Перейти к содержанию

Уран

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Апланета
Уран 

«Воиаџьер-2» (1986) аԥсабаратә ԥштәы змоу аҭыхымҭа
Аартра
Аԥхьаартҩы Уилиам Гершель
Аартра аҭыԥ Бат, Британиа Ду
Аартра арыцхә 1781 шықәса хәажәкырамза 13
Аорбитатә ҟазшьарбагақәа
Аепоха J2000
Аперигели 2 748 938 461 км
18,375 518 63 а.ц.
Афели 3 004 419 704 км
20,083 305 26 а.ц.
Аҵәҩанбжа ду (a) 2 876 679 082 км
19,229 411 95 а.ц.
Аексцентриситет (e) 0,044 405 586
Асидертә период (T) 30 685,4 адгьыл амшқәа мамзаргьы 84,01шықәс[1]
Асинодтә период 369,66мшы[2]
Аорбитатә ццакыра (v) 6,81км/с[2]
Абжьаратә аномалиа (Mo) 142,955717°
Аорбита анаара (i) 0,772556°
6,48°
амра аекватор иазкны
Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) 73,989821°
Аперицентр аргумент (ω) 96,541318°
Амҩаныза зтәу Амра
Амҩанызақәа 29[3]
Афизикатә ҟазшьарбагақәа
Аполиартә еидыӷәӷәалара 0,02293
Аекватортә радиус 25559км[4][5]
Аполиартә радиус 24973км[4][5]
Абжьаратәи арадиус 25362 ± 7км[6]
Агьежь ду аикәшара 159354 км раҟара
Ақәӡара (S) 8,1156⋅109 км²[5][8]
15,91 дгьылтә
Аҭаӡара (V) 6,833⋅1013 км³[5][7]
63,08 дгьылтә
Акапан (m) 8,6813⋅1025 кг[7]
14,54 дгьылтә
Абжьаратә жәпара (ρ) 1,27 г/см³[2][5]
0,23 дгьылтә
Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (g) 8,87м/с² (0,886g)
Аҩбатәи акосмостә ццакыра (v2) 21,3км/с[2][5]
Аекватортә ҵәира аццакра 2,59км/с9324км/сааҭ
Аҵәира апериод (T) 0,71833 мш
17 ш 14 мин 24 с
Аҵәҩан анаара 97,77°[4]
Альбедо 0,300 (Абонд)
0,51 (геом.)[2]
Иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра 5,9[9] — 5,32[2]
Зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра -6,64
Аҳауаҟәандара
 
еиҵ. бжьар. еиҳ.
аҩаӡара 1 абар
76 K[10]
0,1 бар (атропоаанҿасра)
49 К[11] (−224 °C) 53 К[11] (−220 °C) 57 К[11] (−216 °C)
Атмосфера

УранАмратә системаҿы иҟоу планетоуп, Амра ацәыхарарала абыжьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, диаметрла ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, капанла — аԥшьбатәи аҭыԥ. Уи 1781 шықәсазы англыз астроном Уилиам Гершель иааиртит, насгьы абырзенцәа ажәҩан рынцәахәы Уран ихьӡ ахҵоуп.

Уран раԥхьаӡакәны аамҭа Ҿыц аҟны ателескоп ахархәарала иаартыз планетахеит[12]. Уи ааиртит Уилиам Гершель хәажәкырамза 13, 1781 шықәсазы[13], убасала антикатә аамҭақәа раахыс раԥхьаӡа акәны ауаҩы иблақәа рҿы Амратә система аҳәаақәа ырҭбааны. Уран зны-зынла блала ишубарҭоугьы, уаанӡатәи ахылаԥшыҩцәа уи еҵәа ҭаауп ҳәа ирыԥхьаӡон[14].

Еиҳарак аӡрии агелии рыла ишьақәгылоу арчытә гигантқәа Сатурни Иупитери иреиԥшымкәа, Урани уи иеиԥшу Нептуни рыҵаҿы аихатә ӡри ыҟаӡам, аха уи аԥхарра ҳаракқәа рҿы аҵаа рацәоуп. Убри аҟынтә аҟазацәа арҭ аҩ-планетак «аҵаатә гигантқәа» ргәыԥахь иалыркааит. Уран атмосфера ашьаҭа аӡрии агелии рыла ишьақәгылоуп. Уи адагьы, уа иԥшаан аметани егьырҭ арацәаӡриқәеи рышьҭақәа, иара убасгьы аҵаа, аммиак кьакьа, аӡри иалку аԥсҭҳәақәа. Ари Амратә системаҿы зегь реиҳа ихьшәашәоу планетатә атмосфероуп, иреиҵаӡоу аҳауаԥхарра 49 К (−224 °C) змоу. Уран еиқәылоу аԥсҭҳәақәа рышьақәгылашьа амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, ҵаҟатәи ашьаҭа аӡы иҟанаҵоит, хыхьтәи ашьаҭа аметан ишьақәнаргылоит[11]. Уран аҩнуҵҟа еиҳарак аҵааи ахаҳәқәеи рыла ишьақәгылоуп.

Амратә система арчытә гигантцәа реиԥш, Урангьы иамоуп амацәазтә системеи амҳалдызасфереи, уи адагьы, 29 мҩаныза. Уран акосмос аҿы иамоу аориентациа Амратә система аҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшым — уи аҵәира аҵәҩан, иуҳәар ҟалоит, «аганахьала» иҟоуп, ари апланета Амра излакәшо аҵәира аҟьаҟьара иаҿырԥшны. Убри аҟнытә апланета Амра иаҿаԥшуеит еиҭныԥсахлауа аҩадатәи аполиус, аладатәи аполиус, аекватор, абжьаратәи аҭбаарақәа рыла.

1986 шықәсазы америкатәи акосмостә ӷба «Воиаџьер-2» Уран ааигәатәи асахьақәа Адгьыл ахь иаанашьҭит. Урҭ иубарҭоу аспектр аҿы «еилыккам» апланета аадырԥшуеит, егьырҭ апланета дуқәа ирҷыдаҟазшьоу аԥсҭҳәатә цәаҳәақәеи атмосфератә ԥшацәгьақәеи змам[15]. Аха, ҵаҟатәи ахылаԥшрақәа рыла, Уран амшеиҟараратә ҭыԥ азааигәахара иахҟьаны апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәеи аҳауатә ҭагылазаашьа аизырҳареи рдыргақәа раарԥшра алыршахеит. Уран аҟны аԥшақәа рыццакра 250 м/с (900 км/сааҭ) инаӡар алшоит[16].

Апланета аартра

Ауаа Уилиам Гершель иаԥхьагьы Уран рбахьан, аха еиҳарак уи еҵәас ирыԥхьаӡон. Зааӡатәи еилкаау ахылаԥшра ажәытә бырзен астроном Гиппарх итәуп, уи ҳшазхәыцуа ала ҳ.ҟ. 128 шықәсазы Уран еҵәаны ианиҵазҭгьы иара икаталог азы, уи ԥыҭрак ашьҭахь Птолемеи иҩымҭа «Алмагест» иаҵанакит[17]. Ари ахҭыс азы раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ҳәа иԥхьаӡатәуп англыз физик-астроном Џьон Флемстид иҩымҭақәа, уи 1690 шықәсазы 6-нтә иреиҵамкәа игәеиҭеит, насгьы Ацәҵыс еҵәаџьаа аҿы аеҵәа 34 ҳәа ианиҵеит. 1750 шықәса инаркны 1769 шықәсанӡа афранцыз астроном Пьер Шарль ле Мониер Уран 12-нтә ибеит[18]. Иааидкыланы Уран 1781 шықәсанӡа 21-нтә игәаҭан[19].

Гершель Уран злааиртыз ателескоп амодель. Иҵәахуп Уилиам Гершель имузеи аҟны, Бат ақалақь (Англиа)

Аартра аныҟалаз аамҭазы, Гершель иара ихала еизигаз ателескоп ихы иархәаны аеҵәатә параллакс ахылаԥшрақәа дрылахәын[20], насгьы хәажәкырамза 13, 1781 шықәсазы раԥхьаӡакәны ари апланета ибеит иҩны № 19 Нью Кинг Стрит абаҳча аҟынтәи (ақалақь Бат, аграфра Сомерсет, Британиа Ду)[21][22], ижурнал аҟны абри аҩыза анҵамҭа ҟаҵо[23]:

ζ Ацәҵыс иазааигәоу аквартиль аҿы... Мамзаргьы анаҟә еҵәа, ма, иҟалап, акомета.

In the quartile near ζ Tauri … either nebulous star or perhaps a comet.

Хәажәкырамза 17 рзы ажурнал аҿы даҽа анҵамҭак цәырҵит[23]:

Сара акомета ма анаҟә еҵәа сашьҭан, аха уи акомета акәхеит, избан акәзар уи аҭыԥ аԥсахит.

I looked for the Comet or Nebulous Star and found that it is a Comet, for it has changed its place.

Хәажәкырамза 22 рзы Сер Уилиам Уотсон иахь ииҩыз асаламшәҟәы раԥхьаӡакәны Аҳратә еилазаараҿы иаԥхьеит[24]. Уи ашьҭахь даҽа х-саламшәҟәык неит (хәажәкырамза 29, мшаԥымза 5, мшаԥымза 26), уаҟа иара, акомета шиԥшааз игәаларшәо, ҿыц иаартыз аобиект апланетақәа ирыҿирԥшит[25]:

Раԥхьаӡакәны ари акомета 227-нтә ирдуны избеит. Сԥышәа иснарбоит, аеҵәақәа рдиаметр, апланетақәа иреиԥшымкәа, еиҳа аизҳаратә мчы змоу аблақәа рхархәараан еиҟараны рҽырыԥсахӡом; Убри аҟнытә, сара схы иасырхәеит 460, насгьы 932 ардура змаз алинзақәа, насгьы избеит акомета ашәагаа аоптикатә еизырҳара амч аҽаԥсахра иақәыршәаны ишеизҳауаз, уи аҿыҵга ҟанаҵоит ишыеҵәам ала агәаанагара ацәырҵразы, избан акәзар аиҿырԥшразы иаагаз аеҵәақәа ршәагаақәа рҽырыԥсахуамызт. Уи адагьы, алашара иалнаршоз аҵкыс еиҳаны аизырҳарақәа раан, акомета еимыггон, аилкаара уадаҩны иҟалон, аеҵәақәа ракәзар, илашаӡа, еилыкка иаанхеит — зқьыла имҩаԥызгахьаз ахылаԥшрақәа рыла уаанӡагьы ишыздыруаз ала. Дырҩеигь ахылаԥшра сгәаанагара шьақәнарӷәӷәеит: ари ииашаҵәҟьаны акомета акәын.

