Амза
| Амза | |
|---|---|
|
| |
| Аорбитатә ҟазшьарбагақәа | |
| Аепоха | J2000.0 |
| Аперигели | - |
| Афели | - |
| Аҵәҩанбжа ду (a) |
384 399 Км 0,00257 а.е. |
| Аексцентриситет (e) | 0.0549 (ибжьаратәу)[2] |
| Асидертә период (T) | 27.321661 мшы 27 мшы 7 сааҭки 43 минуҭи 11.5 секунди |
| Асинодтә период | 29.530588 мшы 29 м 12 с 44.0 мин |
| Аорбитатә ццакыра (v) | 1.023 км/с (бжьаратәла)[2] |
| Аорбита анаара (i) | 5,145° (4,983–5,317°) еклиптика иаҿ.6,668° (6,517-6,85°) амза аекватор иаҿ. 18,3—28,6° Адгьыл аекватор иаҿ.[1][1][1] |
| Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) | (агхара) 1 аикәшара 18.6 шықәса рахь |
| Аперицентр аргумент (ω) | (аизҳара) 1 аикәшара 8.85 шықәса рахь |
| Амҩаныза зтәу | Адгьыл |
| Амҩанызақәа | - |
| Афизикатә ҟазшьарбагақәа | |
| Аполиартә еидыӷәӷәалара | 0,00125 |
| Аекватортә радиус | 1738.14 км0.273 адгьылтә |
| Аполиартә радиус | 1735,97 км0,273 адгьылтә |
| Абжьаратәи арадиус | 1737,10 км0,273 адгьылтә |
| Агьежь ду аикәшара | 10 917 км |
| Ақәӡара (S) | 3.793·107 км20.074 адгьылтә |
| Аҭаӡара (V) | 2.1958·1010 км30.020 мамзаргьы адгьыл аҟнытә 1/50 |
| Акапан (m) | 7.3477·1022 кг 0.0123 мамзаргьы 1/81 адгьылтә |
| Абжьаратә жәпара (ρ) | 3.3464 г/см3 |
| Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (g) | 1.62 м/с2 0.165 г |
| Актәи акосмостә ццакыра (v1) | 1.68 км/с |
| Аҩбатәи акосмостә ццакыра (v2) | 2.38 км/с |
| Аҵәира апериод (T) | еиқәыршәоуп (еснагь ганкала Адгьыл ахь иаарԥшуп) |
| Аҵәҩан анаара | 1.5424° (еклиптикатә хықә иаҿырԥшны) |
| Альбедо | 0,12 |
| Иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра | -2.5/-12.9-12.74 (амза анҭәу) |
| Атмосфера | |
Амза — Адгьыл аԥсабаратә мҩаныза заҵәы ауп. Амра зегь раасҭа иазааигәоу апланета амҩаныза, избан акәзар Амра иазааигәаӡоу апланетақәа (Меркуриеи Венереи) урҭ рымаӡам. Амра ашьҭахь адгьыл ажәҩанҵакыраҿы иреиҳау аобиект[комм. 1], насгьы Амратә системаҿы ахәбатәи иреиҳау аԥсабаратә мҩаныза. Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаратә бжьаӡара 384 467 км (0,00257 а.е., ~30 Адгьыл адиаметрқәа).
Адгьыл ажәҩанҵакыраҿы Амза ҭәы иубарҭоу аеҵәатә шәагаа −12.71м ыҟоуп. Амш аныбзиоу аамҭазы Адгьыл ахҟьа азааигәара Амза анҭәу иахылҵуа алашара 0,25 лиукс ыҟоуп.[4]
Амза цәырҵит 4,5 миллиард шықәса раԥхьашәа, Адгьыл аасҭа маҷк ихьшәаны. Амза ахылҵшьҭра иадҳәаланы гәаанагарақәак ыҟоуп, аха урҭ рахьтә акгьы ахимиатә еилазаара аҷыдарақәа зегьы, насгьы аҩганктәи аныҟәара ҳаилнаркаауам. Еиҳа еицырдыруа агипотеза ишаҳәо ала Амза шьақәгылеит Адгьыли шәагаала Марс еиԥшу апланета Теиеи «Реиҿасра ду» ашьҭахь иаанхаз аԥҽыхақәа рҟынтәи. 2004 шықәсазы афизик Николаи Горкави жәабала инадыркны шәкыла акилометрқәа рҟынӡа ашәагаа змоу акосмостә цәеижьқәа рыла Адгьыл акыраамҭа астероидқәа рықәҳара иахҟьаны Амза ашьақәгыларазы амодель ҟаиҵеит. Агипотеза ҿыц иҳаилнаркаауеит иқәыхгаз аидыслара ашьҭахь Адгьыл аӡы зыцәымӡыз, насгьы Амза аполиусқәа рҿы аӡы ахьынтәаауа.[5]
Амза ауп ауаа зҭааз адгьыл анҭыҵтәи астрономиатә обиект заҵә.
Ахьӡ
«Луна» ажәытәӡатәи аурыс ажәоуп, уи 969 шықәса иазку Лавренти ишықәсҩыраҿы аҩыратә ахыҵхырҭақәа рҿы иуԥылоит.[6]
Аурыс ажәа "Луна" х- slav < х- ie. louksnā́ “илашоу” аҟынтәи(аҟазшьарба аҳәса рыкласс*louksnós), убри индоевропатәи аформа иазхьаԥшуеит lat. lūna «луна».[7]
Аеллинцәа Адгьыл амҩаныза Селена (ажәытә бырз. бызшәала Σελήνη) ҳәа иашьҭан, ажәытәтәи мысраа — Иах (Ииах), вавилонаа - Син; Иапониа Амза «Цуки» ҳәа иашьҭоуп, уи иашьашәало анцәахәы — «Цукиоми».[8][9][10]
Амза ажәҩантә цәеижьк аҳасабала
Аорбита
- Ихадароу астатиа: Амза аорбита

Жәытәнатә аахыс ауаа Амза аныҟәара аарԥшреи аилыркаареи рҽазыршәон. Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиҳа-еиҳа ииашоу атеориақәа цәырҵуан.
Иахьатәи аҳасабрақәа шьаҭас ирымоу Браун итеориа ауп. 19-20-тәи ашәышықәсақәа реилысымҭазы иаԥҵаз уи аамҭазы иҟаз ашәага-загақәа рыла ииашаны Амза аныҟәара аанарԥшуан. Убри аан 1400 инареиҳаны атерминқәа (атригонометриатә функциақәа рзы акоеффициентқәеи аргументқәеи) аҳасабрақәа рҿы ахархәара роууан.
Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иалшоит Амза аныҟәара ҳасаб азура, насгьы уи аҳасабрақәа еиҳагьы икылкааны ргәаҭара. Алазертә диапазон аметодқәа рыла Амза аҟынӡа абжьаӡара сантиметрқәак рыла агха ҟаҵаны иршәоит. Ашәарақәа рымацара ракәымкәа, Амза ахьыҟоу атеориатә зԥхьагәаҭарақәагьы абас еиԥш икылкааны ииашоуп; арҭ реиԥш аҳасабрақәа рзы рхы иадырхәоит жәа-нызқьла атерминқәа змоу арбагақәа, насгьы иҵегьы ииашаны иаарԥштәызар, ахархәара зҭазар алшо атерминқәа рхыԥхьаӡара ҳәаа амаӡам.[11]
Актәи азааигәара, ҳара ҳҳәар ҳалшоит Амза аеллиптикатә орбитала ексцентриситет 0.0549 аманы иныҟәоит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит , насгьы агеоцентртә орбита аҵәҩанбжа ду 384,399 км аманы (аҵәҩанбжа ду асистема «Адгьыл — Амза» акапан агәҭахьы иазааигәаны 379,730 км ауп). Амза аныҟәараҵәҟьа кырӡа иуадаҩуп, уи аԥхьаӡараан еиуеиԥшым аганқәа рацәаӡаны хшыҩзышьҭра рыҭалатәуп, иаҳҳәап, Адгьыл аилацалара, насгьы Амза Адгьыл аасҭа 2,2-нтә рыла еиҳаны амч аманы изыдзырхало Амра анырра ӷәӷәа[комм. 2]. Амза Адгьыл иакәшаны аныҟәара еиҳа ииашаны иазхәыцзар ауеит аныҟәарақәа рацәаны реицылара аҳасабала:[12]
- 27,32166 мши-ҵхи рыла еллиптикатә орбитала Адгьыл акәшара — «асидертә мза» ҳәа изышьҭоу ауп (даҽакала иуҳәозар, аныҟәара аеҵәақәа ирҿырԥшны ишәоуп);
- амза аорбита аҟьаҟьара агьежьра: уи аиқәҳәалақәа (орбитеи аеклиптикеи ахьеиқәшәо аҭыԥқәа) мраҭашәараҟа инаскьоит, 18,6 шықәса рыла аикәшара наӡа ҟаҵаны. Ари аныҟәара прецессионтәуп;
- амзатә орбита аҵәҩан ду агьежьра (апсид цәаҳәақәа) 8,8 шықәса апериод аманы (хыхь зыӡбахә ҳәаз аиқәҳәалақәа рныҟәара ахырхарҭа иаҿагыло аган ала имҩаԥысуеит, даҽакала иуҳәозар, аперигеи аурара еизҳауеит);
- амза аорбита аеклиптика ахь 4°59′ инаркны 5°19′ рҟынӡа анаара аамҭа-аамҭала аҽыԥсахра;
- амза аорбита ашәага-загақәа аамҭа-аамҭала рҽыԥсахра: аперигеи - 356,41 инаркны 369,96 нызқь км рҟынӡа, апогеи - 404,18 нызқь км рҟынӡа;
- Ацәқәырԥааиратә ццакыра амзыз ала Амза ԥеиҳа-еиҳа Адгьыл аҟынтәи ахарахара (шықәсык ахь 38 мм), убас ала уи аорбита ашьшьыҳәа атлара иаҿу спиральуп.[13][14][15]
Амза еснагь азганк ала Адгьыл иаҿаԥшуеит; Амза егьи аган Адгьыл аҟынтәи иубарҭаӡам. Амза Адгьыл иахьынӡакәшо аамҭаҵәҟьа иҭагӡаны иара аҵәҩангьы знык иакәшоит, уи машәыршәа еиқәшәаз акы акәым, аха Амза ахәҭак Адгьыл ахь ахырхарҭа шьақәзыргыло ацәқәырԥааиратә шьҭкаара иаҿыҵгоуп, уи алагьы Адгьыл акәшареи агьежьреи еиқәнаршәоит. Убасҵәҟьа, ашьаҳага змоу аҳаирплан амодел аԥырсал агәҭа иаакәыршаны иԥыруеит, насгьы егьи амҵәыжәҩа ахаангьы уахь иархаӡом.[16]
Ҵабыргны, Амза Адгьыл акәшара аеллиптикатә орбита абзоурала еиҟарамкәа иахьымҩаԥысуа азы, алибрациа иахҟьаны, Адгьыл аҟынтәи амза ахҟьа абжа маҷк еиҳаны иубарҭоуп.[17]
Азеиԥш еиҿкаара
1609 шықәсазы Галилео Галилеи ателескоп ахархәарала раԥхьаӡа акәны Амзаҿы агагақәа аниба, ашьхақәеи акратерқәеи ыҟоуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Ихылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Галилеи агәра ганы дыҟан Амза Адгьыл еиԥшу ихаҳәырку жәҩантә цәеижьуп ҳәа.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, Амза, ацәеи амантиеи (астеносфера) рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟазшьақәа еиԥшым, ԥшьы-хкҟьак шьақәдыргылоит, иара убас Амза злашьақәгылоу хәҭақәоуп амантиеи агәыцәи рыбжьара аиасратә зона, насгьы агәыцә ахаҭа, адәахьала иҟьатоуи ҩнуҵҟала икьакьои ахәҭақәа змоу. Атмосфереи агидросфереи шамахамзар иҟаӡам. Амза ахҟьа реголитла ихҟьоуп — аметеоритқәа амза аҿықә ианаҿасуа иҟало асаба ҵаӷеи ахаҳәтә ԥҽыхақәеи реилаӡҩа. Аметеоритқәа ркаҳара иахылҿиаауа аиҿасра-тҟәацратә процессқәа анышә арпыпреи аиларҩынтреи иацхраауеит, убри аамҭазы анышә ахәҭақәа еилаӡуа, еиларӷәӷәо. Ареголит ахҟьа ажәпара метрак инаркны жәабала аметрақәа рҟынӡа иҟоуп.[18][19][20]
| Аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа | 0-230 км |
| Адәахьтәи агәыцә ҟьата | 230-325 км |
| Аиасратә зона | 325-534 км |
| Амантиа | 534-1697 км |
| Ацәа | 1697-1737 км |
Иубарҭоу аган бжьаратәла 3,2 км рыла акапан агәы иазааигәоуп, наҟтәи аган аасҭа, акапан агәы афигура агәахьы анаскьара инықәырԥшшәа 1,68–1,93 км ҟалоит. Иубарҭоу агьежьбжаҿы ахҟьа абжьаратәи ажәпара 8–12 км рыла еиҵоуп. Аекватортә хҟьа бжьаратәла 9,5 км рыла еиҳауп аполиусқәа рҟны аасҭа.[21]
Ахҟьаҿы аҭагылазаашьа

