Перейти к содержанию

Адин

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа

Адин (алаҭ. religiō рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — иԥсабартәым џьара акы агәрагарала ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, аморалтә нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, ақьабзқәеи, акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла реидкылара уахь иналаҵаны. (Ауахәама, аумма, асангха, адинытә еилазаара).[1][2][3][1][4]

Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.[5]

Адунеи аарԥшразы адинтә система (адунеихәаԥшышьа) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит амистикатә ԥышәала.[6][7]

Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп абзиеи ацәгьеи, ацәаҩашәа, аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.

Адунеи адинқәа реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны Анцәа, ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.

Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы адиннапхгаҩцәа (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.[8]

Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.[9][10]

Ихадароу астатиа: Адин аилкаара

Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.[11][12][13][14][15][16][17]

Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу аҳәаақәҵара» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.[18]

Адин аилкаарақәак:

  • еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;[19]
  • еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;[11]
  • адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп даҽа дунеик еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;[20]
  • Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.[21]

Ажәа «адин» аетимологиа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан (алаҭ. religio — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «акульт обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик Цицерон агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә Цицерон адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.[22][23][23][24][14]

Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ Лактанции (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи Анцәеи реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.[22][23][24][14]

Аԥшьа Августингьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.[22]

Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.[25][24][14]

Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо ​​ атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. Санскриттәи абызшәала уи иақәшәо ​​атермин — «dharma» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, аиашара, азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «moksa», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.[14]

Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «иман» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «Аԥсылманра» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «ихсан» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).[14]

Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы акитаи бызшәаҿы ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».[14]

Ажәытә славиан бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.[14]

Ихадароу астатиа: Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа

«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — Ауриа р-Библиаҿы, Ауасиаҭ Ҿыц аҿы, Аҟәырҟан аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. Вестфалиатәи аҭынчра анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) лаҭ. religio ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.[26][27][28][29][28][29]

  • «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
  • «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
  • «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
  • «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
  • «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
  • «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.[30][31]

Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:[32]

  • «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә (Анцәа изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
  • «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
  • «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
  • «адинтә еиҿкаарақәа».

Ажәытәтәи Мысра, Индиа, Бырзентәыла, Рим, ацтекцәа, маиаа, ажәытәтәи агерманцәа, ажәытәтәи Урыстәыла рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. (политеизм).

Амонотеизмзороастризм, аиудеизм, ақьырсианра, аԥсылманра, асикхизм уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.[33]

Апантеизм — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа (Астоикцәа, уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. Аспиноза, уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи асинкретизмтәи оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: атеософиа, Агни-иога, уҳәа уб. иҵ.

Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә идеал агәра агара: аконфуцианизм, адаоизм, абуддизм, аджаинизм. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.[34][35]

Ихадароу астатиа: Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа

Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы Е.Н.Васильева иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — адинҭҵаараҿы зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.[36][37][36][38]

Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:[37][39][40][41]

  • «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.[39]
  • «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, Г. Гегель адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
    • «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
    • «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
    • «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.[39][42]

Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы А. Мен, уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.[39]