The power I had on when I first saw the comet was 227. From experience I know that the diameters of the fixed stars are not proportionally magnified with higher powers, as planets are; therefore I now put the powers at 460 and 932, and found that the diameter of the comet increased in proportion to the power, as it ought to be, on the supposition of its not being a fixed star, while the diameters of the stars to which I compared it were not increased in the same ratio. Moreover, the comet being magnified much beyond what its light would admit of, appeared hazy and ill-defined with these great powers, while the stars preserved that lustre and distinctness which from many thousand observations I knew they would retain. The sequel has shown that my surmises were well-founded, this proving to be the Comet we have lately observed.

мшаԥымза 23 рзы Гершель Аҳратә астроном Невил Маскелаин иҟынтә аҭак иоуит, уи абас иҟан[26]:

Ари иахьӡысҵара сыздыруам. Уи Амра иакәшоу иаабац планетазар ауеит, мамзаргьы кырӡа еиҵыху еллипсла ицо акомета акәзар ауеит. Макьана игәасымҭац ахгьы, акомета аҵыхәагьы.

I don't know what to call it. It is as likely to be a regular planet moving in an orbit nearly circular to the sun as a Comet moving in a very eccentric ellipse. I have not yet seen any coma or tail to it.

Гершель уи аобиект акомета ҳәа агәҽанызаара аарԥшны данахцәажәоз аамҭазы, егьырҭ астрономцәа уи даҽа обиеқтк акәзар шауа агәҩара роуит. Урыстәылатәи астроном Андреи Иуан-иԥа Лексель ишьақәиргылеит, Адгьыл аҟынтәи аобъект аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара (астрономиатә цыра) аасҭа 18-нтә ишеиҳау, насгьы иазгәеиҭеит кометакгьы шыҟам зперигелионтә абжьаӡара ԥшь-астрономиатә цырак еиҳау (уажәтәи аамҭазы ус еиԥш аобиектқәа еилкааӡам)[27]. Берлинтәи астроном Иоганн Боде Гершель иааиртыз аобиект «Сатурн аорбита анҭыҵ иаакәыршаны иҵәиуа апланета еиԥш иҟоу еиҭаҵуа аеҵәа» ҳәа азиҳәеит[28], насгьы алкаа ҟеиҵеит уи аорбита акометатә акәымкәа, апланетатә еиҳа ишеиԥшу ала[29]. Дук мырҵыкәа еилкаахеит уи аобиект ииашаҵәҟьаны ишыпланетаз. 1783 шықәсазы Гершель ихаҭа Аҳратә еилазаара апрезидент Џьозеф Банкс ари аҵабырг азхаҵаратәы иеиҳәеит[30]:

Европа иналукааша астрономцәа рхылаԥшрақәа ишьақәдырӷәӷәеит 1781 шықәса хәажәкырамза урҭ идсырбаз аеҵәа ҿыц ҳ-Амратә система апланета шакәу.

By the observation of the most eminent Astronomers in Europe it appears that the new star, which I had the honour of pointing out to them in March 1781, is a Primary Planet of our Solar System.

Иџьабаақәа рзы Гершель аҳ Георг III инапала £200 иԥсы ҭанаҵтәи астипендиа даԥсеитәит, аха уи Виндзорҟа нхара диасыр акәын, аҳҭынратә ҭаацәара иара ителескоп акылԥшразы алшара роуразы[31].

Ахьӡ

Уилиам Гершель - Уран аԥхьаартҩы

Невил Маскелаин Гершель иахь асаламшәҟәы иҩит, астрономтә еилазаара абзиара азыҟаиҵарц, насгьы зегь раԥхьаӡа иргыланы абри астроном ибзоурала иаартыз апланета ахьӡ аиҭарц[32]. Аҭакс Гершель ажәалагала ҟеиҵеит апланета «Georgium Sidus» ҳәа ахьӡ аҭаразы (алаҭын бызшәа аҟынтәи «Георг иеҵәа»), мамзаргьы Георг иеҵәа ҳәа, Аҳ Георг III иаҳаҭыр азы[33]. Иара ихшыҩзцара амзыз ааирԥшит Џьозеф Банкс иахь ииҩыз асаламшәҟәы аҟны[30]:

Ажәытәӡатәи аамҭазы апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн, амифтә фырхацәеи анцәахәқәеи раҳаҭыр азы ахьӡқәа рырҭон. Ҳара ҳфилософиатә аамҭазы, иџьашьатәхон ари атрадициахь ҳхынҳәны, ааигәа иаартыз ажәҩантә цәеижь Иунона, Паллас, Аполлон, мамзаргьы Минерва ҳәа ахьӡҵара. Иарбанзаалак аус, мамзаргьы иазгәоуҭаша ахҭыс ҳаналацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ҳзызхәыцуа уи аныҟалаҵәҟьаз ауп. Ҳаԥхьаҟа аӡәы ари апланета анаартыз ҳәа азҵаара изцәырҵуазар, уи азҵаара аҭак бзиа акәхон: «Георг III иаҳраан».

In the fabulous ages of ancient times the appellations of Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn were given to the Planets, as being the names of their principal heroes and divinities. In the present more philosophical era it would hardly be allowable to have recourse to the same method and call it Juno, Pallas, Apollo or Minerva, for a name to our new heavenly body. The first consideration of any particular event, or remarkable incident, seems to be its chronology: if in any future age it should be asked, when this last-found Planet was discovered? It would be a very satisfactory answer to say, 'In the reign of King George the Third.'

Франциатәи астроном Жозеф Лаланд иҟаиҵеит ажәалагала апланета «Гершель» ҳәа ахьӡ аҭара уи аԥхьаартҩы ихьӡала[34]. Даҽа хьӡқәакгьы рыдыргалеит: иаҳҳәап, Кибела, антикатәи амифологиаҿы анцәа Сатурн иԥҳәыс лыхьӡ[19]. Анемец астроном Иоганн Боде раԥхьаӡатәи ҵарауаҩуп, абырзенцәа рпантеон аҟынтәи ажәҩан анцәахәы иаҳаҭыр азы апланета Уран ахьӡ аҭаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи ҵаҵӷәыс иамоу ҳәа ииҳәоз «Сатурн Иупитер иаб ахьиакәыз азы, апланета ҿыц аб Сатурн ихьӡ ахҵатәуп» ҳәа ауп[31][35][36]. Апланета Уран раԥхьаӡатәи аофициалтә хьӡы уԥылоит 1823 шықәсазы Гершель иԥсра ашьҭахь шықәсык анҵы иҭыҵыз аҵаратә усумҭаҿы[37][38]. Уаанӡатәи ахьӡ «Georgium Sidus» мамзаргьы «George» уажәшьҭа лассы-лассы иуԥыломызт, Британиа Ду 70 шықәса раҟара ахархәара шамазгьы[19]. Аҵыхәтәаны, апланета Уран ҳәа ахьӡҵара ианалагаз, 1850 шықәсазы Иара Иаҳаракыра Имшынтә альманах «HM Nautical Almanac Office» ахаҭа ари ахьӡ асиақәа рҿы ианышьақәнаргыла ашьҭахь ауп[35].

Уран — идуу планета заҵәуп, зыхьӡ римтәи амифологиа акәымкәа, абырзен мифологиа аҟынтәи иааз. Ажәа «Уран» аҟынтәи иааз аҟазшьарба ажәа «Ураниантәи» ауп. Уран аазырԥшуа астрономиатә символ «», Марси Амреи рсимволқәа реилаҵа ауп. Уи зыхҟьо ажәытә бырзенцәа рмифологиаҿы Уран-ажәҩан Амреи Марси еицырзеиԥшу амчра аҵаҟа иахьыҟоу ауп[39]. Уран астрологиатә символ , Лаланд 1784 шықәсазы иҟаиҵаз, Лаланд ихаҭа Гершель иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы абас далацәажәеит[34]:

Ари шәыхьӡ актәи анбан зну аглобус ауп.

un globe surmonté par la première lettre de votre nom[34].

Китаитәи, Иапониатәи, Виетнамтәи, Кореиатәи абызшәақәа рҿы апланета ахьӡ «Аеҵәа/Жәҩантәи Аҳ Ипланета» ҳәа еиҭаргоит[40][41].

Аорбитеи аикәагьежьреи

Уран — уи амацәазқәеи амҩанызақәеи

Апланетеи Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 19,1914 а.ц. ауп. (2,8 миллиард км). Уран Амра акәшара аамҭа 84 дгьылтә шықәса ауп. Урани Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 2,6 инаркны 3,15 миллиард км рҟынӡа аҽаԥсахуеит[42]. Аорбита аҵәҩанбжа ду 19,229 а.ц., мамзаргьы 3 миллиард км раҟара ыҟоуп. Абри абжьаӡараҿы амра ашәахәақәа рыӷәӷәара Адгьыл аорбитаҿы иҟоу аҵакы 1/400 ауп[43]. Уран аорбита аелементқәа раԥхьаӡакәны иԥхьаӡеит 1783 шықәсазы афранцыз астроном Пьер-Симон Лаплас[27], аха аамҭа цацыԥхьаӡа, иԥхьаӡази игәаҭази апланета аҭыԥқәа рыбжьара аиқәымшәарақәа аарԥшхеит. 1841 шықәсазы Британиатәи ауаҩы Џьон Кауч Адамс раԥхьаӡакәны иҳәеит аҳасабрақәа рҿы агхақәа зыхҟьаз макьана иаартымыз апланета агравитациатә нырра ауп ҳәа. 1845 шықәсазы афранцыз математик Урбен Леверие Уран аорбитатә элементқәа рыԥхьаӡара иазку ихьыԥшым аусура далагеит, насгьы 1846 шықәса цәыббрамза 23 рзы Иоганн Готфрид Галле апланета ҿыц ааиртит, анаҩс Нептун ҳәа ахьӡ зырҭаз, Леверие заа ииҳәахьаз аҭыԥ аҿы[44]. Уран аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 17 сааҭки 14 минуҭи ауп. Аха, егьырҭ апланета дуқәа рҿы еиԥш, Уран атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аҵәира аганахьала даараӡа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит, урҭ рыццакра 240 м/с инаӡоит. Абасала, 60° аладатәи аҭбаара азааигәара иубарҭоу атмосфератә ҟазшьақәак 14 сааҭ мацара рыла апланета иакәшоит[45].