Амза атмосфера кырӡа иҵаӷоуп. Хыхь Амра ианамырлашо, уа иҟоу арчқәа рыхәҭаа 25 хәҭак/см3 еиҳахом (Адгьыл азы ари ахыԥарбага 2,7·1019 хәҭак/см3 ауп), амра ангылалакь ашьҭахь ҩ-еишьҭагылак рыла еизҳауеит агрунт арчы ацәыӡра инамаданы. Атмосфера аԥсыҽхара Амза ахҟьаҿы аҳауаҟәандара аиҭаԥара дуқәа ҟанаҵоит (уахынла −173°C инаркны амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы +127°C рҟынӡа), заҟа ирлашоу еиԥш; абри аҭагылазаашьаҿы метрак аҵаулараҿы иҟоу ахрақәа рҟәандара еиҭакрада иҟоуп, −35°C. Атмосфера шамахамзар иахьыҟам инамаданы, Амзаҿы ажәҩан еснагь еиқәаҵәоуп, еҵәала иҭәуп, Амра алаԥшҳәаа аханы ианыҟоугьы. Аха ҽынлатәи афотоҭыхымҭақәа рҿы аеҵәақәа убарҭаӡам, избанзар урҭ раарԥшразы Амра иарлашо амаҭәарқәа мыцхәы ирлашаны иҟазҵо аекспозициа аҭаххон.[24]
3,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа, алава ахыҵра дуқәа аныҟаз аамҭазы, амза атмосфера еиҳа еилацалан. Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит алава иалҵуа иԥыруа амаҭәашьарқәа (CO, S, H2O) адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аҟынтәи 1% змоу атмосфера шьақәдыргылар шрылшоз. Уи алаӡҩахара аамҭа 70 миллион шықәса раҟара аҭахын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.[25]

Адгьылтә дырган Амза ажәҩан аҿы шамахак имҵысӡакәа икнаҳауп. Адгьыл амза алаԥшҳәаа ахыхьтәи аҩадареи азимути рыла (7° ҟынӡа) есымзатәи аҽеиҭакра маҷқәа рҿыҵга алибрациақәа рҿыҵга еиԥшуп. Адгьыл акәакьтә шәагаа Амза аҟынтәи уанахәаԥшуа амза ашәагаа Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа аасҭа 3,7-нтә рылаеиҳауп, насгьы Адгьыл ихнаҩо ажәҩантә сфера аҭбаара 13,5-тә рыла еиҳауп Амза иаҵанакуа аҭыԥҭаӡара аасҭа. Амза аҟынтәи иубарҭоу Адгьыл арлашара аҩаӡара, Адгьыл аҿы иубарҭоу амзатә фазақәа рырбагақәа ирҿагылоуп: амза анҭәу, Адгьыл алашара змам ахәҭа Амза аҟынтәи иубарҭоуп, иара убасгьы Амза алашара змам ахәҭа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Адгьыл ианыҷҷаало алашара ала арлашара закәанла 41-нтә еиҳаны иӷәӷәазароуп, Амза алашарала Адгьыл арлашара аасҭа, аха аус аҟны уи 15-нтә рыла мацара еиҳауп; Адгьыл аҿы реиҳа иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра Амзаҿы инықәырԥшшәа −16м ауп.[27][28][29][30][31]
Амза ахҟьа амра ашәахәа 5-18% мацара ауп ианыԥшуа (ажәытә асфальт еиԥш). Амзаҿы аԥштәқәа реиԥшымзаарақәа даара имаҷуп; уи ахҟьа акаҳуа-цәыш мамзаргьы аиқәаҵәа-каҳуажә аԥштәхәқәа амоуп (1970 шықәсазтәи арбагақәа).[32]
2017 шықәсазы амза ахҟьа иреиӷьу аколориметриатә сахьақәа ҟаҵахеит акосмостә ныҟәага LRO зкәакьҭа ҭбаау амультиспектралтә камера WAC ала, иубарҭоуи аультрафиолеттәи аҟәшақәа рҿы аспектр адиапозонқәа быжьба рҟны иҭызхуа(ахсаала ахҳәаа). Аԥштәқәа реиҟәшаратә сахьақәа рҿы, Аилгара Амшын агәҭантәи ахәҭа, Ақәа Амшын мрагыларатәи ахәҭа, Ахьҭа Амшын, Аристарх ишьхеибаркыра рыԥштәы цәыҟаԥшьуп. Аҭынчра Амшын, Ацқьара Амшын аперифериатә хәҭа, Арацәара Амшын аҩадатәи ахәҭа, Ақәа Амшын мраҭашәаратәи ахәҭа, Аԥшацәгьақәа Рымшын амраҭашәаратәи аладатәи ахәҭақәа ажәҩангәыԥштәы рымоуп. Амза хазы игоу ахәҭақәа рыԥштәы аҷыдарақәа зегьы аԥхьаҟа ишьақәырӷәӷәахеит. Хазы игоу ахҟьа ахәҭақәа рыԥшшәқәа рҷыдарақәа абла шамахамзар еилнаргаӡом. Иаабац аԥштәызхоу афотоҭыхра ахархәарагьы иаҭаху алҵшәа ҟанаҵаӡом – амза ахҟьа тонк мацара аманы иааԥшуеит.[33][34][35][36]
Аспектр аҟны ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭаҿы ахҟьатәи альбедо аиҵахара иахҟьаны Амза маҷк ицәҩеижьны иааԥшуеит.[37]
-
Амза МКС аҟынтәи 2015 шықәса хәажәкыра 8
-
Амза МКС аҟынтәи 2005 шықәса, жәабран 24
-
Амза акосмостә ӷба “Спеис шаттл” аҟынтәи 1999 шықәса ԥхынҷкәынмза 21
Агравитациатә ҭыԥҭаӡара
Ахьанҭара амч
- Ихадароу астатиа: Амза агравитациа
Амза ахҟьаҿы иҟоу ахьанҭара амч Адгьыл аҿы иҟоу аҟнытә 16.5% шьақәнаргылоит (6-нтә еиҳа иԥсыҽуп).
Агравитациатә мчы-лшара
| C3,1 = −0,000030803810 | S3,1 = −0,000004259329 |
| C3,2 = −0,000004879807 | S3,2 = −0,000001695516 |
| C3,3 = −0,000001770176 | S3,3 = −0,000000270970 |
| C4,1 = −0,000007177801 | S4,1 = −0,000002947434 |
| C4,2 = −0,000001439518 | S4,2 = −0,000002884372 |
| C4,3 = −0,000000085479 | S4,3 = −0,000000718967 |
| C4,4 = −0,000000154904 | S4,4 = −0,000000053404 |
Амза агравитациатә мчы-лшара ишаԥу ала аицҵақәа хԥа реицҵалыҵ еиԥш ианырҵоит:[39]
Уаҟа — ацәқәырԥааиратә мчы-лшара, —ацентрифугатә мчы-лшара, — адхаларатә мчы-лшара. Адхаларатә мчы-лшара абжьааԥны еиҟәшоит азоналтә, асектортә, атессералтә гармоникақәа рыла:
уаҟа — иаԥшьу Лежандр иполином, — агравитациатә константа, Амза акапан, —ахарареи аҭбаараареи.
Адгьыл аҿы аӡхалареи аӡылаҟәреи
- Ихадароу астатиа: Аӡхалареи аӡылбаареи
Амза агравитациатә нырра Адгьыл аҿы азҿлымҳара зҵоу цәырҵрақәак арҿиоит. Урҭ рахьтә реиҳа еицырдыруа — амшынтә ӡхаларақәеи, аӡылаҟәрақәеи. Адгьыл еиҿаԥшуа аганқәа рҿы ҩ-кылчаарак ҟалоит (актәи азааигәара) — Амза иаҿаԥшуа аганахь ала, насгьы уи иаҿаԥшуа аганахь ала. Адунеи аокеанқәа рҿы ари аеффект еиҳа иалкааны иубарҭоуп, ацәа кьакьа аҟны аасҭа (аӡы акылчаара еиҳауп). Аӡхалара амплитуда (аӡхалареи аӡылаҟәреи рыҩаӡарақәа реиҟарамра) иаарту аокеантә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны ирацәаӡам, 30–40 см ыҟоуп. Аха аԥшаҳәақәа рзааигәара, аҵа ӷәӷәа анырра амзыз ала, аӡхыҵратә цәқәырԥа аҳаракра еизнарҳауеит, иаабац аԥша ацәқәырԥақәа реиԥш. Амза Адгьыл акәшара ахырхарҭа ҳасаб азуны, аокеан аҟны аӡхаларатә цәқәырԥа ацашьа асахьа ҭыхзар ауеит. Аӡхалара ӷәӷәақәа еиҳа аҭыԥ рымоуп аматерикқәа мрагыларахьтәи рыԥшаҳәақәа рҟны . Адгьыл аҿы иреиҳау аӡхаларатә цәқәырԥақәа рамплитуда Канадатәи аӡхықәчаԥа Фанди иубарҭоуп, урҭ 18 метра иҟоуп.
Аглобус азы Амра адхаларатә мчы амҽхак Амза адхаларатә мчы аасҭа 200-нтә ишеиҳаугьы, Амза иаԥнаҵо аӡхаларатә мчқәа Амра иаԥнаҵо амчқәа раасҭа ҩынтә еиҳауп. Ари зыхҟьо аӡхаларатә мчқәа зхьыԥшу агравитациатә ҭыԥҭаӡара амҽхак мацара ахьакәым, уи аилазаара аиуеиԥшымрагьы иахьахьыԥшу ауп. Аҭыԥҭаӡара ахыҵхырҭа аҟынтәи абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аиԥшымра еиҳа ирласны еиҵахоит, аҭыԥҭаӡара ахаҭа амҽхак аасҭа. Амра Амза аасҭа 400-нтә Адгьыл иацәыхараны иахьыҟоу азы, амра агравитациа иахылҿиаауа аӡхаларатә мчқәа еиҳа иԥсыҽуп.[40]
Амҳалдызтә мҽхакы
Иҟоуп агәаанагара, апланетақәа рымҳалдызтә мҽхакы ахыҵхырҭа атектоникатә усура ауп ҳәа. Иаҳҳәап, Адгьыл аҿы амҽхак ҟанаҵоит агәыцә аҟны ирҭәоу аметалл аныҟәара; Марс аҟны — аԥхьантәи аусура ахылҟьа-ҿылҟьақәа.
1959 шықәсазы «Луна-1» иаанарԥшит Амзаҿы еилазаашьак змоу амҳалдызтә мҽхакы шыҟамыз. Массачусетстәи атехнологиатә институт аҿы аҵарауаа имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ишьақәдырӷәӷәоит уи иҟьатоу агәыцә шамаз агипотеза. Ари Амза ахылҵшьҭра иазку зегь реиҳа еицырдыруа агипотеза аҳәаақәа ирҭаӡоит: 4,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа Адгьыли Марс иаҟараз акосмостә цәеижьи реиҿасра Адгьыл аҟынтәи ирҭәаз аматериа дуӡӡа ахәҭа «ҭнаҟьеит», анаҩс уи Амза алҵит. Експериментла ашьақәырӷәӷәара алыршахеит Амза аҟазаара раԥхьатәи аамҭацыԥҵәахазы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы еиԥшыз амҳалдызтә мҽхакы шамаз.[41][42]:24
Амза агравитациатә ҭыԥҭаӡареи аҩныҵҟатәи аиҿкаареи рыҭҵааразы, иара убасгьы уи аԥхарратә ҭоурых аиҭашьақәыргыларазы апрограмма GRAIL иаанарԥшит Амза аҩныҵҟатәи икьакьоуи адәахьтәи аихатәи агәыцә ахәҭақәа шамоу (аихатәи асидерофилтәи ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу). Амза даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакы шьақәгылоит амзатә породақәа рҿы иаанхаз амагнитизм, иара убас агәыцә ианыруа аӡхаларатә мчқәа рыбзоурала.[18]
Ахылаԥшра
- Ихадароу астатиа: Амза афазақәа


Амза ахаҭа илашаӡом, амра алашара аныҷҷаалоит аҟароуп аҟнытә, убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп Амра иарлашо амза ахҟьа ахәҭа мацара (амзаҿа иазааигәоу Амза афазақәа рҿы, даҽакала иуҳәозар, актәи аԥшьбарак алагамҭеи аҵыхәтәантәи аԥшьбарак анҵәамҭеи рҟны, даара иҭшәоу амагана аан «Амза ацәыцә лашара» ҳбар ауеит — Адгьыл ианыҷҷаалаз Амра ашәахәақәа рыла уи арлашара маҷ). Амза Адгьыл иакәыршоу аорбита иқәланы еикәшоит, убри аҟнытә Адгьыл—Амзеи Адгьыл—Амреи ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь аҽаԥсахуеит, ҳаргьы амза афазақәа рыԥсахра ҳбоит. Амза ҿа агыларақәа рыбжьара иҟоу аамҭацыԥҵәаха бжьаратәла 29,5 мшы (сааҭ 709) ыҟоуп, уи асинодикатә мза ҳәа иашьҭоуп. Асинодикатә мза аамҭа асидералтә мза аасҭа иахьеиҳау Адгьыл Амра иакәшаны аныҟәара иҳаилнаркаауеит: Амза аеҵәақәа ирҿырпшны Адгьыл инагӡаны ианакәшо, уи аамҭазы Адгьыл ахатә орбита 1/13 ахәҭа иахысуеит, Амза дырҩеигь Адгьыли Амреи рыбжьара иҟаларазы , уи даҽа ҩ-ҵхыки ҩахаки аҭаххоит.