  • «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» (ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм) насгьы «мрагыларатәи» (абуддизм, аџьаинизм, асикхизм, атаоизм, аконфуцианизм, асинтоизм). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.[39]
  • «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, амораль ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа риерархиа, иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, асиентологиа), «супратеизм» (Шанкара амонисттә индуизм, еллинисттә космизм). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы Е. Таилор иоуп.[4][39]
  • «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, асинтоизм, ма аиндуизм реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит азороастризм, абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.[4][39]
  • «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит анимизм, атотемизм, афетишизм, анашана), «амилаҭтә» (аиндуизм, аиудаизм, асинтоизм, аконфуцианизм, уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «асинкретисттә» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.[4][39][43][44]
  • «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа».[45][39]
  • «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа, уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, аиқәырхаратә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:[39]
    • «Аскетизм адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.[39]
    • «Аескапизм адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп агәыраҳаҭра, зегь азеиԥшзаара, атараксиа ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.[39]
    • «Агетерономиа адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.[39]
  • «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ Г. Ван дер Леу иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «аҭацәреи арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).[39]
  • «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит адиныҭҵаараҿы аиҿырԥшратә метод ашьаҭаркҩы Макс Миуллер уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи (абраамтәи) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.[39]
  • «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп аемпирикатә дыррақәа, иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.[39]
  • «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа, насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.[39]
  • «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь.
Ихадароу астатиа: Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа
    • «Ауахәама» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп (аҳәынҭқарратә уахәама).[39]
    • «Асекта» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.[39]
    • «Акульт (ахаризматикатә культ)» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.[39]
  • «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы П.И.Пучков адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, апротестантизм, аиашадинхаҵара, акатолицизм, ашиизм). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, абаптизм, алавизм). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «аденоминациа» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа, Римтәи-акатоликтә уахәама, Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама).[39]
  • «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
    • Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, абуддизм аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. Абаптизм аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. Аԥсылманраҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.[39]
    • Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. Семиуел Хантингтон ашәҟәы «Ацивилизациақәа реиҿагылара» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».[39]
    • Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ақьырсианра, аиудаизм, аԥсылманра, асикхизм, уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы (абуддизм, адаоизм, аџьаинизм, асинтоизм, аконфуцианизм, уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.[39]
    • Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
      • «Атеисттә» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «Анцәа») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.[39]
      • «Амырҭаҭратә» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «дуалистикала» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «амонистикала» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «аплиуралистла» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («аполитеизм») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («амонотеизм»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.[39]
Ихадароу астатиа: Акогнитивтә динҭҵаарақәа
Адинхаҵара аеволиуциа

Ирацәоуп адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:[46][47][48]

  • «Адинхаҵаратә (ақьырсиантә)»: ауаҩы Анцәа дишеит, агәнаҳа ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, Анцәеи ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан агәаартрақәа рҿы, амаалықьцәеи, аԥааимбарцәеи, Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра (аматнеирақәа рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. Аполитеизм раԥхьатәи амонотеизм маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
  • «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку авраамтәи адинқәа рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа апрамонотеизм аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист У. Шмидт иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. И. А. Крывелев излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, ажурнал «Anthropos» акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, апратеизм динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.[49][50][51][52][53]
  • «Аеволиуциатә»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс анимизм, атотемизм, аполитеизм, аҵыхәтәан амонотеизм (шәахә. адин антропологиа). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.[54][55][55]
Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз Е. Таилор иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа анимизм ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит Џь. Фреизер (анашана адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. Штернберги (аниматизм аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), Л. Леви-Бруль (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи амистицизм) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: анимизм инаркны амонотеизм ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу апантеонқәа рцәырҵра, насгьы Зегьы зымчу Анцәа заҵәык иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).[56][55][55]

Иара убас, Марксизм ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «адин ажәлар ропиум ауп».[57][58]

Иахьа апалеолит аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.[59][60][61][62]

Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.[63]

Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, анеандерталец дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» (архантропцәеи апалеоантропцәеи) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, Homo sapiens) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, акроманионцәа ҳәа изышьҭаз.[64][64][65]

Франциатәи антрополог Паскаль Буаие иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, амцхаҵарақәеи, егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.[66]

Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа адинҭҵаара иамаҭәаруп, урҭ XIX  ашә. аҭоурых, археологиа, асоциалтә философиа, асоциологиа уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.

Адинхаҵареи амифологиеи

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Адини амифологиеи реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. Амифологиатә школ макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.[67]

Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ Д. Штраус («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи аҭоурыхтә Иаса ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. Аеволиуциатә школ аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. Е. Теилор агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу анимизмтә дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. Н. Н. Харузин амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. Д. Бринтонгьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. А. Б. Ранович излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.[68][67]

XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.[69][70][67]

Апротомонотеизм атеориа адгылаҩцәа (Е. Ланг, У. Шмидт, урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.[71][72][67][67]

Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. В.Вундт агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.[73][67]

Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон амарксистцәа, урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. И. Тренчени-Валдапфель агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. С. А. Токарев иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.[74][67][67]

Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит Австралиатәи амифқәа, Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, акультуратә фырхацәа, иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.[67]

Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. У. Робертсон-Смит иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, аконфуцианизм аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа (амифологиатә епоха) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп акульттә мифқәа адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.[67]