Агьежьратә ҵәҩан анаара

Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 97,86° акәакь ала инаауп, даҽакала иуҳәозар, апланета шьҭахьла иҵәиуеит, «аган ишықәио маҷк ахы ларханы». Уи иахҟьаны ашықәс аамҭақәа рыԥсахра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны еиԥш акәымкәа имҩаԥысуеит. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа акәырқәа ирыҿурԥшуазар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл еиԥшуп. Абри аҩыза аномалиатә еикәагьежьра еиҳарак Урани апланетезимал дуи ашьақәгылара алагамҭазы реиҿасрала иҳаилыркаауп[46]. Амрагыларақәа раан, апланета аполиусқәа руак Амрахь ирхоуп. Аекватор азааигәара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа мацара аҟны ауп аҵхи амши ирласны иахьеиҭасуа; уи аан Амра алаԥшҳәаа ахаҿы даара илаҟәны иҟоуп — Адгьыл аполиартә ҭбаарақәа рҟны еиԥш. Шықәсыбжак ашьҭахь (Урантәи), аҭагылазаашьа аҽаԥсахуеит: «аполиартә мшы» егьи агьежьбжаҿы иҟалоит. Полиусцыԥхьаӡа 42 дгьыл шықәса алашьцара иҭагылоуп — даҽа 42 шықәса Амра алашара аҵаҟа иҟоуп[47]. Амш еиҟараны ианыҟоу аамҭазы, Амра Уран аекватор «аԥхьа» игылоуп, уи егьырҭ апланетақәа рҿы еиԥш аҵхи амши рцикл ҟанаҵоит. Уран анаҩстәи амшеиҟарара ҟалеит 2007 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 рзы[48][49].

Аҩадатәи агьежьбжа Ашықәс Аладатәи агьежьбжа
Аӡынтәи амрагылара 1902, 1986 Аԥхынтәи амрагылара
Ааԥынтәи амшеиҟарара 1923, 2007 Ҭагалантәи амшеиҟарара
Аԥхынтәи амрагылара 1944, 2028 Аӡынтәи амрагылара
Ҭагалантәи амшеиҟарара 1965, 2049 Ааԥынтәи амшеиҟарара

Абри аҵәҩантә хырхәара иахҟьаны, Уран аполиартә ҭыԥқәа ашықәс аҩныҵҟа Амра аҟынтәи еиҳаны амчхара роуеит, аекватортә ҭыԥқәа раасҭа. Аха, Уран еиҳа иԥхоуп аекватортә регионқәа рҿы, аполиартә регионқәа рҟны аасҭа. Аенергиа аиҭеихшара зыхҟьо амеханизм еилкаамкәа иаанхоит.

Уран аҵәиратә ҵәҩан џьашьахәыла иахьыҟоу азы аилыркаарақәагьы макьаназы агипотезақәа рҳәааҿы иҟоуп, аха абжьааԥны ишыԥхьаӡоу ала Амратә система ашьақәгылараан, Адгьыл иаҟароу апротопланета Уран иаахан аҵәиратә ҵәҩан аԥсахит[50]. Аҵарауаа аӡәырҩы ари агипотеза иақәшаҳаҭӡам, избанзар уи иҳаилнаркаауам Уран амҩанызақәа руакгьы ари еиԥшу анаара замам. Агипотеза ҟаҵан, миллион шықәсала апланета аикәагьежьратә ҵәҩан амҩаныза ду иарҵысит ҳәа, анаҩс уи ыӡит ҳәа[51].

ЕАА иҟоу Мерилендтәи Ауниверситет астрономцәа Уран асааҭ ахыцқәа ирықәшәо 98 градустәи акәакь ала изыҵәиуа аилыркаа ҟарҵеит. Аномалиа зыхҟьо анкьаӡа амацәаз дуӡӡа аҟазаара акәзар ҟалоит[52].

1986 шықәсазы «Воиаџьер-2» Уран раԥхьаӡакәны ианаҭааз, Уран аладатәи аполиус Амра иаҿаԥшуан. Ари аполиус «аладатәи» аполиус ахьӡуп. Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла зықәшаҳаҭхаз аилкаара инақәыршәаны, аладатәи аполиус ҳәа изышьҭоу Амратә система аҟьаҟьара ганкахьала иҟоу ауп (апланета аҵәира ахырхарҭа иамыхәаԥшӡакәа)[53][54]. Зны-зынла рхы иадырхәо даҽа конвенциак ауп, арӷьанапы аԥҟара ахархәарала аҵәира ахырхарҭа шьаҭас иҟаҵаны аҩадаҟа ахырхарҭа шьақәдыргылоит[55]. Ари аилкаарала, 1986 шықәсазы зыӡбахә ҳәаз аполиус аладатәи акәӡам, аха аҩадатәи ауп. Астроном Патрик Мур ари азҵаара иааркьаҿны ахҳәаа аиҭеит: «Иалышәх иарбанызаалак»[56].

Алԥшра

1995 инаркны 2006 шықәсанӡа иубарҭоу Уран амҽхак +5,6м инаркны +5,9м рыбжьара еиҭасуан, даҽакала иуҳәозар, апланета блала иубарҭан иара алшарақәа рҳәааҿы (+6,0м раҟара)[9]. Апланета акәакьтә диаметр 3,4 инаркны 3,7 кәакьтә секунд рыбжьара иҟан (аиҿырԥшразы: Сатурн: 16–20 кәакьтә секунд, Иупитер: 32–45 кәакьтә секунд[9]). Ицқьоу, илашьцоу ажәҩан аҿы Уран аиҿагылараан блала иубарҭоуп, насгьы абинокль ала ақалақьқәа рҿгьы иубарҭоуп[57]. Аобиективтә диаметр 15 инаркны 23 см рҟынӡа змоу азҿлымҳаратә телескоп дуқәа рҿы Уран ицәиаҵәаау дискҵас иубарҭоуп, аҵкарахь еиҳа илашьцаны. 25 см еиҳау аобъективтә диаметр змоу ателескоп дуқәа аԥсҭҳәақәеи амҩаныза дуқәеи рыԥшаара рылшоит (Титаниеи Оберони)[58].

Афизикатә ҟазшьарбақәа

Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

Адгьыли Урани ршәагаақәа реиҿырԥшра
Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

Уран Амратә система апланета дуқәа рҟынтәи зегь реиҳа имаҷу амасса амоуп, 14,5-нтә Адгьыл аасҭа ихьанҭоуп, насгьы 4-нтә еиҳауп. Уран аилаӷәӷәара, 1,27 г/см3 иаҟароу, Амратә системаҿы еиҳа имаҷу аилаӷәӷәара змоу апланетақәа рыбжьара Сатурн ашьҭахь аҩбатәи аҭыԥ аҿы иаргылоит[59]. Уран арадиус Нептун аасҭа маҷк еиҳазаргьы, уи амасса маҷк еиҵоуп[4], уи еиҳарак еиуеиԥшым аҵаақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа агипотеза шьақәнарӷәӷәоит — аӡы, аммиак, аметан[10]. Урҭ рыкапан, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 9,3 инаркны 13,5 адгьылтә массақәа рҟынӡа иҟоуп[10][60]. Аӡрии агелии азеиԥш масса аҟынтәи хәҭа хәыҷык мацара ауп ишьақәдыргылоу (0,5 — 1,5 адгьылтә массақәа рыбжьара[10]); иаанхаз ахәҭаа (0,5—3,7 Адгьыл амассақәа[10]) ахрақәа рыла ишьақәгылоуп (урҭ апланета агәыцә шьақәдыргылоит ҳәа иԥхьаӡоуп).

Уран астандарттә модель иаанарԥшуеит Уран хы-хәҭакны ишышьақәгылоу: агәҭаны — ахаҳәтә гәыцә, агәҭаны — аҵаатә хҟьа, насгьы адәахьала — аӡри-гелиумтә атмосфера[10][61]. Агәыцә еиҳа ихәыҷуп, амасса 0,55 инаркны 3,7 дгьылтә масса рҟынӡа, арадиус апланета зегьы арадиус аҟынтәи 20%. Амантиа (аҵаақәа) апланета аӷьырак шьақәнаргылоит (арадиус зегьы аҟынтәи 60%, 13,5 дгьылтә амассақәа рҟынӡа). Атмосфера, 0,5 Адгьыл амасса мацара змоу (мамзаргьы, даҽа гәаҭарақәак рыла, 1,5 дгьылтә масса), Уран арадиус 20% аҟынӡа инеиуеит[10][61]. Уран агәҭаны аилаӷәӷәара 9 г/см3 аҟынӡа еизҳароуп, ақәыӷәӷәара 8 миллион бар (800 ГПа) инаӡароуп, 5000 К аԥхарраҿы[60][61]. Аҵаатә хҟьа ари аилкаара иашьашәало иҵаатә хҟьаӡам, избанзар ицоу еилаӷәӷәоу аӡы ала ишьақәгылоуп, аӡи, аммиаки аметани реилаҵала иҟало[10][61]. Зны-зынла амҩангара ӷәӷәа змоу уи аӡы «аӡытә аммиак аокеан» ҳәа иашьҭоуп[62]. Урани Нептуни реилазаашьа Иупитери Сатурни реилазаашьа кырӡа еиԥшым, избан акәзар арчқәа рҿы еиҳарак «аҵаақәа» ыҟоуп, Урани Нептуни аҵаатә гигантқәа ркатегориаҿы рыҟазаара шьақәзырӷәӷәоа.

Хыхь зыӡбахә ҳәаз ахсаала еиҳа ирылаҵәоу акы акәзаргьы, уи амацара акәӡам иҟоу. Ахылаԥшрақәа инарықәыршәаны, даҽа модельқәакгьы ҟаҵазар ауеит — иаҳҳәап, аҵаатә мантиаҿы аӡриитәи ахаҳәтә маҭәахәқәеи рацәаны еилаԥсазар, усҟан аҵаа азеиԥш капан еиҵахоит, убри инақәыршәаны, аӡрии ахаҳәтә маҭәашьарқәеи рыкапан наӡа еиҳахоит[60]. Уажәтәи аамҭазы ахархәараҿы иҟоу адыррақәа иҳалдыршом иарбан модельу ииашоу аилкаара. Аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҵаӷа иаанагоит Уран икьакьоу аҿықә амам ҳәа, избан акәзар арчытә атмосфера хәыҷы-хәыҷла аӡытә хҟьақәа рахь ииасуеит[10]. Аха, еиҳа иманшәалахарц азы, ҭагылазаашьала аикәагьежьра асфероид рҟьацы, ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу, «ахҟьа» ҳәа иԥхьаӡазарц ӡбахеит. Ари асфероид ҟьацы аекватортәи аполиартәи радиус 25 559 ± 4 насгьы 24 973 ± 20 км шьақәдыргылоит. Анаҩс астатиаҿы ари аҵакы Уран аҩадаратә шкалазы алагамҭа ҳәа иԥхьаӡазаауеит[4].