Амза ахатә ҵәҩан ишакәшогьы, еснагь Адгьыл ахь ганкы мацарала иԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, Амза Адгьыл акәшареи иара ахатә ҵәҩан акәшареи еиқәшәоит. Ари асинхронизациа зыхҟьо Адгьыл Амза ахҩаҿы иҟанаҵоз аӡхаларақәа реиқәыӷәӷәара ауп. Амеханика азакәанқәа рыла, Амза Адгьыл агравитациатә ҭыԥҭаӡараҿы убас ала иҭагӡоуп, амзатә еллипсоид аҵәҩанбжа ду Адгьыл ахь ирхазартә еиԥш.[43]
1635 шықәсазы Галилео Галилеи иааиртыз алибрациа афеномен абзоурала амза ахҟьа 59% аҟынӡа ацклаԥшразы алшара ыҟоуп. Амза аорбита аексцентриситет иахҟьаны Адгьыл иакәшоит еиҭасуа акәакьтә ццакыра аманы (перигеи азааигәара еиҳа иццакны иныҟәоит, апогеи азааигәара еиҳа ԥшьаала), аха амҩаныза ахатә ҵәҩан иакәшаны агьежьра ҭышәынтәалоуп. Уи абзоурала Адгьыл аҟынтәи Амза егьфрахьтәи аган мраҭашәаратәии мрагыларатәии аҵкарқәа убарҭоуп (аоптикатә либрациа ҳаракырарала). Уи адагьы, Амза агьежьра аҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны, Амза наҟтәи аган аладатәии аҩадатәии аҵкарқәа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп (аоптикатә либрациа аҭбаарарала).
Уахыки-ҽнакитәи, мамзаргьы апараллактикатә либрациа 1° аҟынӡа ҟалоит амш аҩныҵҟа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы адгьыл аҿы иалкаау ҭыԥк аҿы Амза аҭеиҭыԥш ахьеиԥшым азы. Иаҳҳәап, Адгьыл аекватор аҿы, Амза анҭәу, уи аҟьаҟьара аԥхьатәи аҵкар анаҩс иҟоу ахәҭа хәыҷы убарҭоуп, ианҭашәо акәзар — ашьҭахьтәи аҵкар анаҩс иҟоу ацҵаратә хәҭа хәыҷы.[44]
Иҟоуп иара убасгьы афизикатә либрациа, амҩаныза аиҟаратәратә ҭыԥ иакәшаны аҵысра иахҟьаны, агравитациатә гәыцә аиҭаҵрала, иара убасгьы Адгьыл аҟынтәи аӡхаларатә мчқәа русура иахҟьаны. Ари афизикатә либрациа амҽхак харарала шықәсык ала 0.02° амоуп, иара убас ҭбаарарала фышықәса аамҭатә цыԥҵәахала 0.04° амоуп.
Адгьыл атмосфераҿы аԥҽра иахҟьаны, Амза алаԥшҳәаа ахаҿы илаҟәны уанахәаԥшуа, уи адиск еидҟьаԥсланы иааԥшуеит.

Амза ахҟьаҿы иҟоу адгьыл еиҟарам азы, Беили иҭеисԥыҳә амра атыҩкраан иубарҭоуп. Ус акәымкәа, Амза Адгьыл агага ианақәшәо, даҽа оптикатә еффектк ҳбар ҳалшоит: уи ҟаԥшьхоит, Адгьыл атмосфера иалаԥсоу алашара ала иахьырлашахо иахҟьаны.
“Асупермза” – астрономиатә цәырҵроуп, Амза аперигеи ианахысуа аамҭеи уи афаза анҭәуи еиқәшәоит — амза аҭәра Адгьыл ԥсыхәа ахьынӡамоу ала азааигәахара иақәшәоит, уи иахҟьаны Адгьыл аҿы Амза адиск акәакьтә шәагааи уи алашара ашәахәеи абжьааԥны аасҭа еиҳауп. Еиҳа имаҷны иуԥылоит атермин «амикромза», Амза апогеи аҿы ианыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхараны ианыҟоу. Адгьыл аҟынтәи иԥшуа изы, «асупермза» аамҭазы Амза адиск акәакьтә шәагаа 14% рыла еиҳауп «амикромза» аамҭазы аасҭа, насгьы ашәахәа алашарагьы еиҳауп 30% рыла.[45][46]
Аселенологиа
- Ихадароу астатиа: Аселенологиа

Ашәагааи аилазаашьеи рыбзоурала, Амза зны-зынла Меркури, Венера, Адгьыл, Марс реиԥш адгьылтә планетақәа ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит. Амза агеологиатә еиҿкаара ҭҵаауа, Адгьыл аиҿкаареи аҿиареи ирызкны акыр ирацәаны еилукаар улшоит.
Амза ацәа ажәпара бжьаратәла 68 км ыҟоуп, амзатә Акризисқәа рымшын аҵаҟа 0 км инаркны Королиов икратер аҩадатәи ахәҭаҿы егьирахьтәи аган аҟны 107 км рҟынӡа аҽыԥсахуа. Ацәа аҵаҟа иҟоуп амантиа, насгьы, иҟалап аихаӡа асульфидтә гәыцә хәыҷгьы ыҟазар (радиусла 340 км раҟара, насгьы Амза акапан аҟынтәи 2% акапан аманы). Уамашәа иубаша, Амза акапанқәа ргәыцә агеометриатә гәыцә аҟынтәи Адгьыл аганахь ахырхарҭала 2 км раҟара абжьаӡара аманы иҟоуп. Кагуиа амиссиа алҵшәақәа рыла ишьақәыргылан, Москватәи Амшын Амза зегьы азы зегь реиҳа иԥсыҽу ацәа шамоу – 600 метра ажәпара змоу абазальттә лава ахҟьа ҵаҟа 0 метра аҟара.[47][48]
«Лунар Орбитер» амҩанызақәа рыццакра ашәарақәа ирыбзоураны Амза агравитациатә хсаала аԥҵара алыршахеит. Уи ацхыраарала, зеиԥшыҟам амзатә обиектқәа аарԥшын, амасконқәа ҳәа хьӡыс изҭаз (англыз быз. mass concentration аҟынтәи) — урҭ зеилацалара ҳараку аматериа акапанқәа роуп.
Амза амҳалдызтә мҽхакы амаӡам, уи ахҟьаҿы иҟоу ашьхатә породақәак амагнитизм ацәынхақәа шрымоугьы, Амза аҿиара зааӡатәи ашьаҿақәа раан амҳалдызтә мҽхакы амазар шалшоз узырбо.
Атмосферагьы амҳалдызтә мҽхакгьы амамкәа, Амза ахҟьа ишиашоу амратә ԥша анырра иақәшәоит. 4 миллиард шықәса рыҩныҵҟа амратә ԥша аҟынтәи аӡритә ионқәа амзатә реголит иалалон. Абасала, «Аполлон» амиссиақәа рыла иаагаз ареголит аҿырԥштәқәа амратә ԥша аҭҵааразы даара акры зҵазкуа материалны иҟалеит.
Аҳаԥқәа

2009 азы, Иапониатәи Кагуиа азонд амза ахҟьаҿы Мариус ҳәа изышьҭоу авулкантә шьхеибаркыра азааигәара иҟоу акылҳара аԥшааит, ахҟьа аҵаҟа иҟоу атоннел ахь уназго ҳәа иԥхьаӡоу. Аҭыҩра адиаметр 65 метра раҟара иҟоуп, аҵауларагьы 80 метра инарзынаԥшуа.[49]
Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, арҭ реиԥш иҟоу атоннелқәа Амзаҿы авулканқәа аныҟаз аамҭазы иҟалаз алаватә ҭҳәаақәа ракәзар алшоит. Ари ахшыҩзышьҭра шьақәнарӷәӷәоит амҩаныза аҿықәан еикәаҵәиуа аԥҟарсҭақәа рыҟазаара — алаватә ӡиасқәа злалхәашьуаз рцарҭақәа. Ас еиԥш иҟоу атоннелқәа аколонизациазы хархәара рыҭазар ауеит, амра ашәахәақәеи иарку аҭыԥҭаӡарақәеи рҟынтәи рыхьчара абзоурала, уаҟа аԥсҭазааразы ихымԥадатәу аҭагылазаашьақәа реиқәырхара еиҳа имариоуп. Марс аҿгьы ас еиԥш иҟоу акылҳарақәа ыҟоуп.[49][49]
Асеисмологиа
- Ихадароу астатиа: Амзаҵысра
«Аполлон 12», «Аполлон 14», «Аполлон 15», «Аполлон 16» рекспедициақәа Амзаҿы иаанрыжьыз ԥшь-сеисмографк асеисмикатә усура шыҟоу аадырԥшит. Аҵарауаа иҟарҵаз аҵыхәтәантәи аҳасабрақәа рыла, амза агәыцә еиҳарак аихарҭәала ишьақәгылоуп. Аӡы ахьыҟам иахҟьаны, амза ахҟьа аиҭаԥарақәа акыраамҭа имҩаԥысуеит, сааҭк еиҳаны ицалар алшоит.[50][51]
Амзаҵысрақәа ԥшь-гәыԥк рыла еихшазар ҟалоит:
- Аӡхаларатәқәа, мызкахьы ҩынтә ицәырҵуа, Амреи Адгьыли рыӡхаларатә мчқәа ирыхҟьо;
- атектоникатә — аамҭа-аамҭала иҟам, Амза адгьыл аҿы аныҟәарақәа ирыхҟьо;
- аметеориттә — аметеоритқәа ркаҳара иахҟьо;
- аԥхарратә - урҭ зыхҟьо амра агылараан амза ахҟьа иаразнак ӷәӷәала аԥхароуп.
Ауаа ахьынхо астанциақәа рзы зегь реиҳа ашәарҭара зҵоу атектоникатә амзаҵысрақәа роуп. НАСА асеисмографқәа 5 шықәса ирылагӡаны амзаҵысрақәа 28 ҭарҩит. Урҭ рахьтә џьоукы-џьоукы 5,5 амагнитуда аҟынӡа инаӡоит, насгьы 10 минуҭк инареиҳаны имҩаԥысуеит. Аиҿырԥшразы: Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу адгьылҵысрақәа 2 минуҭк еиҳамкәа имҩаԥысуеит.[52][53]
Аӡы аҟазаара
Амзаҿы аӡы аҟазаара иазку адыррақәа раԥхьаӡа акәны 1978 ашықәс азы асовет ҭҵааҩцәа ажурнал «Геохимиа» аҿы иркьыԥхьит. Ари афакт шьақәыргылахеит 1976 шықәсазы «Луна-24» азонд ала иаагаз аҿырԥштәқәа ранализ ала. Аӡаҿы иԥшааз ахыԥхьаӡара 0,1% шьақәнаргылеит.[54][55]
2008 шықәсазы, Карнеги иинститути Браунтәи Ауниверситети рҟынтәи америкатәи агеологцәа ргәыԥ Амза агрунт аҿырԥштәқәа рҿы амҩаныза аҟазаара раԥхьатәи астадиақәа рзы ирацәаны иҭыҵыз аӡы ашьҭақәа рыԥшааит. Анаҩс, уи аӡы аиҳарак ифақьны акосмос ахь ицеит.[56]
Урыстәылатәи аҵарауаа иаԥырҵаз, LRO азонд аҿы иқәдыргылаз LRO LEND ҳәа изышьҭоу амыруга рхы иархәаны, Амзаҿы еиҳарак аӡри ахьырацәоу аҭыԥқәа рыԥшааит. Абарҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, НАСА, LCROSS азонд ала Амза аихсразы аҭыԥ алнахит. Аԥышәара ашьҭахь, НАСА аԥышәара ашьҭахь, 2009 шықәса абҵара 13 рзы, НАСА аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Кабео акратер аҿы аҵаа еиԥшу аӡы аартра азы адырра ҟанаҵеит.[57]
Индиатәи амзатә ӷба Чандраиан-1 аҿы иқәыргылоу Mini-SAR арадар иаанацҳаз адыррақәа рыла, аҩадатәи аполиус арегион аҿы зынӡа 600 млн тонна аӡы аарԥшын, урҭ реиҳарак амзатә акратерқәа ирыҵаҵәаху аҵаа ԥҟақәа роуп. Иааидкыланы 40- кратер раҟара рҿы аӡы рыԥшааит, урҭ рдиаметр 2-15 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уажәазы аҵарауаа ирыԥшааз аҵаа аӡы шакәу лакҩакра рымаӡам.[58]
Апородақәа рхимиа
Амза агрунт аилазаара Амза амшынтәи аматериктә раионқәа рҟны акырӡа еиԥшым. Амзатә породақәа рҿы аӡы маҷуп. Амза иара убас аихеи иԥыруа ахәҭаҷқәеи рыла иӷаруп. Амза агрунт иблыз ахәшә афҩы амоуп.[59]

| Ахәҭаҷқәа | “Луна-20” инанагеит | “Луна-16” инанагеит |
|---|---|---|
| Si | 20,0 | 20,0 |
| Ti | 0,28 | 1,9 |
| Al | 12,5 | 8,7 |
| Cr | 0,11 | 0,20 |
| Fe | 5,1 | 13,7 |
| Mg | 5,7 | 5,3 |
| Ca | 10,3 | 9,2 |
| Na | 0,26 | 0,32 |
| K | 0,05 | 0,12 |
Амзатә реголит аҟны иара убас аоксидқәа ирылоу аҵәыҵәригьы рацәоуп, аоксидқәа зегь раасҭа иаларҵәоу рыхкы ашьанҵа адиоксид ауп — 42,8%. АМС «Луна-20» аматериктә раион аҟынтәи агрунт аанагеит, «Луна-16» амшынтә аҟынтәи.[60][61]
Аселенографиа
- Ихадароу астатиа: Аселенографиа


