәоит.

Алитература[ариашамҭа | править код]

  • П. К. Кәыҵниа, «Аҵиаақәа, абактериақәа, акәыкәбаақәа рбиологиа», Аҟәа – 2011

Ахьарҧшқәа[ариашамҭа | править код]

  1. В. А. Касланӡиа, «аҧсуа-аурыс жәар», (аред. Б. Гь. Џьонуа) Аҧсны аҭҵаарыдаррақәа ракадемиа. Д. Гәлиа ихьӡ зху аҧсуаҭҵааратә институт, Аҟәа, 2005