Аҩныҵҟатәи аԥхарра

Уран аҩныҵҟатәи аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланета гигантқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп[63][64]. Апланетаҿы аԥхарра ацара даара илаҟәуп, уи зыхҟьо уажәазы еилкааӡам. Нептун, ашәагааи аилазаареи рыла Уран иеиԥшу, 2,61-нтә еиҳаны аԥхарратә мчхара акосмос ахь иҭнажьуеит, Амра аҟынтәи иаиууа аасҭа[64]. Уран иамоу аԥхарратә шәахәаркра амыцхәра маҷуп, иҟаӡазаргьы. Уран аҟынтәи аԥхара ацәырҵра — 0,042—0,047 Вт2, насгьы ари аҵакы Адгьыл аҿы иҟоу аԥхарра аасҭа еиҵоуп (~0,075 Вт2)[65]. Аинфраҟаԥшь ахәҭаҿы харантәи ашәарақәа иаадырԥшит Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аҟнытә 1,06 ± 0,08 (98–114%) мацара шыҭнажьуа[11][65]. Даҽа хәшьарак ала, Уран аҟынтәи аԥхара ацара 0,078 ± 0,018 Вт/м2 ауп. Уран иаҭәашьоу амра ашәахәаркрақәа рцәырҵра аҽаԥсахуеит 16,8% - 1,01 Вт/м² инаркны аперигелион аҿы (1966 ш) 0,84 Вт/м² рҟынӡа афели аҿы (2009). Уран аҟны аҩныҵҟатәи аԥхарра ацареи илбаанадаз амратә мчхареи (12,52%) рыбжьара аизыҟазаашьа акырӡа еиҵоуп Иупитер (113%), Сатурн (139%), Нептун (162%) рҟны аасҭа[66].

Уран атропоаанҿасраҟны игәаҭаз еиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟынтә Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтә ари апланета зегь реиҳа ихьшәашәоуп — Нептун аасҭагьы[11][65].

Ари ацәырҵра аилыркаара зҽазызшәо ҩ-гипотезак ыҟоуп. Урҭ рахьтә актәи агипотеза, Амратә система ашьақәгылараан Урани апротопланетеи реиҿасра, уи аҵәира аҵәҩан ӷәӷәала анаара иахҟьаны иҟалаз, аханатәтәи аԥхарра аиԥхьырттара ахылҿиааит ҳәа аҳәоит[67]. Аҩбатәи агипотеза ишаҳәо ала Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы хәҭак ыҟоуп, уи агәыцә аҟынтәи аԥхарра хыхьтәи ахҟьақәа рахь анаӡара иаԥырхагоуп[10]. Иаҳҳәап, еизааигәоу ахҟьақәа еиуеиԥшым аилазаара рымазар, агәыцә аҟынтәи хыхьҟа аконвективтә ԥхара аиагара аԥынгылақәа аиур алшоит[11][65].

Апланета аҟынтәи мыцхәы аԥхарратә радиациа ахьыҟам уи аҩныҵҟатәи аԥхарра аилкаара акырӡа иаруадаҩуеит, аха Уран аҩнуҵҟа иҟоу аԥхарратә ҭагылазаашьақәа егьырҭ апланета гигантқәа рҟазшьарбақәа ирзааигәоуп ҳәа ҳазхәыцыр, усҟан уа аӡы ыҟазар алшоит, ус анакәха, Уран аԥсҭазаара ахьыҟоу Амратә система апланетақәа иреиуазар ауеит[68].

Уран амацәазқәа

Ихадароу астатиа: Уран амацәазқәа
Уран аҩныҵҟатәи амацәазқәа. Илашоу адәахьтәи амацәаз — ε амацәаз ауп, егьырҭ аа-мацәазкгьы убарҭоуп
Уран амацәазқәа рысхема

Уран иамоуп еиқәаҵәоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, здиаметр амикрометрқәа инадыркны метрахәҭак рҟынӡа мҟоу иԥсыҽны иалкаау амацәазтә система[15]. Ари Амратә системаҿы иаарԥшыз аҩбатәи мацәазтә системоуп (актәи Сатурн амацәазтә система акәын)[69]. Уажәтәи аамҭазы Уран амацәазқәа 13 еилкаауп, урҭ рҟынтә зегь реиҳа илашоу е (епсилон) амацәаз ауп. Уран амацәазқәа зынӡа иқәыԥшуп, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи, иара убасгьы рыҵәцара аиԥшымрақәеи ишаадырԥшуа ала. Уи амацәазқәа апланета иацны ишыҟамлаз атәы аҳәоит. Иҟалап, уаанӡа амацәазқәа Уран амҩанызақәа иреиуазҭгьы, ажәҩантә цәеижьк ианаҿас, мамзаргьы аӡхаларатә мчқәа рныррала еилабгаз[69][70].

1789 шықәсазы Уилиам Гершель урҭ амацәазқәа ибеит ҳәа иҳәеит, аха ари ажәабжь уамак агәра угартә иҟам, избанзар уи ашьҭахь даҽа ҩышә шықәса рыҩныҵҟа егьырҭ астрономцәа урҭ рыԥшаара рылымшеит. Уран иаакәыршаны амацәазтә система аҟазаара официалла ишьақәдырӷәӷәеит 1977 шықәса хәажәкырамза 10 рзы америкатәи аҵарауаа Џьеимс Л. Елиот (James L. Elliot), Едвард У. Данем (Edward W. Dunham), Дуглас Џь. Минк (Douglas J. Mink), Коипер иаӷбатә обсерваториа рхы иархәаны. Аартра машәырла иҟаҵан — аԥшааҩцәа ргәыԥ аеҵәа SAO 158687 Уран анаҵәахыз аамҭазы Уран атмосфера ахылаԥшра ргәы иҭан. Аха ироуз адыррақәа анализ рзуны, урҭ еилыркааит аеҵәа Уран иаҵәахаанӡагьы ишыԥсыҽхахьаз, насгьы уи зныкымкәа еиқәырццакны иҟалеит. Уи иабзоураны, Уран амацәазқәа 9 аартхеит[71]. Акосмостә ӷба «Воиаџьер-2» Уран азааигәара ианнеи, аӷбаҿы иҟаз аоптика ахархәарала еиҭа ҩ-мацәазк аарԥшын, убри алагьы иаартыз амацәазқәа рхыԥхьаӡара 11-нӡа инаӡеит[15]. 2005 шықәса ԥхынҷкәынмзазы акосмостә телескоп «Хаббл» уаанӡа еилкаамыз даҽа 2 мацәазк раартра алнаршеит. Урҭ уаанӡа иаартыз амацәазқәа раасҭа ҩынтә еиҳа ихараны иҟоуп, убри аҟынтә лассы-лассы «Уран адәахьтәи амацәазқәа рсистема» ҳәа ирышьҭоуп. Амацәазқәа рыдагьы, «Хаббл» ацхыраара ҟанаҵеит уаанӡа еилкаамыз ҩ-мҩаныза хәыҷқәак раартраҿгьы, урҭ руак (Маб) аорбита зегь раасҭа ихароу адәахьтәи амацәаз иашьашәалоит. Аҵыхәтәантәи аҩ-мацәазк алаҵаны Уран амацәазқәа зегьы еизакны 13 цыра ыҟоуп[72]. 2006 шықәса мшаԥымзазы Гаваитәи адгьылбжьахақәа рҿы иҟоу Кек аобсерваториа иҭнахыз амацәаз ҿыцқәа рсахьа абзоурала адәахьтәи амацәазқәа рыԥштәқәа реилкаара алыршахеит. Урҭ руак ҟаԥшьын, аҩбатәи (анҭыҵтәи) жәҩангәыԥшшәылан[73][74]. Иҟоуп агәаанагара, адәахьтәи амацәаз ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо Маб аҿықәантәи аӡы ҵаа хәыҷқәа рыла иахьышьақәгылоу азы ауп ҳәа[73][75]. Апланета аҩныҵҟатәи амацәазқәа цәышқәоуп[73].

Уран аԥхьаартҩы Уилиам Гершель иусумҭақәа рҿы раԥхьаӡакәны амацәазқәа рыӡбахә ҳәоуп 1789 шықәса жәабранмза 22 рзы ииҩыз азгәаҭаҿы. Ахылаԥшрақәа рзы ианҵамҭақәа рҿы иазгәеиҭеит Уран амацәазқәа амоуп ҳәа игәы ишаанаго[76]. Гершель иара убасгьы урҭ аԥшшәы ҟаԥшь рымоуп ҳәа игәы иаанагон (2006 шықәсазы Кек иобсерваториа аҵыхәтәантәи амацәаз иаԥхьанеиуа амацәаз ахылаԥшрақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит). Гершель ианҵамҭақәа Аҳратә еилазаара Ажурнал ианылеит 1797 шықәсазы. Аха анаҩс, ҩышә шықәса ирылагӡаны — 1797 инаркны 1979 шықәсанӡа — амацәазқәа рыӡбахә зынӡа алитератураҿы иарбамызт, уи, ҳәарада, аҵарауаҩ игха аҟазаара иазкны агәҩаразы азин ҟанаҵоит[77]. Иага ус иҟазаргьы, Гершель иибаз икылкааны ахҳәааҟаҵара аламала ихылаԥшрақәа хырҩа рыҭаразы иҿыҵгаӡам[73].

Адгьыл Уран амацәазқәа рҟьаҟьара ианахысуа, урҭ аҵкарахьала иубарҭоуп. Убри аҩыза ҟалеит, иаҳҳәап, 2007-2008 шықәсқәа рзы[78].