Амза ахҟьа ҩ-хкык рыла еихшазар алшоит:
- Ижәытәӡоу ашьхатә ҵакыра («амзатә материкқәа»),
- еиҳа еиҟароу, еиҳа иқәыԥшу амзатә мшынқәа.
Амзатә «мшынқәа», Амза ахҟьа 16% рҟынӡа зҵазкуа, ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рынҟьара иахҟьаны иҟалаз акратер дуӡӡақәа роуп, анаҩс урҭ алава ӡыҭы иҵаанарҟәрылеит. Ахҟьа аиҳарак реголитла ихҩоуп. Амза уи «амшын» ашьақәыргылараан агравитациатә момент анырра абзоурала , амзатә зондқәа зыҵаҟа еиҳа еилацалоу, ихьанҭоу апородақәа рыԥшааз, Адгьыл иаҿаԥшуа амҩаныза аганахьала еизгоуп.
Адгьыл ахь иаарԥшу аганаҿ иҟоу акратерқәа реиҳарак аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп, иаҳҳәап Тихо Браге, Коперник, Птолемеи. Ашьҭахьтәи аган аҿы иҟоу арелиефтә детальқәа еиҳа ҳаамҭазтәи ахьӡқәа рымоуп, иаҳҳәап, Аполлон, Гагарин, Королиов. Амза анҭыҵтәи аган аҟны иҟоуп аҭаҳара ду Аӡҭачы Аладатәи аполиус — Еиткен, 2,250 км адиаметри, 12 км аҵаулареи змоу —ари Амратә системаҿы иреиҳау ӡҭачуп, аидыслара иахылҿиааз. Иубарҭоу аган амраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟоу Мрагыларатәи Амшын (Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу) амацәазрацәа змоу акратер иаҿырԥштәы бзиоуп.
Иара убас, амзатә рельеф ихадам адеталь хәыҷқәагьы алыркаауеит – акуполқәа, абахәқәа, аҭаԥҟарсҭақәа — еикәаҵәиуа адәҳәыԥш еиԥшу арелиеф лбаага ҭшәақәа.
- Ихадароу астатиа: Амза арелиеф ахәҭаҷқәа рсиа
Акратерқәа рхыҵхырҭа

Амза аҟны акратерқәа ахьынтәиаанагаз аилкаара аҽазышәарақәа 1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иалагеит. Иҟан ҩ-гипотеза хадак – авулкантәи аметеориттәи. Аҩ-гипотезак аазыртыз ҳәа дыԥхьаӡатәуп Роберт Гук, 1667 шықәсазы амоделтә ԥышәарақәа мҩаԥызгоз. Урҭ руак аҟны иара арыц анышәаԥшь ҟьата ианиршәлон, егьи аҟны ахәша еиларшны ахҟьа дахәаԥшуан.[62][63]
1780-тәи ашықәсқәа рзы анемец астроном Иоханн Шриотер иқәиргылаз авулкантә теориа инақәыршәаны, амза акратерқәа ахыҵра ӷәӷәақәа ишьақәдыргылеит. Аха 1824 шықәсазы даҽа немец астрономк, Франц фон Груитхуизен, аметеоритқәа ртеориа шьақәиргылеит, уи инақәыршәаны, ажәҩантә цәеижь Амза ианаҿасуа, амҩаныза ахҟьа ҭаҽылоит, убри алагьы акратер ҟалоит.
1920-тәи ашықәсқәа рҟынӡа, аметеоритқәа ргипотеза иаҿагылон акратерқәа рформа гьежь, избанзар аиҿасра кьаҳәқәа ииашоу ахҟьа аахарақәа раасҭа еиҳазар ауп, ус анакәха , акратерқәа аметеоритқәа ирхылҿиаазҭгьы урҭ аеллипс аформа рымазар акәын. 1924 шықәсазы Зеландиа Ҿыцтәи аҵарауаҩ Чарльз Џьиффорд акосмостә ццакырала иныҟәо аметеорит апланета ахҟьа аахара раԥхьаӡакәны иҵоуроу ахҳәаа азыҟаиҵеит. Алҵшәақәа рыла, ас еиԥш иҟоу аҿасраан, аметеорит аиҳарак аҿасра аҭыԥ аҿы иҟоу апорода иацны ифақьхоит, насгьы акратер аформа акаҳара акәакь иадҳәалам. Иара убасгьы аметеориттә гипотеза иадгылоит амза акратерқәа рхыԥхьаӡара рдиаметр иахьахьыԥшу, иара убас аметеортә цәеижьқәа рхыԥхьаӡара ршәага-загақәа иахьырхьыԥшу. 1937 шықәсазы ари атеориа азеиԥш ҭҵаарадырратә ԥшра аиҭеит асовет студент Кирилл Станиукович, анаҩс аҭҵаарадыррақәа ирдокторхаз, ипрофессорхаз. «Аԥжәаратә теориа» иара ихаҭеи аҵарауаа ргәыԥи 1947 шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа аԥҵара иаҿын, анаҩс уи аус адулара егьырҭ аҵарауаагьы иацырҵеит.
1964 шықәса инаркны америкатәи акосмостә ӷбақәа Рейнџер имҩаԥыргаз Адгьыл амҩанызахь аԥыррақәа, иара убасгьы Амратә система егьырҭ апланетақәа рҟны акратерқәа раартра (Марс, Меркури, Венера), Амзаҿы акратерқәа ахьынтәаанагаз иазкны шәышықәсатәи аимак-аиҿак еилдыргеит. Иҟоу убри ауп, иаарту авулкантә кратерқәа (иаҳҳәап, Венера) амзатә кратерқәа даараӡа иреиԥшым, Меркури акратерқәа иреиԥшуп, урҭгьы ажәҩантә цәеижьқәа реидысларақәа ирхылҿиааит. Убри аҟнытә, аметеоритқәа ртеориа уажәы зегьы ирыдыркылаз акәны иԥхьаӡоуп.
"Амшынқәа"
- Ихадароу астатиа: Амза Амшын
Амзатә мшынқәа зны абазальттә лавала иҭәыз алаҟәыра ҟьаҟьақәа роуп. Аханатә арҭ аформациақәа иаабац мшынқәаны иԥхьаӡан. Анаҩс, уи агәаанагара анхырбгалаха, ахьӡ шыҟаз иаанхеит, ирмыԥсахӡеит. Амзатә мшынқәа амза иубаратәы иҟоу аҭыԥҭаӡара 40% ааныркылоит.


| Аурыс хьӡы | Жәларбжьаратәи ахьӡ[64] | Амза аган | |
|---|---|---|---|
| 1 | Аԥшацәгьақәа Рокеан | Oceanus Procellarum | Иубарҭоу |
| 2 | Ашоурацәгьа Аӡҭагала (аҭынчымра) | Sinus Aestuum | Иубарҭоу |
| 3 | Ацәаҟәа Аӡҭагала | Sinus Iridum | Иубарҭоу |
| 4 | Аӡаӡа Аӡҭагала | Sinus Roris | Иубарҭоу |
| 5 | Агәҭантәи Аӡҭагала | Sinus Medium | Иубарҭоу |
| 6 | Ацәаакыра Аӡҭагала | Mare Humorum | Иубарҭоу |
| 7 | Мрагыларатәи Амшын | Mare Orientalis | Иубарҭоу |
| 8 | Ақәаршҩқәа Рымшын | Mare Imbrium | Иубарҭоу |
| 9 | Абзаҳәра Амшын | Mare Foecunditatis | Иубарҭоу |
| 10 | Аҵкартә Мшын | Mare Marginis | Иубарҭоу |
| 11 | Акризисқәа Рымшын (Ашәарҭарақәа) | Mare Crisium | Иубарҭоу |
| 12 | Агәыхәтәы Амшын | Mare Ingenii | егьирахьтәи |
| 13 | Москватәи Амшын | Mare Mosquae | егьирахьтәи |
| 14 | Анектар Амшын | Mare Nectaris | Иубарҭоу |
| 15 | Аԥҭақәа Рымшын | Mare Nubium | Иубарҭоу |
| 16 | Афақьқәа Рымшын | Mare Vaporum | Иубарҭоу |
| 17 | Ашәах Амшын | Mare Spumans | Иубарҭоу |
| 18 | Смит Амшын | Mare Smythii | Иубарҭоу |
| 19 | Аҭынчра Амшын | Mare Tranquillitatis | Иубарҭоу |
| 20 | Ахьҭа Амшын | Mare Frigorum | Иубарҭоу |
| 21 | Аладатәи Амшын | Mare Australe | Иубарҭоу |
| 22 | Аилгара Амшын | Mare Serenitatis | Иубарҭоу |
Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа
Амза — хкырацәалатәи цәеижьуп, насгьы геохимиала еиԥшым ацәа, амантиа, агәыцә амоуп. Аҩныҵҟатәи агәыцә ахҩа еихала ибеиоуп, арадиус 240 км амоуп, адәахьтәи агәыцә ҟьата еиҳарак аихаӡа ҟьатала ишьақәгылоуп, арадиус 300–330 км рҟынӡа амоуп. Агәыцә иаакәыршаны 480-500 километра раҟара арадиус змоу хәҭа-хәҭала ирҭәоу аҳәаатә хҟьа ыҟоуп. Ари аилазаашьа 4,5 миллиард шықәса раԥхьа Амза ашьақәгылара ашьҭахь адунеизегьтәи амагматә океан аҟынтәи афракциатә кристаллизациа иахылҿиааит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Амза ацәа бжьаратәла 50 км аҟынӡа ашәпара амоуп.[65][66]
Амза — Ио ашьҭахь Амратә системаҿы зегь реиҳа еилацалоу мҩанызоуп. Аха, Амза аҩныҵҟатәи агәыцә хәыҷуп, уи арадиус 350 км рҟынӡа иҟоуп; ари Амза арадиус аҟнытә ~20% мацара ауп, егьырҭ Адгьыл еиԥшу ацәеижьқәа рҟны ~50% еиԥшымкәа.

Ахсаала
Амзатә ландшафт ахатәала иҷыдоуп, егьырҭ иреиԥым. Амза еиуеиԥшым ашәагаа змоу акратерқәа рыла ихҩоуп —здиаметр маҷӡоу инадыркны шә-километрак инаӡоу рҟынӡа. Аҵарауаа краамҭаӡа Амза харатәи аган иазку адыррақәа роууамызт. Уи алыршахеит акосмостә ӷбақәа анцәырҵ инаркны мацара. Уажәшьҭа амҩаныза аҩ-гемисферак рзы даара инарҭбаау ахсаалақәа ҟаҵоуп. Инарҭбааны амзатә хсаалақәа ҟаҵоуп ҳаԥхьаҟа ауаҩы Амзаҿы итәареи аколонизациеи рҽазыҟаҵаразы – амзатә базақәа, ателескопқәа, атранспорт иманшәаланы рыргыларазы, аминералқәа рыԥшааразы, уҳәа убас иҵегьы.
Ахылҵшьҭра
- Ихадароу астатиа: Амза ахыҵхырҭа