Адинҭҵааҩы Р. А. Силантиев иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, Босниеи Герцеговинеи рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп аԥсылман-бошниакцәа рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.[75]

Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада И.И.Белобородов.[76]

Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: Мраҭашәаратәи, Аҩадатәи, Аладатәи Европа атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, Мрагыларатәи Европа атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.[77]

Урыстәыла, Т.М.Малевеи О.В.Синиавскаиеи апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.[78]

Аиашадинхаҵаратә Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.[79]

Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.[80]

Адинхаҵареи ауаажәларреи

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Адинхаҵареи ауаажәларреи

Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:

Ихадароу астатиа: Амораль#Аморали адинхаҵареи

Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Адинқәа рсиа
Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:      Ақьырсианра      Аԥсылманра      Абуддизм
ХристианствоИудаизмИндуизмБахаиИсламФетишизмДаосизмСинтоизмБуддизмСикхизмДжайнизмАйявари
Адинтә символқәа

Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа: анимизм, аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара, ашаманизм, ахылҵшьҭра акульт, иреиҳау анцәахәқәа ркульт.[55]

Ихадароу астатиа: Анашана

Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы иԥсабаратәым амчқәа ицхраауеит.[81][82]

Ихадароу астатиа: Атотемизм

Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы. Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-атотеми рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.[83]

Ихадароу астатиа: Анимизм

Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, адоуҳақәа шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы Едвард Таилор агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.

Ихадароу астатиа: Адинтә фетишизм

Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.

Ихадароу астатиа: Аниматизм

Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.

Ихадароу астатиа: Ашаманизм

Аԥсы идунеи анырра аҭара. Ашаман имҩаԥиго аимадара.

Антикатәи адунеи адинтә синкретизм

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Ажәытәтәи Мысраа рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи аполитеизмтәи амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан атеогониеи акосмогониеи, акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, адиннапхгаҩцәа (аныхаԥаара) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, афараон нцәахәыс иҟаҵара уҳәа уб. иҵ.

Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала аполитеист ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан агенотеисттә ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан атонизмгьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи амонолатриа аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.[84][85][86]

Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа

Ажәытә бырзенцәа ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.

Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа убас иҵегьы) рпантеон ду, аха ӷәӷәала иалкааны, анцәабжақәа (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу аиерархиа. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.

Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы иҳәара, уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.

Ихадароу астатиа: Авраамтә динқәа

Хәы-шәҟәык рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы Авраам ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.

Агәаанагара злаҟоу ала «аиудеиа» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, Ханаана адгьылҵакыреи Мысра аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, Сириа, Ливан, Израиль, Иорданиа ртәылақәа). Аиудаизм амонотеизм рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп (Галаха). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: ахаҵаҩцәа реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс (гиюр).

«Ақьырсианра» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы Палестина, уи аамҭазы Аурымцәа римпериа анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам абырзенцәагьы аиудеиаагьы»[87], уи иаанагоит дқьырсианхар илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра адунеизегьтәи динхаҵараны иҟалеит.

Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара иԥсреи иԥсҭалареи агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит Иаса Қьырса ихаҿала, Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.

Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («Жәа-уасиаҭк», «Абзиабаратә уасиаҭ», «Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара»). Аха ақьиара азылԥхара абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа», «Алибералтә қьырсианра», «Афундаментализм»).

«Аԥсылманра» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы амарҭаҭра аҳра ахьауаз Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, Лиуксенберг, Кристоф) изларыԥхьаӡо ала Муҳаммад аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, Абжьаратәи амшын аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык Емен, Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи амонофизитцәа рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы зороастриантәи аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа Варака дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ Авраам идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.

Ихадароу астатиа: Индиатәи адинқәа

Индиатәи аконтинент хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит аиндуизм, аџьаинизм, абуддизм, асикхизм уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада адхарма агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы (асикхизм аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа ркаматә еишьҭагыла.

Ихадароу астатиа: Адунеи адин

Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак амилаҭтә, мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.

Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара динхаҵарала аихшара

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара
Ихадароу астатиа: Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара

Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, 2011 шықәсазы, динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:[88]

Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу
  • Ақьырсианцәа — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • Аԥсылманцәа — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • Аиндузим ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • Абуддистцәа — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • асикхцәа — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • аиудеиаа — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
  • атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).

XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.[11]

Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп

Ихадароу астатиа: Адин акритика азура
Ихадароу астатиа: Атеизм

Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым азинеиҟарамра зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.[89][90][91]

Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит Дарвин ибиологиеи агеологиа ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы иреиҳау акритика ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.[92]

Аҭҵаарадырратә атеизм марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм аматериализм иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.[93][94]

XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, атомтә бомбақәа рыԥжәареи, ауриқәа рнырҵәареи ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. Освенцим аҿы еиқәхаз Ели Визель дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, иалихыз ажәлар зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «Аҵх» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».[91]

XXI ашәышықәса алагамҭазы атеизм ҿыц ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп (Ричард Доукинс, Кристофер Хитченс, Дениел Деннетт, Сем Харрис). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «Агәрахаҵара аҵыхәтәа» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «Анцәа зегьы илшом» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.[95]

Адини аҭҵаарадырреи

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Ихьшәоу Викториантәи аамҭазы, «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы Джон Брук иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.[96][97][98][99]

Адин иаԥнаҵоит акосмогониеи (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар акреационизми аеволиуциа атеориеи ирыбжьоу аиҿагылара (аеволиуциа акритика).

Адинқәа зны-зынла аԥсабара азакәанқәа ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.

Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә библиаҭҵааҩцәа Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, Ауасиаҭ Ҿыци Аевангелиақәа ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ реилыркаара азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.[100] Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.

«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»

Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик Алексеи Старобински. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.

Елена Кудрявцева. "Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов". «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017

«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»

  • Еицырдыруа америкатәи агенетик Д. А. Коин аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.[101]

Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Адинтә ԥышәа

Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа алаԥсратә симптомқәеи, ашизофрениеи, агәхашҭреи, алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. Алаԥшҵашәара цәырҵуеит агәҭантәи анервтә система аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, ашоура амазаара, амлакра, мамзаргьы мыцхәы ачгара уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.[102][103]

ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр Станислав Гроф излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».[104][105]

Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, адинҭҵаара апрофессор А.И. Осипов игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, адоуҳатә хжьара, уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».[22]