Амҳалдызасфера

Уран амҳалдызасфера, «Воиаџьер-2» 1986 шықәсазы иҭнаҵааз

«Воиаџьер-2» ала аҭҵаарақәа ирылагаанӡа, Уран амҳалдызтә мҽхакы ашәарақәа ҳәа акгьы ҟаҵамызт. 1986 шықәсазы амашьына Уран аорбитахь инеиаанӡа, амратә ԥша ахырхарҭа иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟан. Усҟан агеомҳалдызтә полиусқәа аеклиптикатә ҟьаҟьараҿы иҟоу агеографиатә полиусқәа ирықәшәар акәын[79]. «Воиаџьер-2» ашәарақәа Уран аҿы даара иҷыдоу амҳалдызтә мҽхакы аанарԥшит, уи апланета агеометриатә гәҭантәи иааӡом, насгьы аҵәира аҵәҩан иаҿырԥшны 59 градус инаауп[79][80]. Аиашазы, амҳалдызтә диполь апланета агәҭа аҟынтәи аладатәи аполиус ахь ииасуеит апланета арадиус 1/3 рыла[79]. Ари иаабац еиԥшым агеометриа иахҟьаны иҟалоит даараӡа асимметриа змам амҳалдызтә ҭыԥ, уаҟа аладатәи агьежьбжа ахҟьаҿы амчхара 0,1 гаусс ҟалар алшоит, аха аҩадатәи агьежьбжаҿы — 1,1 гаусс ҟалар алшоит[79]. Бжьаратәла апланета зегьы аҟны ари арбага 0,23 гаусс ауп[79] (аиҿырԥшразы, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҩ-гьежьбжак рҿы еиԥшуп, амҳалдызтә екваторгьы «афизикатә екватор» иашьашәалоит[80]). Уран адипольтә момент Адгьыл аҿы иҟоу адипольтә момент аасҭа 50-нтә еиҳауп[79][80]. Уран инаҷыдангьы, абри аҩыза аиҭакра змоу, насгьы «ихбыкьу» амҳалдызтә ҭыԥ Нептун аҿгьы иубаратәы иҟоуп[80] — уи аганахьала, абри аҩыза аконфигурациа аҵаатә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Атеориақәа руак ари афеномен адгьылтә планетақәеи егьырҭ апланета дуқәеи рымҳалдызтә ҭыԥ агәҭантәи агәыцә аҟны ишыҟало ала иҳалнаркаауеит, насгьы «аҵаатә гигантқәа» рымҳалдызтә ҭыԥ шьақәгылоит еиҳа имаҷу аҵауларақәа рҿы: иаҳҳәап, аммиак ҵаӷа аокеан аҿы, аконвективтә хҟьа ҵаӷаҿы, иҭышәантәалоу ахҟьатә еилазаара змоу, аҩнуҵҟатәи ахәҭа ҵаӷа иакәыршоу[62][81].

Аха иага ус иҟазаргьы, амҳалдызасфера азеиԥш еиҿкаара аганахьала Уран Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшуп. Иҟоуп аҿасратә цәқәырԥа хада, уи Уран аҟынтәи Уран арадиусқәа 23 рыбжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызаанҿасра (18 Уран арадиусқәа рыбжьаӡараҿы). Иҟоуп иҿиаз амҳалдызтә ҵыхәеит арадиациатә маҟақәеи[79][80][82]. Иааизакны иуҳәозар, Уран Иупитер иеиԥшым амҳалдызасфера аилазаашьала, уи Сатурн еиҳа иугәаланаршәоит[79][80]. Уран амҳалдызтә ҵыхәа апланета иаҩсны миллион километрла инаскьоит, насгьы апланета аҵәира иахҟьаны «аштопор» еиԥш еикәаргьежьуп[79][83]. Уран амҳалдызасфера иалоуп еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа: апротонқәа, аелеқтронқәа, насгьы маҷк H2+ аионқәа[80][82]. Аҭҵаарақәа раан еиҳа ихьанҭоу аионқәа ԥшаамызт. Иҟалап арҭ ахәҭаҷқәа рҟынтәи акыр Уран ицоу атермосфера аҟынтәи иаауазар[82]. Аионқәеи аелектронқәеи рымчхарақәа 4 насгьы 1,2 мегаелектронвольт (МеВ) рҟынӡа инеир рылшоит[82]. Аҩныҵҟатәи амҳалдызасфераҿы еиҵоу амчхара змоу аионқәа (даҽакала иуҳәозар, 0,001 МеВ аасҭа еиҵоу амчхара змоу аионқәа) реилаӷәӷәара кубтә сантиметрк аҿы 2 ион ҟалоит[84]. Уран амҳалдызасфераҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит уи амҩанызақәа, урҭ амҳалдызтә ҭыԥ аҿы аҭыҳәҭа дуқәа ҟарҵоит[82]. Ахәҭаҷқәа рцара 100 000 шықәса ирылагӡаны амзақәа рқәыԥшылара арлашьцара ахҟьартә еиԥш иҳаракуп[82]. Убри акәзар ҟалоит Уран амҩанызақәеи амацәаз ахәҭаҷқәеи рыԥштәы еиқәаҵәа зыхҟьогьы[70]. Уран ибзианы иҿиахьоу аврорақәа амоуп, аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашо ҵәҩанҵас иубарҭоу[85]. Аха, Иупитер аҟны еиԥш акәымкәа, Уран аҿы аврорақәа атермосфера амчхаратә баланс азы уамак аҵакы рымам[86].

Аклимат

Ихадароу астатиа: Уран атмосфера

Атмосфера

Джеймс Уебб икосмостә телескоп NIRCam акамера ала иҭыху Уран, уи амацәазқәа, атмосфера аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа.
Урани уи амацәазқәеи, апланета амҩанызақәа 27 рҟынтәи 9 рыцны, аҭоурых аҿы Уран амацәазқәа зегьы раасҭа еилыкка иҟоу рсахьа, Джеймс Уебб икосмостә телескоп NIRCam акамера ала аинфраҟаԥшь диапазонаҿ иҭыхуп.

Уран ажәа иаабац аҵакы ала ахҟьа ӷәӷәа амамзаргьы, еиҳа ихароу арчытә ҟәырҷаха уи атмосфера ауп ҳәа иԥхьаӡоуп[11]. Уран атмосфера адәахьтәи ахҟьа аҟынтәи 300 км абжьаӡара инаркны 100 барк ақәыӷәӷәара аманы, 320 К аԥхарра аманы иалагоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп[87]. «Атмосфератә гәыргьын» 1 бар ақәыӷәӷәара змоу «ахҟьа» аҟынтәи арадиус ҩынтә еиҳау абжьаӡара аҟынӡа инаӡоит[88]. Атмосфера хы-хәҭакны иаҳшар ҳалшоит: атропосфера (−300 инаркны 50 км рҟынӡа; ақәыӷәӷәара 100–0,1 бар), астратосфера (50–4000 км; ақәыӷәӷәара 0,1–10−10 бар), иара убас атермосфера/атмосфератә гәыргьын (4000–50 000 км ахҟьа аҟынтәи)[11]. Уран амезосфера амаӡам.

Атмосфера аилазаара

Уран атмосфера аилазаара егьырҭ апланета ахәҭақәа реилазаарақәа иреиԥшым, избан акәзар уа агелиуми амолекулатә ӡрии рацәаны иалоуп[11]. Агели амольтә хәҭаа (даҽакала иуҳәозар, агели атомқәа рхыԥхьаӡара егьырҭ атомқәеи амолекулақәеи зегьы рхыԥхьаӡара азыҟазаашьа) хыхьтәи атропосфераҿы 0,15 ± 0,03 ауп, насгьы амассатә хәҭаа 0,26 ± 0,05 иақәшәоит[11][65][89]. Ари арбага агели апротоеҵәатә массатә хәҭаа даара иазааигәоуп (0,275 ± 0,01)[90]. Агели апланета агәҭаны еизгаӡам, уи егьырҭ арчытә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп[11]. Уран атмосфера ахԥатәи ахәҭа аметан ауп (CH4)[11]. Аметан еилыкка иубарҭоу албаадаратә цәаҳәақәа амоуп иубарҭоуи аинфраҟаԥшь иазааигәоуи аспектр аҿы. Амолекулақәа рхыԥхьаӡарала 2,3% шьақәнаргылоит (1,3 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы)[11][91][92]. Ари аизыҟазаашьа аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа еиҳа имаҷхоит, избан акәзар даараӡа илаҟәу аҳауа аԥхарра аметан «арҵаауеит»[93]. Аспектр аҟаԥшь ахәҭа алашара лбааздо аметан аҟазаара апланета ашьац-жәҩанԥштәы анаҭоит[94]. Атмосфера аҵаулараҿы аммиак, аӡы, атыҩшаӡри реиԥш иҟоу еиҳа имаҷны иԥыруа аилаҵақәа ралаҵәара ибзианы еилкааӡам[11][95]. Уи адагьы, Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иԥшаан аетан2H6), аметилацетилен (CH3C2H) адиацетилен (C2HC2H) рышьҭақәа[93][96][97]. Абарҭ арацәаӡриқәа амратә ультрафиолеттә радиациа ала аметан афотолиз иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп[98]. Аспектроскопиа аӡы афақь, абылратә, арацәаҵәыҵәтә рчқәа рышьҭақәагьы аԥшааит. Иҟалап урҭ Уранынӡа адәныҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәи инаӡозар (иаҳҳәап, ииасуа акометақәа рҟынтәи)[96][97][99].

Атропосфера

Уран аҟны аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи реихшанҵа

Атропосфера — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, зегь раасҭа еилаӷәӷәоу ахәҭа — ҳаракырацыԥхьаӡа аҳауаԥхарра агхара аҟазшьоуп[11]. Аҳауа аԥхарра еиҵахоит 320 К инаркны атропосфера аҵаҟаҵәҟьа (300 км аҵаулараҿы) 53 К аҟынӡа 50 км аҳаракыраҿы[87][92]. Атропосфера зегь раасҭа иҳараку ахәҭаҿы аҳауа аԥхарра (атропоаанҿасра) 57 инаркны 49 К рҟынӡа еиҭасуеит, аҭбаара зеиԥшроу еиԥш[11][63]. Атропоаанҿасра апланета инфраҟаԥшьтә шәахәаркра аиҳарак азы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (аспектр аинфраҟаԥшь харатәи ахәҭа) насгьы уи апланета хра злоу аԥхарра (59,1 ± 0,3 K) аилкаара алнаршоит[63][65]. Атропосфера иуадаҩу аилазаашьа амоуп: иҟалап, аӡы аԥсҭҳәақәа рықәыӷәӷәара 50 бар инаркны 100 бар рҟынӡа иҟазар алшоит, аммониум агидросульфид аԥсҭҳәақәа 20-40 бар рҟынӡа, аммиаки атыҩшаӡрии аԥсҭҳәақәа — 3-10 бар рыбжьара. Аметантә ԥсҭҳәақәа 1-2 бар рыбжьара иҟазар рылшоит[11][87][91][100]. Атропосфера атмосфера адинамикатә хәҭа ауп, насгьы уи аҟны ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлареи, аԥсҭҳәақәеи аԥшаӷәӷәақәеи ибзианы иубарҭоуп[64].