Амза ашьақәгылара иазку раԥхьатәи аҭҵаарадырратә теориа 1878 шықәсазы иқәиргылеит Британиатәи астроном Џьорџь Хоуард Дарвин. Ари атеориа инақәыршәаны, Амза Адгьыл иацрыҵит амагматә еилаӡҩа асахьа аманы, ацентрифугатә мчқәа рныррала. Уи зыԥсахуа "ампыҵхалара атеориа" излаҳәоз ала Амза хазы игоу планетезималк аҳасабала иҟан, Адгьыл агравитациатә мҽхакы иагәылахаланы. Аицшьақәгыларатә теориа ишҳанаҳәо ала, Адгьыли Амзеи аамҭаказы еицышьақәгылеит апородақәа рыԥҽыха хәыҷқәа рыла. Аполлон амиссиа иаанагаз агрунт анализ иаанарԥшит амзатә дгьыл аилазаара Адгьыл аилазаара акырӡа ишеиԥшым. Уи адагьы, ҳаамҭазтәи акомпиутертә модельқәа иаадырԥшит ацентрифугатә мчқәа рныррала амассивтә цәеижь Адгьыл аҟынтәи аҟәыҭхахара ҟалашьа шамамыз. Абасала, аханатәтәи ах-теориак рҟынтә акгьы зышьақәырӷәӷәамхеит.[68][68][69][68][69]
1984 азы, Гаваитәи апланетартә ҭҵаарадырратә конференциаҿы зегьы еицҿакны Амза ашьақәгыларазы атеориа шьҭырхит, Аидыслара Дуӡӡа атеориа ҳәа хьӡыс изауз. Атеориа излаҳәо ала, Амза шьақәгылеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа, Адгьыл Теиа ҳәа хьӡыс изҭаз ажәҩантә цәеижь ианаҿас ашьҭахь. Аиҿасра ишиашоу агәҭаны акәымкәа, кәакьла (иацәхасны) иҟалеит. Уи иахҟьаны, иақәҳаз аобиект амаҭәашьарқәа рӷьырак, насгьы адгьыл амантиа амаҭәашьарқәа рыхәҭак Адгьыл азааигәаратәи аорбитахь иаршәит. Абарҭ аԥҽыхақәа рҟынтәи, апрото-Мза аҽеизнаган, 60,000 км арадиус аманы (уажәы ~384 нызқь км) аорбита иақәланы аикәшара иалагеит. Ааха иахҟьаны Адгьыл аҵәира аццакра иаразнак ӷәӷәала иазҳаит (5 сааҭк рыҩнуҵҟа зныктәи аҵәира) иара убасгьы иубарҭоу аҵәира аҵәҩан анаара аиуит. Ари атеориагьы агхақәа шамоугьы, иахьазы ихадоу ҳәа иԥхьаӡоуп.[70][71][72][73]
Апланетақәа еидцәысларала реиҿасра атеориа ашьақәырӷәӷәара аарԥшра алшоит:
- Амза амантиа адиаметр азеиԥш адиаметр аҟынтәи 80% шьақәнаргылоит. Абжьааԥны ас еиԥш иҟоу акосмостә цәеижьқәа рҟны уи 50% шьақәнаргылоит;
- мантия Луны преимущественно содержит каменные породы.
Амза агрунт агәаҭақәа рҿы иҟоу иҭышәынтәалоу арадиогентә изотоп вольфрам-182 (аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа зыԥсы ҭоу агафни-182 аилабгара иахылҿиаауеит), 2005 шықәсазы Германиатәи Британиадутәи аҵарауаа-аминералогцәа ишьақәдыргылеит асиликаттәи аметаллтәи ахҩақәа рыла аиҟәшара ақәра 4 миллиардки 527 миллиони шықәса (± 10 миллион шықәса), 2011 шықәсазы уи ақәра 4.36 млрд шықәса ыҟан (±3 млн) ҳәа иԥхьаӡан, 2015 —шықәсазы 4.47 млрд шықәса, 2017 ашықәсазы — 4.51 млрд шықәса.[74][70][75][76] 2020 шықәсазы, аҵарауаа Амза ақәра 4.425 миллиард шықәса ±25 миллион шықәса ҳәа ахә ршьеит. Ациркон хазы игоу арыцқәа рықәрақәа ирыхәаԥшуа, мамзаргьы апородақәа шеибгоу рықәрақәа ирыхәаԥшуа иахьыԥшуп аҵарауаа ргәаанагарақәагьы реиԥшымзаара, 4,35 инаркны 4,51 миллиард шықәса уажәаԥхьанӡа. 2024 шықәса ԥхынҷкәын мзазы икьыԥхьыз аҭҵаараҿы 4,43-4,53 миллиард шықәса ирыҵаркыз аамҭатә цыԥҵәаха аанарԥшит.[77][78][79]
Аҭҵаара
- Ихадароу астатиа: Амза аҭҵаара

Амза жәытәнатә аахыс ауаа азҿлымҳара рызцәырнагон. Ҳера ҟалаанӡа II ашәышықәсазы Гиппарх аеҵәатә жәҩан аҿы Амза аныҟәара ҭиҵааит, аеклиптика иаҿырԥшны амза аорбита анаара, Амза ашәагааи Адгьыл аҟынӡа абжьаӡареи шьақәиргылеит, иара убасгьы аныҟәара аҷыдарақәа жәпакы алиԥшааит. Ҳера ҟалаанӡа III ашәышықәсазы Самостәи Аристарх Амза адиаметр аилкааразы амза атыҩкра аамҭа ихы иаирхәеит. Иара иҳасабрақәа рыла, Амза адиаметр Адгьыл адиаметр аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароуп — даҽакала иуҳәозар, иааизакны 3700 км, уи ииашоу аҵакы иақәшәоит.[80][81]
Ателескопқәа рыӡбара иалнаршеит амза арелиеф еиҳа исссоу ахәҭақәа реиҩдыраара. Раԥхьатәи амзатә хсаалақәа руак ҟаиҵеит Џьованни Риччиоли 1651 шықәсазы, иара ахьӡқәагьы риҭеит аҭыԥ лашьца дуқәа, «амшынқәа» ҳәа рыхьӡҵаны, иахьа уажәраанӡагьы ҳхы иаҳархәо. Арҭ аҭыԥхьӡқәа ирныԥшуан акыр зхыҵуа агәаанагара, Амзаҿы амш аҭагылазаашьа Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшуп ҳәа, насгьы аҭыԥ лашьцақәа амзатә ӡыла иҭәуп ҳәа, аҭыԥ лашақәа бахҵәароуп ҳәа иԥхьаӡан. Иага ус иҟазаргьы 1753 шықәсазы Хорватиатәи астроном Руџьер Бошкович Амза атмосфера шамам шьақәирӷәӷәеит. Аус злоу убри ауп, аеҵәақәа Амза ианырҵәахлак, урҭ иаразнак иӡуеит, аха Амза атмосфера амазҭгьы, усҟан аеҵәақәа хәыҷы-хәыҷла иҭаалон, атмосфера ыҟамзар, Амза ахҟьаҿы аӡгьы зыҟалаӡом, избан акәзар уи иаразнак ифақьхон.
Уи Џьованни Риччоли инапы лас ала, акратерқәа еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа рыҭара иалагеит: Платон, Аристотель, Архимед инадыркны Вернадски, Циолковски, Павлов рҟынӡа.
Амза аҭҵаараҿы етап ҿыцны иҟалеит астрономиатә хылаԥшрақәа рҿы афотоҭыхра ахархәара, XIX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны. Уи абзоурала Амза аҿықә еиҳа инҭыршәшәааны аҭҵааразы алшара ҟалеит, еилыкка иҟоу афотосахьақәа рыла. Урҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҭырхит Уоррен де ла Риу (1852) иара убас Лиуис Резерфорд (1865). 1896-1904 шықәсқәа рыбжьара, Морис Леви, Пьер Пиуизио, Шарль Ле Морван иҭрыжьит еилыкка иҟоу «Амза афотосахьатә атлас».[82]
Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара
Акосмостә аамҭа аналагаз аахы Амза иазку ҳдыррақәа иаагәоуҭаратәы ирызҳаит. Амза агрунт злаҟоу еилкаахеит, аҵарауаа уи аҿырԥштәқәа роуит, насгьы ашьҭахьтәи аган ахсаалагьы еиқәыршәахеит. Асоветтә планетабжьаратә станциа «Луна-2» раԥхьаӡакәны Амза аҟынӡа инаӡеит 1959 шықәсазы цәыббрамза 13 аҽны.
Раԥхьаӡакәны Амза иаарҳәу аган бахеит 1959 шықәсазы, Асовет станциа «Луна-3» ианахыԥраауаз Адгьыл аҟынтәи иубарҭам уи аҿықә ахәҭа ҭнахит.
Раԥхьаӡа акәны Амза аҿықәан атәара тата мҩаԥнагеит 1966 шықәса жәабранмза 3 азы Асовет планетабжьаратә станциа «Луна-9».
Амза раԥхьатәи иԥсабараатәым амҩаныза акәны 1966 шықәсазы иҟалеит асовет станциа «Луна-10».
Раԥхьаӡакәны Амза иакәшаны Адгьыл ахь ахынҳәра мҩаԥнагеит 1968 шықәсазы асовет космостә ӷба «Зонд-5». Аӷбаҿы иҟан акәуақәеи ахәаҷа-маҷақәеи, урҭ Амзахь апланетабжьаратәи аԥырра ҟаҵаны қәҿиарала Адгьыл ахь ихынҳәыз раԥхьаӡатәи ԥсы зхоу ԥстәқәаны иҟалеит.
Ауаҩы дызлахәу аԥыррақәа

1960-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы еилкаан Еиду Америкатәи аштатқәа акосмос анапахьы аагараҿы Асовет Еидгыла ашьҭахь ишыҟаз. Џь.Кеннеди алаҳәара ҟаиҵеит 1970 шықәсанӡа Амзаҿы ауаҩы дтәоит ҳәа. Ауаҩы дызҭоу аԥырра аҽазыҟаҵаразы НАСА акосмостә программақәа жәпакы нанагӡеит: «Рейнџьер» (1961—1965) — аҿықә афотоҭыхра, «Сервеиер» (1966—1968) — атәара татеи аҭыԥ афотоҭыхреи, «Лунар орбитер» (1966—1967) — Амза аҿықә икылыршәшәаны аарԥшра. 1965-1966 шықәсақәа рзы иҟан НАСА апроект MOON-BLINK, Амза аҿықәан иаабац еиԥшым ацәырҵрақәа (аномалияқәа) рыҭҵааразы. Аусура нанагӡеит Trident Engineering Associates (Аннаполис, Мериленд аштат),1965 шықәса рашәарамза 1 азы Goddard Space Flight Center (Гринбелт, Мериленд аштат) акомпаниеи дареи напызҵарҩыз аконтракт NAS 5-9613 аҳәаақәа ирҭагӡаны.[83][84][85]
Ауаҩы дызлахәыз Амзахь аԥырразы Америкатәи апрограмма «Аполлон» ҳәа хьӡыс иаман. Раԥхьатәи атәара ҟалеит 1969 шықәса ԥхынгәымза 20 рзы; аҵыхәтәантәи - 1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, 1969 шықәса ԥхынгәымза 21 азы Амза аҿы раԥхьаӡа зшьапы ықәзыргылаз уаҩхеит америкауаҩ Нил Армстронг, аҩбатәи Едвин Олдрин; агәыԥ ахԥатәи ахаҭарнак Майкл Коллинз аорбиталтә модуль аҿы даанхеит.
1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, «Аполлон 17» астронавтцәа акапитан Джин Сернани адоктор Харрисон Шмитти аҵыхәтәан Амзаҿы итәаз (иахьа уажәраанӡа) ауаа ракәхеит.
Абасала, Амза заҵәык ауп ауаҩы дызҭаахьоу ажәҩантә цәеижь; насгьы раԥхьатәи жәҩантә цәеижьуп, зҿырԥштәқәа Адгьыл ахь иааргаз (Америка 380 килограм, СССР - 324 грамм Амза агрунт).[86]
Амзаныҟәақәа
СССР Амза ахҟьаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥнагон арадиомҩақәҵара змаз ахаҭаныҟәаратә аппаратқәа ҩба рыла: «Луноход-1», 1970 шықәса лаҵарамзазы Амзахь идәықәҵаз, «Луноход-2» — 1973 шықәса ажьырныҳәазы. «Луноход-1» 10,5 дгьылтә мза аус ауан, «Луноход-2» — 4,5 дгьылтә мза (даҽакала иуҳәозар, хә-мзатә мши ԥшьы-мзатә ҵхи), уи аамҭа иалагӡаны 42,1 км иахысит (2014 шықәса ԥхынгәымза 28-нӡа, ари абжьаӡара адгьыл анҭыҵтәи (ауаҩы иҟаиҵаз) аппаратқәа рзы рекордны иаанхеит, 45,16 км ирхысыз марсныҟәаҩ «Оппортиунити» ари арекорд иаԥнагаанӡа). Аҩ-мыругакгьы еизыргеит, Адгьыл ахь иагьаарышьҭит хыԥхьаӡара рацәала амзатә грунт иазку адыррақәа, насгьы амзатә рельеф ахәҭаҷқәеи апанорамақәеи рфотосахьақәагьы.[87][88][89][41]
Анаҩстәи аҭҵаара
- Ихадароу астатиа: Аҩбатәи амзатә еиԥхныҩлара
Асоветтә станциа «Луна-24», 1976 шықәса нанҳәамзазы амзатә грунт аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ианаанага ашьҭахь, анаҩстәи амашьына — Иапониатәи амҩаныза «Хитен» — Амзахь иԥрит 1990 шықәсазы мацара. Анаҩс идәықәҵан америкатәи космостә ныҟәагақәа ҩба — Clementine, 1994 шықәсазы, нас Lunar Prospector, 1998 шықәсазы.
Европатәи акосмостә агентра раԥхьатәи ахатәы автоматтә планетабжьаратә станциа (АМС) «Смарт-1» 2003 шықәса цәыббрамза 28 азы идәықәнаҵеит. 2007 шықәса цәыббрамза 14 рзы Иапониа Амза аҭҵааразы аҩбатәи АМС «Кагуиа» дәықәнаҵеит. 2007 шықәса жьҭаарамза 24 рзы Китаи амзатә еицлабра иалалеит – раԥхьатәи Китаитәи амзатә мҩаныза «Чан'е-1» ажәҩанахь ишьҭыхын. Ари, насгьы анаҩстәи астанциақәеи рыцхыраарала, аҵарауаа амза аҿықә игәылҭәаау ахсаала ҟарҵоит, уи ԥхьаҟа Амза аколонизациа апроект ду анагӡараҿы ҵәатәы шьаҟахар алшоит. 2008 шықәса Жьҭаарамза 22 рзы Индиа раԥхьатәи акосмостә ӷба «Чандраиан-1» рышьҭит. 2010 шықәсазы Китаи аҩбатәи акосмостә ӷба «Чан,е-2» харгалеит.[90]