Примечания

Сноски

  1. 1,0 1,1 Этимологический словарь Шанского Н. М.
  2. Религия // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / под ред. В. С. Степина. — М.: Мысль, 2010. — Т. 3. — С. [436] (стб. 2). — 692 с. — 5000 экз. — ISBN 978-2-244-01115-9. — ISBN 978-2-244-01118-0.
  3. Религия // Философский энциклопедический словарь / под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова. — М.: Советская Энциклопедия, 1983. — С. [576] (стб. 2). — 840 с. — 150 000 экз.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Елена Казарина Адин — астатиа аҟынтәи энциклопедии «Кругосвет»
  5. Аринин, 1998, с. 15.
  6. Кураев А. В., протодиакон, к. ф. н. Уроки сектоведения. — СПб.: Формика, 2002. — 448 с. — ISBN 5-7754-0039-9. — [Архивировано 1 абҵарамза 2009 года.] «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»
  7. Доусон К. Г. . Религия и культура. — СПб., 2000. — С. 62.
  8. Баёв, 2011.
  9. Г. Д. Левин. Материализм // Энциклопедия эпистемологии и философии науки / Составление и общая редакция. И. Т. Касавин. — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2009. — С. 472—473. — 1248 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-88373-089-3.
  10. "Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-12-31 ахь. Ириашоу 2015-02-21 шықәсазы.
  11. 11,0 11,1 11,2 Трубецкой С. Н. Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544
  12. "1000 дефиниций религии — Энциклопедия". Академическое религиоведение | Проект. Кафедра философии и религиоведения ВлГУ. Иархивтәоу аоригиналзы 2020-07-25 ахь. Ириашоу 2020-07-25 шықәсазы.
  13. НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 14,7 Марченко, 2014.
  15. НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»
  16. Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»
  17. Аринин, 2014, с. 7.
  18. Аринин, 2014, с. 13—14.
  19. Фома Аквинский, «Сумма теологии», Том VIII. Вопрос 94. Об идолопоклонстве Архив ҟаҵан 2019-03-06 азы Wayback Machine аҟны.
  20. Забияко, 2008, с. 1069.
  21. Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 Осипов А. И. Путь разума в поисках истины. — М.: Издание Сретенского монастыря, 2002. — [Архивировано 6 цәыббрамза 2011 года.]
  23. 23,0 23,1 23,2 Элбакян, 2001, с. 488.
  24. 24,0 24,1 24,2 Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.
  25. "Religion". Online Etymology Dictionary. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-27 ахь. Ириашоу 2011-11-24 шықәсазы.
  26. Аринин, 2014, с. 6—19.
  27. Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»
  28. 28,0 28,1 Аринин, 2014, с. 19.
  29. 29,0 29,1 Harrison, 2015, с. 7—8.
  30. "Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья". Энциклопедия Кирилла и Мефодия (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2023-07-03 ахь. Ириашоу 2023-07-03 шықәсазы.
  31. "Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-03-24 ахь. Ириашоу 2019-03-25 шықәсазы.
  32. Религиоведение, 2014.
  33. Крамер Д., Олстед Д. Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002. — 408 с. — ISBN 5-89826-031-5."Архивированная копия". Архивтәра аоригиналзы 2013-11-15. Ириашоу 2009-01-21 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: unfit URL (link)
  34. Пивоваров Д. В. "Религия как связь с Богом". Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2009-04-29 ахь. Ириашоу 2009-01-21 шықәсазы.
  35. Энтони Гидденс. Социология / под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина. — 2-е изд. — М.: Едиториал УРСС, 2005. — С. 466, 622. — 632 с. — ISBN 5-354-01093-4 (рус.). — ISBN 0-7456-2311-5 (англ.).
  36. 36,0 36,1 Васильева Е. Н. Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям // European Journal of of Science and Theology. — 2014-01-01. — Т. 10. — С. 38—43. Архивировано 12 нанҳәамза 2018 года.
  37. 37,0 37,1 Религия — астатиа аҟынтәи энциклопедии «Кругосвет» «В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы».
  38. Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»
  39. 39,00 39,01 39,02 39,03 39,04 39,05 39,06 39,07 39,08 39,09 39,10 39,11 39,12 39,13 39,14 39,15 39,16 39,17 39,18 39,19 39,20 39,21 39,22 39,23 39,24 39,25 Религии народов мира, 2013.
  40. Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»
  41. Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»
  42. Аванесов, Проблема типологии религий.
  43. Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»
  44. Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»
  45. Религия — астатиа аҟынтәи энциклопедии «Кругосвет» «Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры».
  46. Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований Архив ҟаҵан 2013-10-06 азы Wayback Machine аҟны. // Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С. История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: Нижегородский государственный технический университет, 2001.
  47. История религий Архив ҟаҵан 2022-03-16 азы Wayback Machine аҟны., Крывелёв, Иосиф Аронович
  48. Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России Архив ҟаҵан 2019-12-29 азы Wayback Machine аҟны., Антонов, Константин Михайлович
  49. W. Schmidt. Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955
  50. Jensen, Adolf E., Myth and Cult among Primitive Peoples.
  51. Eliade Mircea, «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; Eliade Mircea, Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58