Атмосфера хыхьтәи ахәҭа

Атропоаанҿасра ашьҭахь астратосфера алагоит, уаҟа аҳауа аԥхарра иагхаӡом, аха, уи аҭыԥан, аҳаракыра еизҳаҵыԥхьаӡа аԥхаррагьы иацлоит: тропопаузаҿы 53 К инаркны атермосфера ахәҭа хадаҿы 800-850 К (520°C) рҟынӡа[101][88]. Астратосфера аԥхара зыхҟьо амра аинфраҟаԥшьтәи аультрафиолеттәи шәахәақәа аметан афотолиз абзоурала ишьақәгыло аметани егьырҭ арацәаӡриқәеи рыла рылбаадара ауп[93][98]. Уи адагьы, астратосфера атермосфера ала иԥхоит[85][102]. Арацәаӡриқәа 100 инаркны 280 км рҟынӡа 10 инаркны 0,1 миллибар рҟынӡа илаҟәу ашьаҭа ааныркылоит, аԥхарра аҳәаақәа 75 инаркны 170 К рҟынӡа[93]. Зегь реиҳа аларҵәара змоу арацәаӡриқәа — ацетилени аетани — ари ахәҭаҿы аӡри иаҿырԥшны 10−7 шьақәдыргылоит, зконцентрациа абраҟа аметани абылратә рчи рконцентрациа иазааигәоу[93][96][99]. Еиҳа ихьанҭоу арацәаӡриқәа, арацәаҵәыҵәтә рчы, аӡы афақь рзы ари аизыҟазаашьа даҽа х-еишьҭагылак рыла еиҵоуп[96]. Аетани ацетилени еиҳа ихьҭоу, илаҟәу астратосфереи атропоаанҿасреи рыхәҭақәа рҿы еилаҵәоит, насгьы анаҟәқәа ҟарҵоит[98]. Аха урҭ аԥсҭҳәақәа рхыхь арацәаӡриқәа реилаҵәара егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп[85][93].

Атмосфера ахҟьа аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу ахәҭақәа — атермосфереи агәыргьыни — рыԥхарра 800–850 К ауп[11][85], аха ари аҩыза аԥхарра арбагақәа зыхҟьо макьана еилкаам. Амратә аультрафиолеттә шәахәаркра (ааигәатәи, мамзаргьы харатәи аультрафиолеттә спектр) мамзаргьы аврорақәа иаҭаху амчхара рыҭара рылшом (хыхьтәи астратосфера аҟны арацәаӡриқәа рыҟамзаара иахҟьаны архьшәашәара алҵшәа алаҟәра алагала ҟанаҵар шалшогьы[85][88]). Амолекулатә ӡри анахысгьы, атермосфера иаҵанакуеит хыԥхьаӡара рацәала зыхиақәиҭу аӡритә атомқәа. Урҭ рмасса лаҟәи рыԥхарра ҳараки атермосфера 50 000 км (ҩ-планетатә радиуск) инареиҳаны изыҟоу аилыркааразы ицхыраагӡахар рылшоит[85][88]. Ари еиҵыху агәыргьын — Уран аҷыдара ауп[85]. Убри ауп амацәазқәа рҿы асаба амаҷра зыхҟьо[88]. Уран атермосфереи астратосфера хыхьтәи ахҟьеи аионосфера шьақәдыргылоит[92], уи 2000 инаркны 10 000 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп[92]. Уран аионосфера еиҳа ижәпоуп Сатурни Нептуни рҟны аасҭа, иҟалап уи зыхҟьо хыхьтәи астратосфераҿы арацәаӡриқәа рылаҵәара ахьмаҷу азы акәзаргьы[85][103]. Аионосфера еиҳарак амратә ультрафиолеттә шәахәаркрала еиқәыршәоуп, насгьы уи аилаӷәӷәара амратә усура иахьыԥшуп[104]. Абраҟа аврорақәа Иупитери Сатурни рҿы еиԥш лассы-лассы иуԥылом, насгьы усҟак ҵакы рымам[85][86].

Аԥсабаратә ԥштәы (армарахьтә) змоу еиҳа икьаҿу ацәқәырԥа аураҟны (арӷьарахьтә), аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи атмосфератә «хҭырԥеи» реиҩдыраара алзыршо («Воиаџьер-2» аҭыхымҭа)

Уран атмосфера егьырҭ апланета дуқәа ратмосфера иаҿырԥшны уахәаԥшуазар уамашәа иҭынчуп, уимоу Нептун иаҿырԥшны уахәаԥшуазаргьы, уи Уран иеиԥшуп еилазааралагьы шәагаалагьы[64]. «Воиаџьер-2» Уран ианазааигәаха, ари апланета иубарҭоу ахәҭаҿы 10 ԥсҭҳәа цәаҳәак мацара роуп иубарҭахаз[15][105]. Ас еиԥш атмосфера аҭынҷра даараӡа илаҟәу аҩныҵҟатәи аԥхарра иадаҳҳәалар ауеит. Уи егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп. Уран атропоаанҿасраҿы зегь реиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟнытә апланета Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡараҿ зегь реиҳа ихьшәашәоу ауп — Амра аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу Нептуни Плутони раасҭагьы[11][65].

Атмосфератә шьақәгыларақәа, аԥсҭҳәақәеи аԥшақәеи

Уран аҟны аԥсҭҳәақәа рзоналтә ццакырақәа

1986 шықәсазы «Воиаџьер-2» иҭнахыз асахьақәа иаадырԥшит Уран иубаратәы иҟоу аладатәи агьежьбжа ҩ-регионк рыла ишеиҩшахо: илашо «аполиартә хҭырԥеи» еиҳа имаҷны илашо аекватортә зонақәеи[15]. Арҭ азонақәа рҳәаа -45° аҭбаараҿы иҟоуп. -45° -50° рыбжьара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа, аладатәи «амацәаз» ҳәа изышьҭоу, агьежьбжа аҟны зегь реиҳа иубарҭоу ҟазшьоуп, насгьы иааизакны иубаратәы иҟоу ахҟьа аҟны[15][106]. «Ахҭырԥеи» амацәази, агәаанагара шыҟоу ала, 1,3 инаркны 2 бар рҟынӡа ақәыӷәӷәаратә бжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы урҭ аметан иаԥсҭҳәа жәпақәоуп[107].

«Воиаџьер-2» Уран изааигәахеит «Аладатәи аполиартә ԥхынра» аан, аха аҩадатәи аполиартә гьежьы аԥшаара алымшеит. Аха XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Уран аҩадатәи агьежьбжа «Хаббли» Кек аобсерваторие ртелескопқәа рыла ианҭырҵаа, апланета ари ахәҭаҿы «ахҭырԥа» ма «амацәаз» ҳәа акгьы ԥшаамхеит[106]. Убасала, Уран аилазаашьаҿы даҽа асимметриак ааԥшит, еиҳарак аладатәи аполиус азааигәара илашоу, насгьы «аҩадатәи амацәаз» аҩадатәи аҭыԥқәа рҿы еизаданы илашьцоу[106].

Змасштаб дуу атмосфера ацәаҳәатә еиҿкаашьа анаҩсгьы, «Воиаџьер-2» иазгәанаҭеит илашоу аԥсҭҳәа хәыҷқәа жәаба, урҭ реиҳарак «аладатәи амацәаз» аҩадахьы градусқәак рыла иҟоу аҭыԥ аҿы[15]; егьырҭ аганқәа зегь рыла Уран «динамикала иԥсхьоу» планетаҵас иҟан. Аха 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭаҩыз аԥсҭҳәа лашақәа рхыԥхьаӡара акырӡа иацлеит, урҭ реиҳарак апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟан, уи аамҭазы иубарҭахаз[64]. Ари азы актәи аилыркаа (аԥсҭҳәа лашақәа еиҳа имарианы иубарҭоуп аҩадатәи агьежьбжаҿы, еиҳа илашо аладатәи агьежьбжаҿы аасҭа) шьақәырӷәӷәамхаӡеит. Аҩ-гьежьбжак рҟны аԥсҭҳәақәа реиҿкаараҿы аиԥшымзаарақәа ыҟоуп[108]: аҩадатәи аԥсҭҳәақәа еиҳа ихәыҷуп, илашоуп, еиҳа иалкаауп[109]. Иҟалап урҭ еиҳа иҳараку аҭыԥ аҿы иҟазар[109]. Аԥсҭҳәақәа рыԥсҭазаара аамҭа даара еиуеиԥшым — игәаҭаз рҟынтәи ԥсҭҳәақәак сааҭқәакгьы нырымҵит, аха аладатәи аԥсҭҳәақәа рҟынтәи акы иадамзаргьы еиқәхеит «Воиаџьер-2» Уран ианахаԥыруаз аамҭа инаркны[64][105]. Ааигәа Нептуни Урани рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит арҭ апланетақәа рыԥсҭҳәақәа реиԥшызаарақәа рацәаны ишыҟоу[64]. Уран аҿы аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа ишҭынчугьы, Нептун аҟны еиԥш, уаҟагьы «ашәыта лашьцақәа» (атмосфератә ԥшаҵәиқәа) гәаҭоуп — 2006 шықәсазы раԥхьаӡакәны уи атмосфераҿы аԥшаҵәи рбеит, насгьы асахьа ҭырхит[110].

Уран аҿы раԥхьаӡатәи атмосфератә ԥшаҵәыҩ. «Хаббл» иҟанаҵаз асахьа

Еиуеиԥшым аԥсҭҳәақәа рышьклаԥшрақәа алшара ҳнаҭеит Уран хыхьтәи атропосфераҿы иасуа азоналтә ԥшақәа ралкаара[64]. Аекватор аҿы аԥша ретроградатәуп, даҽакала иуҳәозар, апланета аҵәира иаҿагыло аган ала иасуеит, урҭ рыццакра (аныҟәара аҵәира иаҿагылоуп азы) -100 м/с -50 м/с ауп[64][106]. Аԥшақәа рыццакра ноль аҟынӡа инеиуеит, аекватор аҟынтәи аҭбаара ± 20° аҟынӡа абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аԥша шамахамзар иахьыҟам. Аԥшақәа апланета агьежьра аган ала аполиусқәа рҟынӡа асра иалагоит[64]. Аԥшақәа рыццакра аизҳара иалагоит, ±60° аҭбаарақәа рҿы иреиҳау аҩаӡара аҟынӡа инаӡоит, насгьы аполиусқәа рҿы ноль аҟынӡа илеиуеит[64]. Аԥша аццакра −40° аҭбаараҿы 150 м/с инаркны 200 м/с рҟынӡа иҟоуп, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рзы ԥынгылас иҟоуп «Аладатәи амацәаз», уи аԥсҭҳәақәа алашарала иаҵәахуеит, насгьы аладатәи аполиус азааигәара аԥша аццакра аԥхьаӡара алнаршом. Апланетаҿы иаҳбо аԥша иреиҳау аццакра ҭаҩын аҩадатәи агьежьбжаҿы +50° аҭбаараҿы, насгьы 240 м/с инареиҳаны ыҟоуп[64][106][111].