2009 шықәса рашәара 18 рзы, NASA амзатә орбитатә зондқәа, Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) иара убас Lunar Crater Observation and Sensing Satellite (LCROSS)дәықәырҵеит. Амҩаныза рхы иадырхәоит амза аҿықә иазку адыррақәа реизгареи, аӡи, ԥхьаҟатәи амза аекспедициақәа рымҩаԥгара ианаалоу аҭыԥқәеи рыԥшааразы. Аполлон-11 аԥырра ҩынҩажәа шықәса ахыҵра иазкны, автоматтә планетабжьаратәи астанциа LRO иҷыдоу адҵа нанагӡеит – адгьылтә экспедициақәа мзатә модульқәа ахьтәо аҭыԥқәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит. Ԥхынгәы 11-и 15-и рыбжьара, LRO раԥхьаӡакәны амзатә модульқәа рорбитатә сахьақәа, атәаратә ҭыԥқәа, аекспедициақәа иаанрыжьыз аиқәыршәагақәа, уимоу агәаргәалеи, аровер, адгьылтә ԥстәқәа рышьҭақәа уҳәа, иҭыхны Адгьыл ахь иаанашьҭит. Ари аамҭа иалагӡаны, атәарҭатә ҭыԥқәа фба рҟынтәи хәба рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан: аекспедициақәа “Аполлон-11”, “-14”, “-15”, “-16”, “-17”. Анаҩсшәа КА LRO акосмостә ӷба еиҳагьы инарҭбааны афотосахьақәа ҭнахит, уаҟа амзатә машьына ашьҭақәа зну атәарҭатә модульқәеи аиқәыршәагақәеи рымацара ракәымкәа, астронавтцәа рхаҭақәа ршьапышьҭақәагьы еилыкка иубарҭоуп. 2009 шықәса жьҭаарамза 9 рзы, LCROSS ҳәа изышьҭоу акосмостә аппарати аццакратә блок “Центаври” амза аҿықәан Кабеус акратер ахь рҽықәрыжьит, уанӡа амза аладатәи аполиус аҟынтәи 100 км раҟара абжьоуп, убри аҟнытә иааиԥмырҟьаӡакәа ашәшьыраҿы иҟан. Абҵарамза 13 азы, НАСА иаанацҳаит ари аԥышәара абзоурала Амзаҿы аӡы шыԥшаахаз.[91][92][93][94][95][96]
2013 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Китаитәи амзарныҟәа “Юйту” амзаҿы ақәтәара 1976 раахыс раԥхьаӡа акәны Амзаҿы итатаз тәарахеит, Асоветеидгылатәи “Луна-24” ашьҭахь. Уи адагьы, ари 40 шықәса инареиҳаны раахыс Амзаҿы аус зуаз раԥхьаӡатәи планетаныҟәаҩын, насгьы Китаитәи жәлар рреспублика Амза ақәтәара тата зылшаз ахԥатәи ҳәынҭқаррахеит, Асоветеидгылеи Еиду Америкатәи аштатқәеи рышьҭахь. 5 шықәса рышьҭахь, 2019 шықәса ажьырныҳәамза 3 рзы, аҩбатәи Китаитәи амзаныҟәа “Иуту-2” злахәыз атәарҭатә модуль “Чанге-4” раԥхьаӡа акәны Амза харатәи аган аҿы итәеит. Атәарҭатә модуль аҿы иҷыдоу абиологиатә ԥышәа мҩаԥган акартофель, арабидопсис, арапс, аласа (аласа мацара ауп иҿиаз) раарыхразы, ашәыртә мчыбжьқәа рааӡараҿы, иара убасгьы аӡаӡамҵқәа рырҿиаразы.[97]
Хаҭалатәи апроектқәа
Уажәтәи аамҭазы хаҭалатәи анаплакқәагьы Амза аҭҵаара рҽазыркуеит. Google Lunar X PRISE амзарныҟәа хәыҷы аԥҵаразы адунеизегьтәи аицлабра алаҳәара ҟанаҵеит, уи атәылақәа 11 рҟынтәи агәыԥқәа 16 рҽаладырхәит, Урыстәылатәи Селеноходгьы уахь иналаҵаны. 2010 шықәсазы иалагаз, уи 2017 шықәсазы ихыркәшахараны иҟан, аха 2018 шықәсанӡа ишацҵазгьы, аиаиааиз деилкаамкәа иаанҵәеит: аицлабра аҳәаақәа ирҭагӡаны аппараткгьы Амзахь уаҳагьы идәықәҵамызт.
Урыстәылатәи аӷбақәа рыла Амза акәша-мыкәша аԥыррақәа рыла акосмостә туризм аиҿкаара азԥхьагәаҭоуп — раԥхьаӡа иргыланы ирҿыцыз “Соиуз” ала, анаҩс аԥҵара иаҿу “Орел” ҳәа изышьҭоу асериа иаҵанакуа акосмостә ӷбақәа рылагьы.
Анапахьы аагара

Жәларбжьаратәи азинтә статус
Амза анапахьы аагара иадҳәалоу азинтә зҵаарақәа реиҳарак ӡбахеит 1967 шықәсазы Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи аҵакыра ахархәареи аганахьала русура еиҿызкаауа апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра ала. 1979 шықәсазтәи Амза иазку Аиқәшаҳаҭра Амза азакәантә статус аанарԥшуеит.[98]
Аколонизациа
- Ихадароу астатиа: Амза аколонизациа
Амза зегь реиҳа иааигәоу, еиӷьынгьы иҭҵаау жәҩантә цәеижьуп, насгьы ауаҩытәыҩсатә колониа аԥҵаразы иманшәалоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп. НАСА акосмостә программа “Еҵәаџьаа” аԥҵара иаҿын, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны акосмостә техника ҿыцқәа аԥҵалахоит, иара убас еиқәыршәалахоит иахәҭоу аинфраструктурагьы, МКС ахь акосмостә ӷба ҿыц аԥырразы, иара убасгьы Амзахь аԥыррақәа, Амзаҿы иаамҭалатәым абаза аԥҵара, ҳаԥхьаҟа Марсҟа аԥыррақәа. Аха, Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидент Барак Обама 2010 шықәса жәабранмза 1 азы иҟаиҵаз аӡбарала 2011 шықәсазы апрограмма афинанстә цхыраара аанкылан.[99][100]
2017 шықәсазы апрограмма “Артемида” шьақәырӷәӷәахеит. Аплан инақәыршәаны, агәыԥ 2026 шықәсазы Амзахь ицароуп, 2027 шықәсазы — Амза иқәтәароуп. Уи ашьҭахь, 2028 шықәса инаркны амҩанызахь аԥыррақәа есышықәсатәихараны иҟоуп.
Урыстәылатәи аҵарауаа амзаҿы атәара ахьалшо аҭыԥқәа 14 алыркааит. Атәарҭа ҭыԥқәа рыцыԥхьаӡа ашәагаа 30х60 км рымоуп. Иҟалараны иҟоу амзатә базақәа аексперименттә етап аҿы иҟоуп, ҷыдала, аметеоритқәа анраахалак акосмостә ныҟәагақәа рхала рҽышьақәыргыларазы раԥхьатәи аԥышәара маншәалақәа мҩаԥган. Ҳаԥхьаҟа, Урыстәыла Амза аполиусқәа рҿы акриогентә (аҳауаҟәандаралаҟәра) хылҵәара ахархәара азԥхьагәанаҭоит, иԥыруа аорганикатә хәҭаҷқәа злоу агрунт Адгьыл ахь аагаразы. Ари аметод ареголит аҟны ирҵаау аорганикатә еицыларақәа рфақьхара аԥхьырҟәҟәаара алнаршоит.[101][102][103]
Агәҩара зҵоу аиқәшаҳаҭрақәа
- Ихадароу астатиа: Амзатәи Ацҳаражәҳәарҭа
Иҟоуп Амзаҿы адгьылқәа зҭиуа акомпаниақәа. Аԥара азы, аахәаҩ Амза аҿықәан ҭыԥк «шитәу» зҳәо асертификат иоуеит. Иҟоуп агәаанагара, ас еиԥш иҟоу асертификатқәа уажәы азинтә мчы рымам ҳәа, избан акәзар 1967 шықәсазы напызҵаҩыз аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы русура еиҿызкаауа апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра аԥҟарақәа еиларгоит (Аиқәшаҳаҭра II ахәҭа инақәыршәаны, Амзагьы уахь иналаҵаны, акосмос “амилаҭтә хатәра” аӡәгьы дақәиҭым). Ари Аиқәшаҳаҭраҿы аҳәынҭқаррақәа русура мацара ауп иарбоу, хаҭалатәи ауаа русура иаламкьысӡакәа, убри ауп аиҿкаарақәа ари аҭагылазаашьаҿы рхы иадырхәаз.
Амза алаԥшхырԥага


- Ихадароу астатиа: Амза алаԥшхырԥага
Амза алаԥшхырԥага – абла ажьароуп, аус злоу Амза ажәҩан аҿы иҳаракны ианыҟоу аасҭа алаԥшҳәааҿы илаҟәны ианыҟоу еиҳа идуны иахьубо ауп. Аиашазы, Амза акәакьтә шәагаа алаԥшҳәаа ахыхь ицацыԥхьаӡа аҽаԥсахӡом (мамзаргьы, маҷк егьи аганахь аҽеиҭанакуеит: алаԥшҳәаа азааигәара азенит аҿы иҟоу аасҭа маҷк «еиҵоуп», избан акәзар, абри аҭагылазаашьаҿы избо иҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл арадиус аҵкыс еиҳауп’). Иахьазы, ари аблабаратә гха еиуеиԥшым аҿыҵгақәа рыла иҳаилзыркаауа агипотезақәа ыҟоуп.
Анаԥшҩы Адгьыл ахҟьаҟынтәи ибла акгьы амҭаӡакәа иибо ҳәа игәы иаанаго Амза адиск ашәагаақәа рҽыԥсахра адагьы, Амза алаԥшҳәаа ахыхь акәакь маҷ ала аҟазаараан , уахынла Амза иубарҭоу адиск ҩежьушәа иааԥшуеит, амра агылареи аҭашәареи раан — агәилԥшшәы амоушәа.
Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа
- Ихадароу астатиа: Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа
Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым аамҭа кьаҿлатәи аҭыԥантәи аномалияқәа роуп, амза аҭеиҭыԥши уи акәша-мыкәшеи, амза аҿы аанҿасра змам зҽызыԥсахуа апроцессқәа ирыхҟьаны.
Анавигациаҿы
1766 шықәса инаркны Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториа есышықәсатәи “Амшынтә альманах” ҭнажьуеит. Альманах аҿы анавигациазы зегь реиҳа апрактикатә ҵакы рыманы иҟан амзатә диск агәы инаркны иалху азодиактә дискқәа рҟынӡа акәакьтә бжьаӡарақәа реихшанҵақәа. аеҵәақәа ма амратә диск агәҭанӡа (ҽынлатәи ашәарақәа рзы), хԥа-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны ашықәс зегьы азы ишьақәыргылоу. Урҭ аихшанҵақәа амшынуаа ирылнаршон XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа ахарара акәакьтә минуҭк аҟынӡа икылкааны ашьақәыргылара (амзатә бжьаӡарақәа рметод).[104]
Акультураҿы

Плутарх идиалог «Амзатә диск аҿы иубарҭоу ахаҿы» (I—II-тәи ашәышықәсақәа) усҟантәи аамҭазы Амза аԥсабареи аҟазшьақәеи ирызкны еиуеиԥшым атеориақәа аанарԥшуеит; аҵыхәтәаны Плутарх Платон иакадемиеи Ксенократи ирыдыркылаз атеориахь дхьаԥшуеит, Амзаҿы ашьамдгьыл ԥшаауа.[105][106]
Амифологиаҿы
Аҟазараҿы
- Ихадароу астатиа: Амза аҟазараҿы