  52. Jacques Waardenburg, Reflections on the Study of Religion p. 221 Архив ҟаҵан 2017-10-05 азы Wayback Machine аҟны..
  53. Крывелёв И. А. Прамонотеизм // Большая советская энциклопедия.
  54. Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. Editrice Pontificia Università Gregoriana, 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6
  55. 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 Hunter-Gatherers and the Origins of Religion Архив ҟаҵан 2019-08-08 азы Wayback Machine аҟны., Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe
  56. Sir James George Frazer Архив ҟаҵан 2019-04-30 азы Wayback Machine аҟны. // Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.
    the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted
  57. «Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа» — Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения, т. 1, с. 415.
  58. Семёнов, 2002.
  59. McClellan. Science and Technology in World History: An Introduction. — Baltimore, Maryland: Johns Hopkins University Press, 2006. — ISBN 0801883601. — [Архивировано 6 жәабранмза 2020 года.] Page 11 Архив ҟаҵан 2018-03-13 азы Wayback Machine аҟны.
  60. Phillip Lieberman. Uniquely Human. — 1991. — ISBN 0674921836. — [Архивировано 3 мшаԥымза 2015 года.]
  61. Kusimba, Sibel. African Foragers: Environment, Technology, Interactions. — Rowman Altamira, 2003. — P. 285. — ISBN 075910154X. — [Архивировано 3 мшаԥымза 2015 года.]
  62. World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago // ScienceDaily, 30.11.2006
  63. Зубов, 2006.
  64. 64,0 64,1 Глава 1. Археологические памятники истории религии // Токарев С. А. Религия в истории народов мира. — М.: Политиздат, 1964. — 559 с.
  65. Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи Архив ҟаҵан 2014-02-02 азы Wayback Machine аҟны. // Угринович Д. М. Искусство и религия. — М.: Политиздат, 1982.
  66. Буайе, 2016, с. 12.
  67. 67,00 67,01 67,02 67,03 67,04 67,05 67,06 67,07 67,08 67,09 Токарев, 1988.
  68. Ранович А. Б. Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.
  69. Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.
  70. Рейнак С. Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.
  71. Lang A. Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.
  72. Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.
  73. Вундт В. Миф и религия. СПб., 1913.
  74. Тренчени-Вальдапфель И. Мифология / пер. с венг. М., 1959.
  75. Силантьев Р. А. Отношение религии к демографии Архив ҟаҵан 2021-02-09 азы Wayback Machine аҟны.. // Демоскоп Weekly. № 109—110. 14 —27 апреля 2003
  76. Шевченко М. Демография России Архив ҟаҵан 2018-03-03 азы Wayback Machine аҟны. // Няня.ru, 22.08.2011
  77. Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость // Демоскоп Weekly : сайт. — 3—16 июня 2013. — № 557—558. Архивировано 16 нанҳәамза 2017 года.
  78. Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В. Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы // Демоскоп Weekly : сайт. — 1—19 мая 2013. — № 553—554. Архивировано 2 жәабранмза 2018 года.
  79. Пруцкова Е. В. Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации Архив ҟаҵан 2017-05-06 азы Wayback Machine аҟны. // Демоскоп Weekly, 549, 1-4.
  80. Демография и религия Архив ҟаҵан 2018-02-15 азы Wayback Machine аҟны. // Демоскоп Weekly. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.
  81. Karen Louise Jolly. "Magic". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Inc. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-27 ахь. Ириашоу 2012-10-05 шықәсазы.
  82. Марков Г. Е. "Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история". Этножурнал. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-26 ахь. Ириашоу 2012-10-05 шықәсазы.
  83. "Тотемизм". Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link)
  84. Jan Assmann. The Search for God in Ancient Egypt. — Cornell University Press, 2001. — С. 11. — 292 с. — ISBN 9780801487293. — [Архивировано 19 ажьырныҳәамза 2019 года.]
  85. Rosalie David. Handbook to Life in Ancient Egypt. — Facts on File Inc., 1998. — С. 125.
  86. Wilkinson, Richard H. The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. — Thames & Hudson, 2003. — С. 236—240.
  87. Гал. 3:28.
  88. "Status of Global Mission 2011" (PDF). Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2012-05-27 ахь. Ириашоу 2011-11-24 шықәсазы.
  89. Beckford, 2003, с. 2.
  90. Fitzgerald, 2003, с. 235.
  91. 91,0 91,1 Tweed, 2020, с. 48.
  92. Tweed, 2020.
  93. Thrower, 1983.
  94. Шахнович, 2022.
  95. The Oxford Handbook on Atheism, 2016.
  96. Shapin, 1996, с. 195.
  97. Russell, 2002, с. 7.
  98. Brooke, 1991, с. 42.
  99. Ferngren, 2002, с. x.
  100. Бюкай, Морис. Библия, Коран и наука. — Éditions Seghers, 1976. — ISBN 966-95604-6-2.
  101. Койн, 2016.
  102. Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D. — The neural substrates of religious experience.
  103. Берснев Павел. "Мозг и религиозный опыт". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-09-25 ахь. Ириашоу 2010-12-26 шықәсазы.
  104. Гроф С. Области человеческого бессознательного Архив ҟаҵан 2014-02-01 азы Wayback Machine аҟны.. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.
  105. Гроф С. Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — С. 16 — 256 с.

на русском языке

на других языках

Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых

[аредакциазура | акод аредакциазура]

на других языках