Асезонтә ԥсахрақәа

Уран. 2005 шықәса. Иубарҭоуп «аладатәи амацәази» аҩадатәи аԥсҭҳәа лашеи.

2004 шықәса хәажәкырамза инаркны лаҵарамзанӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа Уран атмосфераҿы еиҳа активла аԥсҭҳәақәа рцәырҵра гәаҭан, шамахак Нептун аҟны еиԥшҵәҟьа[109][112]. Ахылаԥшрақәа ишьақәдыргылеит аԥша 229 м/с (824 км/сааҭ) аҟынӡа аццакра, насгьы еиԥымҟьо адыд «ԥхынгәы ԥшьба афеиерверк» ҳәа хьӡыс изҭаз[105]. 2006 шықәса нанҳәамза 23 рзы, Акосмос аҭҵааратә институти (Боулдер, Колорадо аштат, ЕАА) Висконсинтәи ауниверситети Уран ахҟьаҿы шәыта лашьцак рбеит, уи апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахра иазку адыррақәа арҭбааит[110]. Аусура аизҳара зыҟало ииашаҵәҟьаны еилкааӡам — иҟалап Уран аҵәҩан «аекстремалтә» наара ашықәс аамҭақәа «рекстремалтә» ԥсахрақәа ахылҿиаауазар[49][113]. Уран ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа ралкааразы аамҭа ауп иаҭаху, избан акәзар уи атмосфера иазку раԥхьатәи инаӡоу адыррақәа 84 шықәса еиҵаны раԥхьа ирҳан («Урантәи ашықәс» 84 дгьылтә шықәса иаҟароуп). Урантәи шықәсыбжак раҟара раԥхьа (1950-тәи ашықәсқәа рзы) излагаз афотометриа иаанарԥшит апланета арлашара аҽеиҭакрақәа ҩ-диапазонк рыла: амаксимумқәа ҟалоит амрагыларақәа раан, насгьы аминимумқәа амшеиҟарарақәа раан[114]. Абас еиԥш иҟоу апериодтә ԥсахрақәа гәаҭан 1960-тәи ашықәсқәа рзы излагаз атропосфера амикроцәқәырԥатәршәарақәа рыбзоурала[115]. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз астратосфертә ԥхарратә гәаҭарақәа амрагыларақәа раангьы амаксимумқәа аадырԥшит (1986 шықәсазгьы уахь иналаҵаны)[102]. Абарҭ аԥсахрақәа реиҳарак зыхҟьо апланета асимметриа ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп[108].

Аха аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала Уран аҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа еснагь хыхь зыӡбахә ҳәаз афакторқәа ирхьыԥшым[113]. 1944 шықәсазы иаԥхьанеиуаз «аҩадатәи амрагылара» аан, Уран аҩадатәи агьежьбжаҿы аццеира аҩаӡара еизнарҳаит — ари иаанарԥшуеит уи еснагь ишҭаамыз[114]. Амрагылараан Амра иаҿаԥшуа иубаратәы иҟоу аполиус алашара еизнагоит, насгьы амшеиҟарара ашьҭахь ирласны илашьцоит[113]. Аблабаратәи амикроцәқәырԥатәи ашәарақәа икылыршәшәаны рыҭҵаара иаанарԥшит ашәахәа аизҳара еснагь амрагылараан ишыҟамло. Америдиантә альбедо аҿгьы иара убас аԥсахрақәа ҟалоит[113]. Аҵыхәтәан, 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Уран амрагыларатә ҭыԥ анааннажь, акосмостә телескоп «Хаббл» абзоурала игәаҭахеит аладатәи агьежьбжа еиҳа илашьцахо ишалагаз, аҩадатәи агьежьбжа еиҳа ишылашахо[107], уи аҩнуҵҟа аԥшақәа рыццакра еизҳауан, аԥсҭҳәақәагьы рхыԥхьаӡара иацлон[105], аха аилгарахь ахы архон[109]. Асезонтә ԥсахрақәа зыхҟьо амеханизм уажәгьы иахьынӡахәҭоу ибзианы иҭҵааӡам[113]. Аԥхынтәии аӡынтәии амрагыларақәа рааигәара, Уран аҩ-гьежьбжакгьы амра ашәахәа мамзаргьы адәахьтәи акосмос алашьцара аҵаҟа иҟоуп. Амра иарлашо аҭыԥқәа рыцқьахара зыхҟьо атропосфера ахҟьақәа рҟны аҭыԥантәи анаҟәи аметантә ԥсҭҳәақәеи рыжәпахара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп[107]. -45° аҭбаараҿы иҟоу амацәаз лаша иара убас аметантә ԥсҭҳәақәа ирыдҳәалоуп[107]. Аладатәи аполиартә регион аҿы иҟоу егьырҭ аԥсахрақәа ҵаҟатәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аԥсахрақәа рыла реилкаара ҟалоит. Апланета аҟынтәи иаауа амикроцәқәырԥатә шәахәаркра аӷәӷәара аҽеиҭакрақәа зыхҟьо атропосфера иҵаулоу ациркулиациа аҽыԥсахрақәа ракәзар ҟалоит, избан акәзар аполиартә ԥсҭҳәа жәпақәеи анаҟәқәеи аконвекциа иаԥырхагахар рылшоит[116]. Ҭагалантәи астрономиатә лагамҭа ааигәахацыԥхьаӡа, амчқәа рҽырыԥсахуеит, аконвекциагьы ҩаԥхьа иҟалар алшоит[105][116].

Уран ашьақәгылара

Ихадароу астатиа: Анебулатә гипотеза

Аҵаатәи арчытә гигантқәеи рыбжьара аиԥшымрақәа Амратә система ашьақәгылараан иҟалеит ҳәа агәаанагара иадгыло аргументқәа рацәоуп[117][118]. Амратә система Апротомратә наҟәра ҳәа изышьҭоу арчи асабеи рыла ишьақәгылоу игьежьуа ампыл ду аҟынтәи ишьақәгылеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Анаҩс ампыл еиҳа ижәпахеит, насгьы зыгәҭаны Амра ҟалаз адырган шьақәгылеит[117][118]. Аӡи агелиуми рыбжеиҳарак Амра ашьақәгылара иагеит. Асаба ахәҭаҷқәа аҽеизакра иалагеит, анаҩс апротопланетақәа шьақәдыргыларц азы[117][118]. Апланетақәа еизҳацыԥхьаӡа, урҭ рҟынтәи шьоукы рыкәша-мыкәша иаанхаз арчы еизыргартә еиԥш иӷәӷәаз агравитациатә ҭыԥ роуит. Урҭ еиҳа-еиҳа арчы еизыргон, аҳәааҿы инаӡаанӡа, насгьы експонентала ирызҳауан. Аҵаатә гигантқәа ирылшеит акырӡа еиҵаны арчы аизгара — Адгьыл амассақәак мацара. Абасала, урҭ рыкапан ари аҳәаа аҟынӡа инаӡомызт[117][118][119]. Амратә система ашьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориақәа Урани Нептуни рышьақәгылара аилыркаараҿы ауадаҩрақәа рымоуп. Урҭ апланетақәа мыцхәы идууп Амреи дареи ирыбжьоу абжьаӡаразы. Иҟалап урҭ уаанӡа Амра еиҳа иазааигәазҭгьы, аха нас рорбитақәа рыԥсахзар[117]. Аха, апланетартә модельтә метод ҿыцқәа иаадырԥшуеит Урани Нептуни ҵабыргыҵәҟьаны уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҿы иҟалар шрылшоз, убри аҟнытә арҭ амодельқәа рыла урҭ ршәагаақәа Амратә система ахылҵшьҭра атеориа ԥынгылас изазыҟаломызт[118].

Амҩанызақәа

Ихадароу астатиа: Уран амҩанызақәа
Уран иреиҳау амҩанызақәа. Армарахьтә арыӷьарахь: Миранда, Ариель, Умбриель, Титаниа, Оберон

Уран асистемаҿы иаартуп 29 ԥсабаратә мҩаныза[3]. Урҭ рыхьӡқәа алхын Уилиам Шекспир, Александр Поуп рҩымҭақәа рҿы иаагоу афырхацәа рыхьӡқәа рыла[61][120]. Иалкаазар ауеит иреиҳау амҩанызақәа хәба: Миранда, Ариель, Умбриель, Титаниа, Оберон[61]. Уран амҩанызатә система арчытә гигантқәа рымҩанызатә системақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу акапан амоуп. Абарҭ ахә-мҩанызак зегьы рыкапанеицҵагьы Нептун амҩаныза Тритон акапан абжа иаҟарахом[59]. Уран амҩанызақәа рҟынтә иреиҳау Титаниа арадиус 788,9 км ауп, адгьыл Амза арадиус абжеиҵара иаҟароуп, аха Сатурн аҩбатәи амҩаныза ду Реа аасҭа еиҳауп. Амзақәа зегьы ральбедо лаҟәуп, Умбриел аҟны 0,20 инаркны Ариел аҟны 0,35 аҟынӡа[15]. Уран амзақәа 50:50 еизыҟазаашьала аҵааи ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп. Аҵаа иалазар ауеит аммиаки арацәаҵәыҵәтә рчи[70][121]. Амҩанызақәа рҟынтә Ариел зегь реиҳа иқәыԥшу ахҟьа амоуп: уаҟа зегь реиҳа имаҷны акратерқәа ыҟоуп. Умбриел ахҟьа, акратерқәа рыҟазаара ала уахәаԥшуазар, зегь реиҳа ижәытәӡоу акәзар ҟалап[15][70]. Миранда 20 километра аҵаулара змоу аҩхаақәа, атеррасақәа, еилаҩынтуа аландшафт амоуп[15]. Теориак уи зыхҟьо ҳәа иаҳәоит Миранда зны ажәҩантә цәеижьк иаҿасын, иахьеилаҳаз, насгьы агравитациа амчқәа рыбзоурала дырҩеигь «аҽахьеизнагаз»[70][122].