Амза изныкымкәа апоетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи, асахьаҭыхҩцәеи амузыкантцәеи, арежиссиорцәеи асценаристҩцәеи ргәазҭанаҵахьеит Адгьыл аԥсабаратә мҩаныза заҵә иадҳәалоу аусумҭақәа раԥҵаразы. Амза амаӡа, уззымнеиуа аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иаарԥшызар ауеит. Амза аҿырԥшра ажәытәтәи алитератураҿы ахархәара аманы иҟан: Соломон Иашәаҿы (ҳера ҟалаанӡа 1-тәи азқьышықәса) иануп (Песн. 6:10):
Дызусҭада абри, ашамҭа еиԥш илашо, амза еиԥш иблахкыгоу, амра еиԥш илашоу, абираҟқәа зку архәҭақәа реиԥш иџьбароу?
Амза иазку раԥхьатәи афантастикатә усумҭа (жәеинраалала), ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруа, ажәытә берзен шәаҳәаҩы Орфеи иоуп изтәу ҳәа иԥхьаӡоуп:
Иара (Зевс) даҽа дгьылкгьы ҟаиҵеит, ҳәаа змам, имԥсуа ауаа Селена ҳәа изышьҭоу, адгьылтә уаа Амза ҳәа изышьҭоу. Уаҟа ашьхақәа рацәоуп, ақалақьқәа рацәоуп, анхарҭақәа рацәоуп.
Μήσατο δ' ἄλλην γαῖαν ἀπείριτον, ἥν τε σελήνην Άθάνατοι κλῄζουσιν, ἐπιχθόνιοι δέ τε μήνην, Ἣ πόλλ' οὔρε ἔχει, πόλλ' ἄστεα, πολλά μέλαθρα.
Уажәтәи аамҭазы арҭ ацәаҳәақәа Пифагор ишьҭанеиҩы Керкопс ҳера ҟалаанӡа 5-тәи ашәыш. иҩит ҳәа иԥхьаӡоуп.[108]
Амзахь аныҟәара атема афольклори аклассикатә литературеи рҿы аларҵәара аман, ахықәкы азнеиразы мыруганы ицәырҵуеит инашанатәу (аҟәыд ахәҵәы), аԥша ӷәӷәа, ақьаадтә монгольфиер. Амзахь аԥырразы раԥхьаӡатәи атехникатә шьақәырӷәӷәара змоу апроект, Жиуль Верн ироманқәа «Адгьыл аҟынтәи Амзахь ушиашоу 97 сааҭи 20 минуҭи рыла» (1865) , «Амза акәшара» (1870) рҟны далацәажәеит.
Амза атема XX-тәи ашәышықәса зегьы иалагӡаны афантастцәеи афутурологцәеи рзы ихадаз атемақәа иреиуан. Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аурыс литератураҿы Амза акаршәрақәеи ахаҳә бахәрақәеи змоу жәҩантә цәеижьк аҳасабала иаарԥшын, уи жәҩангәыԥшәы зхыз ашьаци ашәҭ шкәакәа дуқәеи рыла ихҟьоуп.[109][110]
Шәахә. иара уб.
Азгәаҭақәа
Акомментариқәа
- ↑ Абраҟа, алашара ҳәа изышьҭоу аеҵәатә шәагаа ауп, даҽакала иуҳәозар, ажәҩантә цәеижь аҟынтәи иаауа алашаратә цәқәырԥа зегьы (насгьы, уи иахҟьаны, уи иаԥнаҵо алашара), афизикатә ҵакыла алашара акәымкәа – аобиект акәакь ӷәӷәа азы алашаратә цәқәырԥа аҵакы. Аҵыхәтәантәи азы аеҵәақәеи Венереи еиҳа аҵакы рымоуп, аха Амза аҭагылазаашьаҿы, еиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Адгьыл азааигәара, убри аҟнытә, уи акәакьтә шәагаа аиҳахара.
- ↑ Амра акапан 333 нызқь цыра Адгьыл акапан ауп, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара 150 миллион км / 384 нызқь км ≈ 390 нтә еиҳауп Адгьыл аҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара аасҭа. Уи инақәыршәаны, Амза ианыруа Амреи Адгьыли рыгравитациатә мчқәа реизыҟазаашьа 333 000 / 3902 ≈ 2,2 нтә раҟара ҟалоит.
Ахыҵхырҭақәа
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Астрономический Календарь. Постоянная часть / Редактор Абалакин В. К.. — М.: Наука, главная редакция физико-математической литературы, 1981. — С. 555.
- ↑ 2,0 2,1 Солнечная система / Ред.-сост. В. Г. Сурдин. — М.: Физматлит, 2008. — С. 69. — ISBN 978-5-9221-0989-5.
- ↑ Атмосфера Луны.
- ↑ Михайлов, Виноградов, 1974, ад. 61.
- ↑ N. N. Gorkavyi. The New Model of the Origin of the Moon. — 2004-05-01. — Т. 35. — С. 07.11.
- ↑ Луна¹ // Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 8 / Академия наук СССР, Институт русского языка; ред. колл., гл. ред. Ф. П. Филин. — М.: Наука, 1981. — С. 305. — 14 000 экз. — [Архивировано 28 ажьырныҳәамза 2024 года.]
- ↑ Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — Прогресс. — М., 1964—1973. — Т. 2. — С. 533. — [Архивировано 7 хәажәкырамза 2014 года.]
- ↑ Коростовцев, Михаил Александрович. Религия древнего Египта. — М.: Наука, 1976. — Т. 3. — 336 с.
- ↑ Син, божество // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ Jeremy Roberts. "Japanese Mythology A to Z" (PDF) (англыз бызшәала). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 7 цәыббрамза 2012 ахь.
- ↑ В. Е. Жаров, 2002. Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени Архив ҟаҵан 2012-10-05 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Дагаев М. М. Солнечные и лунные затмения. — М. : Наука, 1978. — С. 50—54.
- ↑ "Is the Moon moving away from the Earth?" (англыз бызшәала). Ask the Astronomer (Cornell University). 18 ԥхынгәымза 2015. Иархивтәоу аоригиналзы 4 жьҭаарамза 2015 ахь. Ириашоу 16 жьҭаарамза 2015 шықәсазы.
- ↑ "When the Moon Becomes Earth's Nemesis" (англыз бызшәала). Discovery.com. 26 ԥхынгәымза 2013. Иархивтәоу аоригиналзы 6 хәажәкырамза 2017 ахь. Ириашоу 16 жьҭаарамза 2015 шықәсазы.
In the case of the moon, it is moving away from us at a rate of 3.78 centimeters (1.5 inches) per year
- ↑ Алексей Левин. Прекрасная Селена Архив ҟаҵан 2018-03-05 азы Wayback Machine аҟны. // Популярная механика, № 5, 2008.
- ↑ Murtagh, Jack (20 рашәарамза 2023). "The SAT Problem That Everybody Got Wrong". Scientific American (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 23 ажьырныҳәамза 2024 ахь. Ириашоу 2 жәабранмза 2024 шықәсазы.
- ↑ "In Depth | Earth's Moon". NASA Solar System Exploration. Иархивтәоу аоригиналзы 29 нанҳәамза 2022 ахь. Ириашоу 5 цәыббрамза 2022 шықәсазы.
- ↑ 18,0 18,1 James G. Williams, Dale H. Boggs, Charles F. Yoder, J. Todd Ratcliff, Jean O. Dickey. Lunar rotational dissipation in solid body and molten core (англ.) // Journal of Geophysical Research: Planets. — 2001. — Vol. 106, iss. E11. — P. 27933—27968. — ISSN 2156-2202. — doi:10.1029/2000JE001396. Архивировано 5 жәабранмза 2021 года.
- ↑ 19,0 19,1 James G. Williams, Alexander S. Konopliv, Dale H. Boggs, Ryan S. Park, Dah-Ning Yuan. Lunar interior properties from the GRAIL mission (англ.) // Journal of Geophysical Research: Planets. — 2014. — Vol. 119, iss. 7. — P. 1546—1578. — ISSN 2169-9100. — doi:10.1002/2013JE004559.
- ↑ Галкин И. Н., Шварев В. В. Строение Луны. — М.: Знание, 1977. — 64 с. — (Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г.). — ISBN ?; ББК 526 Г16.
- ↑ D. E. Loper, C. L. Werner. On lunar asymmetries 1. Tilted convection and crustal asymmetry (англ.) // Journal of Geophysical Research. — 2002. — Vol. 107, iss. E6. — doi:10.1029/2000je001441. Архивировано 14 нанҳәамза 2021 года.
- ↑ NASA. "STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05695". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 30 лаҵарамза 2016 ахь. Ириашоу 18 жьҭаарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ NASA. "STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05697". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 30 лаҵарамза 2016 ахь. Ириашоу 19 жьҭаарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ Шевченко, 1990, ад. 614.
- ↑ Needham D. H., Kring D. A. Lunar volcanism produced a transient atmosphere around the ancient Moon (англ.) // Earth and Planetary Science Letters : journal. — Elsevier, 2017. — Vol. 478. — P. 175—178. — doi:10.1016/j.epsl.2017.09.002. — Bibcode: 2017E&PSL.478..175N. Архивировано 6 жьҭаарамза 2017 года.
- ↑ Маковецкий П. В. Смотри в корень! Задача № 36 — Детективно-астрономо-филателистический сюжет. — М.: Наука, 1976. — [Архивировано 8 ԥхынҷкәынмза 2010 года.]
- ↑ Средний радиус Земли — 6371,0 км, а средний радиус Луны — 1737,1 км; соотношение равно ≈ 3,678.
- ↑ (6371,0 / 1737,1)2 ≈ 13,54.
- ↑ Геометрическое альбедо Земли равно 0,367, а Луны — 0,12. Соотношение альбедо умножаем на соотношение площадей видимых дисков Земли и Луны: (0,367 / 0,12) ⋅ (6371,0 / 1737,1)2 ≈ 41,12.
- ↑ «Фотометрические измерения („Лунохода-2“) привели к несколько неожиданным результатам относительно яркости лунного неба. В частности, было показано, что в дневное время лунное небо загрязнено определённым количеством пыли, и что при свете Земли в ночное время лунное небо в 15 раз ярче, чем небо на Земле при полной Луне» — М. Я. Маров, У. Т. Хантресс Советские роботы в Солнечной системе: технологии и открытия. — М.: Физматлит. — 2017. — С. 263.
- ↑ Соотношение яркости 41,12 соответствует разности видимых звёздных величин −2,5 ⋅ lg(41,12) ≈ −4,035; если звёздная величина Луны при наибольшей яркости равна −12,7, то звёздная величина Земли при наибольшей яркости составит −16,7
- ↑ Первые итоги определения физико-механических свойств грунтов Луны / под ред. проф. д-ра техн. наук В. Г. Булычёва. — М.: Госстрой СССР. — 1970. — С. 8.
- ↑ Интерактивная, масштабируемая карта Луны. Активировать слой «WAC Hapke-Normalized Color» или «WAC Color test» Архив ҟаҵан 2017-06-24 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ H. Sato et al. Resolved Hapke parametermaps of the Moon (англ.) // Journal of Geophysical Research: Planets : журнал. — 2014. — Vol. 119. — P. 1775—1805. — doi:10.1002/2013JE004580.
- ↑ Шкуратов, 2006, ад. 173.
- ↑ Шевченко, 1983, ад. 93.
- ↑ Шкуратов, 2006, ад. 165.
- ↑ Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия Архив ҟаҵан 2011-02-05 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны Архив ҟаҵан 2008-05-14 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Проф. А. В. Некрасов. "Морские приливы". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 4 ԥхынгәымза 2012 ахь. Ириашоу 17 ԥхынгәымза 2009 шықәсазы.
- ↑ 41,0 41,1 И. Н. Галкин. Внеземная сейсмология. — М.: Наука, 1988. — 195 с. — (Планета Земля и Вселенная). — ISBN 502005951X.
- ↑ "Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны" (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 22 рашәарамза 2021 ахь. Ириашоу 23 рашәарамза 2020 шықәсазы.
- ↑ Э. В. Кононович и В. И. Мороз. Общий курс астрономии — М.: УРСС. — 2001 г. — С. 119.
- ↑ §4.11. Вращение и либрации Луны // Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии: Учебное пособие / Под ред. В. В. Иванова. — 7-е изд. — М.: ЛЕНАНД, 2019. — С. 123, 124. — (Классический университетский учебник). — ISBN 978-5-9710-6081-9.
- ↑ "Supermoon 2018: When and How to See January's Two Full Moons". Space.com. Иархивтәоу аоригиналзы 30 лаҵарамза 2019 ахь. Ириашоу 10 ажьырныҳәамза 2018 шықәсазы.
- ↑ Phillips, Tony (16 хәажәкырамза 2011). "Super Full Moon". Science@NASA Headline News. NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 7 лаҵарамза 2012 ахь. Ириашоу 22 рашәарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ Ishihara, et al. Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures (англ.) // Geophysical Research Letters : journal. — 2009. — October (vol. 36). — doi:10.1029/2009GL039708.
- ↑ Manabu Kato, et al. The Kaguya Mission Overview (англ.) // Space Science Reviews. — Springer, 2010. — 25 August. — doi:10.1007/s11214-010-9678-3.
- ↑ 49,0 49,1 49,2 «На Луне нашли вход в подземный тоннель» Архив ҟаҵан 2020-08-09 азы Wayback Machine аҟны. — Лента.ру (26.10.2009)
- ↑ Г. Латем, И. Накамура, Дж. Дорман, Ф. Дьюнебье, М. Юинг, Д. Ламлейн. Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон» // Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года) / Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США. — М.: Наука, 1975. — С. 299—310.
- ↑ "В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные" (аурыс бызшәала). РИА Новости. 8 ажьырныҳәамза 2011. Иархивтәоу аоригиналзы 12 ажьырныҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 8 ажьырныҳәамза 2011 шықәсазы.
- ↑ Лунотрясения Архив ҟаҵан 2020-08-06 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Moonquakes Архив ҟаҵан 2018-02-23 азы Wayback Machine аҟны. (англ.).
- ↑ Ахманова М. В., Дементьев Б. В., Марков М. Н. Вода в реголите Моря Кризисов («Луна-24»)? // Геохимия. — 1978. — № 2. — С. 285—288.
- ↑ "Американский учёный признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне". Lenta.ru. 30 лаҵарамза 2012. Иархивтәоу аоригиналзы 31 лаҵарамза 2012 ахь. Ириашоу 31 лаҵарамза 2012 шықәсазы.
- ↑ "Би-би-си | На Луне была и есть вода". Иархивтәоу аоригиналзы 20 мшаԥымза 2014 ахь. Ириашоу 11 ԥхынгәымза 2008 шықәсазы.
- ↑ "Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество" воды»" (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 19 ԥхынгәымза 2011 ахь. Ириашоу 14 абҵарамза 2009 шықәсазы.
- ↑ "«На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров»" (аурыс бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 1 лаҵарамза 2011 ахь. Ириашоу 3 хәажәкырамза 2010 шықәсазы.
- ↑ Э. Галимов. Научная мысль как планетное явление // Наука и жизнь. — 2018. — № 1. — С. 19.
- ↑ 60,0 60,1 А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка. Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20» // Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года) / Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.. — М.: Наука, 1975. — С. 156—166.
- ↑ "Геофизические и геохимические особенности Луны" (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 12 жьҭаарамза 2008 ахь. Ириашоу 22 ԥхынгәымза 2008 шықәсазы.
- ↑ Бронштэн В. А. Метеоры, метеориты, метеороиды.
- ↑ Лунариум / Е. Парнов, Л. Самсоненко. — 2-е. — М.: Молодая гвардия, 1976. — С. 297—298. — 304 с.
- ↑ Дагаев М. М. Введение // Лабораторный практикум по курсу общей астрономии. — 2-е изд. — М.: Высшая школа, 1972. — С. 309. — 424 с.
- ↑ Лунное ядро (NASA) Архив ҟаҵан 2012-01-11 азы Wayback Machine аҟны. (англ.).
- ↑ Кристаллизация лунного океана магмы Архив ҟаҵан 2011-04-12 азы Wayback Machine аҟны. (англ.).
- ↑ Ross M. N., Schubert G. Evolution of the lunar orbit with temperature- and frequency-dependent dissipation // J. Geophys. Res. — 1989. — Vol. 94, № B7. — P. 9533—9544. — doi:10.1029/JB094iB07p09533.
- ↑ 68,0 68,1 68,2 Хейзен, 2017, ад. 49.
- ↑ 69,0 69,1 Хейзен, 2017, ад. 56.
- ↑ 70,0 70,1 "Астрономы определили точный возраст Луны" (аурыс бызшәала). Лента.ру. 18 нанҳәамза 2011. Иархивтәоу аоригиналзы 18 цәыббрамза 2011 ахь. Ириашоу 19 нанҳәамза 2011 шықәсазы.
- ↑ Рождение Луны Архив ҟаҵан 2009-09-09 азы Wayback Machine аҟны.. selfire.com.
- ↑ Германские учёные о составе лунных пород Архив ҟаҵан 2020-08-08 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Хейзен, 2017, ад. 62.
- ↑ Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon Архив ҟаҵан 2007-09-27 азы Wayback Machine аҟны. // Science.
- ↑ Учёные узнали точный возраст Луны по метеоритам Архив ҟаҵан 2015-04-19 азы Wayback Machine аҟны.. Ореанда-Новости.
- ↑ Ученые оценили возраст Луны в 4,51 млрд лет Архив ҟаҵан 2020-10-25 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ "Астрономы скорректировали возраст Луны — Российская газета" (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 25 абҵарамза 2021 ахь. Ириашоу 25 абҵарамза 2021 шықәсазы.
- ↑ "Луна оказалась гораздо старше, чем считалось ранее". Газета.Ru (аурыс бызшәала). 20 ԥхынҷкәынмза 2024. Иархивтәоу аоригиналзы 27 ԥхынҷкәынмза 2024 ахь.
- ↑ Francis Nimmo, Thorsten Kleine, Alessandro Morbidelli. Tidally driven remelting around 4.35 billion years ago indicates the Moon is old (англ.) // Nature. — 2024. — Vol. 636, iss. 8043. — P. 598–602. — ISSN 1476-4687. — doi:10.1038/s41586-024-08231-0. Архивировано 20 ԥхынҷкәынмза 2024 года.
- ↑ Трифонов Е. Д. Как измерили Солнечную систему // Природа. — Наука, 2008. — № 7. — С. 18—24. Архивировано 22 мшаԥымза 2013 года.
- ↑ Асфог, 2021, ад. 113.
- ↑ "L'Atlas photographique de la Lune, de MM. Loewy et Puiseux". Cairn.info (афранцыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 7 абҵарамза 2017 ахь. Ириашоу 6 абҵарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ Проект в архиве Архив ҟаҵан 2011-06-27 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Официальный веб-сайт Архив ҟаҵан 2007-07-14 азы Wayback Machine аҟны. (англ.).
- ↑ "База фото- и видеоматериалов NASA". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 13 абҵарамза 2012 ахь. Ириашоу 26 абҵарамза 2012 шықәсазы.
- ↑ "Москва: сколько стоит грамм Луны?". anomalniy-mir.ru (аурыс бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 25 цәыббрамза 2013 ахь.
- ↑ Emily Lakdawalla (21 рашәарамза 2013). "Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think!" (англыз бызшәала). The Planetary Society. Иархивтәоу аоригиналзы 25 рашәарамза 2013 ахь. Ириашоу 26 рашәарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ Witze, Alexandra (19 рашәарамза 2013). "Space rovers in record race" (англыз бызшәала). Nature News. Иархивтәоу аоригиналзы 27 рашәарамза 2013 ахь. Ириашоу 26 рашәарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ "Update: Spirit and Opportunity" (англыз бызшәала). 24 рашәарамза 2014. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 4 ԥхынгәымза 2014 ахь. Ириашоу 3 ԥхынгәымза 2014 шықәсазы.
- ↑ Китай запустил свой первый лунный спутник Архив ҟаҵан 2009-03-18 азы Wayback Machine аҟны.. MEMBRANA, 24 октября 2007.
- ↑ Savage, Donald; Gretchen Cook-Anderson (22 ԥхынҷкәынмза 2004). "NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter" (англыз бызшәала). NASA News. Иархивтәоу аоригиналзы 23 ԥхынҷкәынмза 2004 ахь. Ириашоу 18 лаҵарамза 2006 шықәсазы.
- ↑ "Apollo 17 Lunar Module Landing Site" (англыз бызшәала). NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 14 абҵарамза 2009 ахь. Ириашоу 23 мшаԥымза 2023 шықәсазы.
- ↑ Соболев И. LRO: первые итоги // Новости космонавтики Архив ҟаҵан 2012-01-24 азы Wayback Machine аҟны.. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 17260345.
- ↑ NASA опубликовало ФОТО Луны высокой четкости, на которых видны следы астронавтов и места посадки «Аполлонов» Архив ҟаҵан 2013-09-25 азы Wayback Machine аҟны.. NEWSru.com.
- ↑ Jonas Dino (13 абҵарамза 2009). "LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon" (англыз бызшәала). NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 15 абҵарамза 2009 ахь. Ириашоу 23 мшаԥымза 2023 шықәсазы.
- ↑ "НАСА обнаружило воду в кратере Луны". Интерфакс. 13 абҵарамза 2009. Иархивтәоу аоригиналзы 6 хәажәкырамза 2016 ахь. Ириашоу 15 абҵарамза 2009 шықәсазы.
- ↑ "СМИ: аппарат «Чанъэ-4» завершил первый биологический эксперимент на Луне". ТАСС. 15 ажьырныҳәамза 2019. Иархивтәоу аоригиналзы 3 жәабранмза 2019 ахь. Ириашоу 6 жәабранмза 2019 шықәсазы.
- ↑ Текст договора в Викитеке.
- ↑ Официальная страница проекта «Созвездие» Архив ҟаҵан 2010-04-12 азы Wayback Machine аҟны. (англ.).
- ↑ НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу Архив ҟаҵан 2010-02-04 азы Wayback Machine аҟны. // rian.ru.
- ↑ РСН (22 абҵарамза 2010). "Россия определилась с местом строительства межпланетных станций на Луне" (аурыс бызшәала). Ytro.Ru. Иархивтәоу аоригиналзы 25 абҵарамза 2010 ахь. Ириашоу 22 абҵарамза 2010 шықәсазы.
- ↑ "Учёные придумали затыкать дыры на Луне пробками" (аурыс бызшәала). РБК. 25 абҵарамза 2010. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 20 рашәарамза 2013 ахь. Ириашоу 26 абҵарамза 2010 шықәсазы.
- ↑ "Россия будет искать на Луне водяной лед и летучие вещества на глубине полметра" (аурыс бызшәала). Интерфакс. 7 ԥхынҷкәынмза 2010. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 10 ԥхынҷкәынмза 2010 ахь. Ириашоу 8 ԥхынҷкәынмза 2010 шықәсазы.
- ↑ Шевченко М. Ю. Луна. Наблюдая за самым знакомым и невероятным небесным объектом. — М.: АСТ, 2020. — С. 115. — 192 с. — ISBN 978-5-17-119739-1.
- ↑ Другое название «Беседа о лице, видимом на диске луны» («Филологическое обозрение» т. VI, кн. 2; 1894)
- ↑ Плутарх / Античные писатели. Словарь. — СПб.: Издательство «Лань», 1999.
- ↑ Proclus. Procli commentarius in Platonis Timaeum graece / Carl Ernst Christoph Schneider. — Vratislaviae: Eduardus Trewendt, 1847. — P. 363,685.
- ↑ А. И. Первушин «Битва за Луну: Правда и ложь о „лунной гонке“», — СПб: Амфора, 2007, С. 14—29. ISBN 978-5-367-00543-1.
- ↑ Первушин А. Лунные хроники Архив ҟаҵан 2017-11-04 азы Wayback Machine аҟны. // Если. № 7 (161), 2006. С. 126.
- ↑ Маслов А. Н. Музей восковых фигур. — 1914.
Алитература
- Ашәҟәқәа
- Болдуин Р. Что мы знаем о Луне? Пер. с англ. К. А. Любарского; Послесл. А. А. Гурштейна.. — М. : Мир, 1967. — 173 с.
- Жарков В.Н., Паньков В.Л., Калачников А.А., Оснач А.И. Введение в физику Луны. — М. : Наука, 1969. — 312 с.
- Физика и астрономия Луны. Под. ред. Копала З., Лейкина Г. А. Пер. с англ.. — М. : Мир, 1973. — 318 с.
- Петров В.П. Здравствуй, Луна! : [рус.] / Петров В.П., Юревич П.П — Л. : Лениздат, 1967. — 191 с. — 24 500 экз.
- Шевченко В.В. Луна и её наблюдение : [рус.]. — М. : Наука, 1983. — 192 с. — (Библиотека любителя астрономии). — 100 000 экз.
- Уманский С.П. Луна — седьмой континент : [рус.]. — М. : Знание, 1989. — 117 с. — 45 000 экз. — ISBN 5-07-000408-5.
- Шингарёва К. Б., Бурба Г. А. Лунная номенклатура: Обратная сторона Луны, 1961—1973 гг. / Отв. ред. А. А. Гурштейн и Ю. И. Ефремов. — М. : Наука, 1977. — 54 с.
- Шингарёва К. Б., Краснопевцева Б. В. Солнечная система. Луна : атлас / отв. ред. Т. И. Мартынова. — М. : ДИК, 2011. — 48, [1] с. : цв., карты, текст, табл., диагр., профили, ил. — (Солнечная система). — ISBN 978-5-8213-0573-2.
- Шкуратов Ю. Г. Луна далёкая и близкая. — Харьков : Харьковский нац. университет им. В. Н. Каразина, 2006. — 182 с. — ISBN 966-623-370-3.
- Роберт Хейзен. История Земли: От звёздной пыли — к живой планете: Первые 4 500 000 000 лет = Robert Hazen. The Story of Earth. The First 4.5 Billion Years, from Stardust to Living Planet. — М. : Альпина Нон-фикшн, 2017. — 364 p. — ISBN 978-5-91671-706-8.
- Эрик Асфог. Когда у Земли было две Луны. Планеты-каннибалы, ледяные гиганты, грязевые кометы и другие светила ночного неба. : [рус.] = Erik Ian Asphaug. When the Earth Had Two Moons: Cannibal Planets, Icy Giants, Dirty Comets, Dreadful Orbits, and the Origins of the Night Sky. — М. : Альпина нон-фикшн, 2021. — 474 с. — ISBN 978-5-00139-262-0.
- Эйлер Л. Новая теория движения Луны. Пер. с латинского акад. Крылова А.Н.. — М.-Л. : Изд-во АН СССР, 1937. — 248 с.
- Heiken G. H., Vaniman D. T., French B. M. Lunar Sourcebook. A User's Guide to the Moon : [англ.]. — New York, USA : Cambridge University Press, 1991. — 739 с. — ISBN 0-521--33444-6.
- Астатиақәа
- Луна / Михайлов А. А., Виноградов А. П. // Большая Советская Энциклопедия / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская Энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Ломбард — Мезитол. — С. 60—63. — 629 000 экз.
- Шевченко В. В. Луна // Физическая энциклопедия. — Т. 2. — С. 613—615.
- Акиносахьақәа
- Фильм ИКИ РАН о лунной пыли, 2019 год
- Что не так с Луной на самом деле? // Космос Просто
Шәахә. иара уб.
- Кассини изакәанқәа
Азхьарԥшқәа
- Луна Архив ҟаҵан 2011-02-20 азы Wayback Machine аҟны. — статья из энциклопедии «Кругосвет»
- Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звёзд и затмения (англ.)
- Данные о Луне (ГАИШ)
- Бурба Г. Большая одиссея
- Цветная фотография Луны (англ.)
- Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
- Virtual Moon Atlas Software (GPL) (англ.)