Уран аҭҵаара

Ихадароу астатиа: Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых

Аартрақәа реишьҭагылашьа

Арыцхә Аартра Аԥхьаартҩы(цәа)
Хәажәкырамза 13, 1781 Уран Уилиам Гершель
Ажьырныҳәамза 11, 1787 Титаниеи Оберони Уилиам Гершель
Жәабранмза 22, 1789 Гершель Уран амацәазқәа рыӡбахә иҳәоит Уилиам Гершель
Жьҭаарамза 24, 1851 Ариели Умбриели Уилиам Ласселл
Жәабранмза 16, 1948 Миранда Коипер
Хәажәкырамза 10, 1979 Уран амацәазтә система гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
1985 шықәса ԥхынҷкәынмза 30 рзы Пак Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
Ажьырныҳәамза 3, 1986 Џьульеттеи Порциеи Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
Ажьырныҳәамза 9 1986 Крессида Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
Ажьырныҳәамза 13 1986 Дездемона, Розалинд, Белинда Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
Ажьырныҳәамза 20 1986 Корделиеи Офелиеи Террили «Воиаџьер-2»-и
Ажьырныҳәамза 23 1986 Бианка Смити «Воиаџьер-2» астанциеи
1997 шықәса цәыббрамза 6 рзы Калибани Сикоракси гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
Лаҵарамза 18 1999 Пердита Каркошкеи астанциа «Воиаџьер-2»-и (ажьырныҳәамза 18, 1986 шықәсазтәи аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны)
ԥхынгәымза 18, 1999 Сетебос, Стефано, Просперо гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
Нанҳәамза 13, 2001 Тринкуло, Фердинанд, Франсиско гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
Нанҳәамза 25, 2003 Маби Купидони Шоуолтери Лизери
Нанҳәамза 29 2003 Маргарита Шеппарди Џьуитти
Нанҳәамза 23, 2006 Уран ашәыта еиқәаҵәа Хаббл ихьӡ зху акосмостә телескопи аҭҵааҩцәа ргәыԥи

Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара

Уран асахьа, «Воиаџьер-2» Нептунҟа «иандәықәлоз» иҭнахыз

1986 шықәсазы НАСА акосмостә ӷба «Воиаџьер-2» Уран аорбита иаҩсны иԥыруа амҩала 81 500 км апланета ахҟьа аҟынтәи бжьаӡарала иаҩсит. Акосмонавтика аҭоурых аҿы ари Уран ааигәара аҭаара аныҟалаз хҭыс заҵәуп. «Воиаџьер-2» 1977 шықәсазы идәықәлеит, насгьы Уран иаҩсны иԥыраанӡа Иупитери Сатурни (анаҩс Нептун) рыҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Аиқәыршәага Уран атмосфера аиҿкаареи ашьақәгылашьеи ҭнаҵааит[92], амҩаныза ҿыцқәа 10 аанартит, 97,77° иҟоу аҵәҩантә наара иахҟьаны иҟоу зеиԥшыҟам аҳауатә ҭагылазаашьақәа ҭнаҵааит, иара убас иҭнаҵааит амацәазтә система[15][123]. Иара убасгьы иҭҵаахеит амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфера аиҿкаареи, лымкаала, аихҵәаратә ҵәира иахылҿиаауа «амҳалдызтә ҵыхәа». Иԥшаахеит амацәаз ҿыцқәа ҩба, насгьы иреиҳау амҩанызақәа хәба рфотоҭыхра мҩаԥысит[15][70]. Китаитәи акосмостә агентра 2029 шықәсазы «Тианвен-4» амиссиа алагара азԥхьагәаҭаны иамоуп, аханатә уи адҵа хадақәа иреиуан Уран аԥырратә траекториала аҭҵаара, аха анаҩс Уран ахь азонд адәықәҵара аҟәырхит, Иупитер амҩаныза Каллисто аҿы аппарат ақәтәарала иԥсахны[124][125].

2023 шықәсазы, ЕАА Аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиа апланетартә ҭҵаарадыррақәа жәашықәсатәи рыхҳәааҿы Уранахь амиссиа апроект ахьӡ анаҭеит Uranus Orbiter and Probe ҳәа, НАСА анагӡаразы ирыднагалаз рҟнытә реиҳа аԥхьагылара змоу апроект ҿыц аҳасабала. Амиссиа аконцепциа — Уран амҩанызеи атмосфератә зонди злахәу апланетабжьаратәи астанциа роуп. Ахҳәааҿы иазгәаҭоуп абаллистикатә ҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны, 2032 шықәсазы астанциа аусура аларгара шыманшәалахоз. 2026 шықәсазы NASA абиуџьет аҿы раԥхьаӡакәны амиссиа аус адуларазы аҟәрышь арбахеит[126][127].

Акультураҿы

Ихадароу астатиа: Уран акультураҿы

Аартра ашьҭахь хышықәса анҵы Уран асатиратә памфлет иаҭыԥны иҟалеит[128]. Уи аахыс апланета Стенли Веинбаум, Ремзи Кэмпбелл, Ларри Нивен[129], Сергеи Павлов, Георги Гуревич уҳәа рыҭҵаарадырра-фантастикатә усумҭақәа рсиужеттә цәаҳәа иаладырхәуеит[130]. Уран иара убас ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иалхын афильм «Абыжьбатәи апланетахь аныҟәара» азы[130], иара убасгьы «Акосмостә патруль» ахәҭақәа рзы[131], «Далекқәа рыплан хада» (ателесериал «Доктор Ху аепизод») азы[132]. Апланета аӡбахә ҳәоуп иара убас еиуеиԥшым акомиксқәеи, анимеқәеи, акомпиутертә хәмаррақәеи рҿгьы.

Астрологиаҿы Уран (асимвол - ) Аӡылбаашьҭҩы адырга анапхгаҩыс иԥхьаӡоуп[133]. Шәахә. Уран астрологиаҿы.

Азгәаҭақәа

  1. Seligman, Courtney. "Rotation Period and Day Length". Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 нанҳәамза 2009 шықәсазы.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Williams, Dr. David R. (31 ажьырныҳәамза 2005). "Uranus Fact Sheet". NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 10 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  3. 3,0 3,1 "Overview: Uranus" (англыз бызшәала). NASA. 4 нанҳәамза 2021. Иархивтәоу аоригиналзы 22 абҵарамза 2021 ахь. Ириашоу 23 абҵарамза 2021 шықәсазы.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 (англ.) // Celestial Mech. Dyn. Astr. : journal. — 2007. — Vol. 90. — P. 155—180. — doi:10.1007/s10569-007-9072-y. Архивировано 19 лаҵарамза 2019 года.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure
  6. "Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23" (PDF). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 18 мшаԥымза 2021 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
  7. 7,0 7,1 Williams, Dr. David R. (31 ажьырныҳәамза 2005). "Uranus Fact Sheet". NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  8. Munsell, Kirk (14 лаҵарамза 2007). "NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures". NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  9. 9,0 9,1 9,2 Fred Espenak (2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006". NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 26 жәабранмза 2008 ахь. Ириашоу 14 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. Comparative model of Uranus and Neptune // Planet. Space Sci.. — 1995. — Т. 43, № 12. — С. 1517—1522. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 11,12 11,13 11,14 11,15 11,16 11,17 11,18 11,19 Lunine, Jonathan I. The Atmospheres of Uranus and Neptune (англ.) // Annual Review of Astronomy and Astrophysics. — Annual Reviews, 1993. — Vol. 31. — P. 217—263. — doi:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  12. "Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране". Monterey Institute for Research in Astronomy. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 27 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  13. Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. — ISBN 5-7707-2044-1.
  14. "MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program". Monterey Institute for Research in Astronomy. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 27 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al. Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results (англ.) // Science : journal. — 1986. — Vol. 233. — P. 97—102. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  16. Sromovsky, L. A.; Fry, P. M. "Dynamics of cloud features on Uranus". SAO/NASA ADS Astronomy Abstract Service. doi:10.1016/j.icarus.2005.07.022. ISSN 0019-1035. Иархивтәоу аоригиналзы 11 жьҭаарамза 2007 ахь. Ириашоу 18 ажьырныҳәамза 2014 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  17. René Bourtembourg. Was Uranus Observed by Hipparchus? // Journal for the History of Astronomy. — 2013-11-01. — Т. 44. — С. 377–388. — ISSN 0021-8286. — doi:10.1177/002182861304400401. Архивировано 3 рашәарамза 2025 года.
  18. Dunkerson, Duane. "Уран-обнаружение,описание". thespaceguy.com. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 17 мшаԥымза 2007 шықәсазы.
  19. 19,0 19,1 19,2 Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 5. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
  20. Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30, quoted in Ellis D. Miner, Uranus: The Planet, Rings and Satellites, New York, John Wiley and Sons, 1998 p. 8
  21. "Культурное наследие города Бат". Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 29 цәыббрамза 2007 шықәсазы.
  22. William Herschel. Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S (англ.) // Philosophical Transactions of the Royal Society of London : journal. — Vol. 71. — P. 492—501. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  23. 23,0 23,1 The Scientific Papers of Sir William Herschel / Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society. — London, 1912. — Vol. 1. — P. xxviii–xxx. — 597 p. (An other link)
  24. Simon Schaffer. Uranus and the Establishment of Herschel's Astronomy (англ.) // Journal for the History of Astronomy. — 1981. — Vol. 12. — P. 13. — Bibcode: 1981JHA....12...11S.
  25. Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30; quoted in Miner p. 8
  26. RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 quoted in Miner p. 8
  27. 27,0 27,1 George Forbes (1909). "History of Astronomy". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 7 абҵарамза 2015 ахь. Ириашоу 7 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  28. Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, quoted in Miner p. 11
  29. Miner p. 11
  30. 30,0 30,1 The Scientific Papers of Sir William Herschel / Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society. — London, 1912. — Vol. 1. — P. 100. — 597 p. (An other link)
  31. 31,0 31,1 Miner p. 12
  32. RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, quoted in Miner p. 12
  33. Voyager at Uranus // NASA JPL. — 1986. — Т. 7, № 85. — С. 400—268. Архивировано 10 жәабранмза 2006 года.
  34. 34,0 34,1 34,2 Francesca Herschel (1917). "The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus". The Observatory. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 5 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  35. 35,0 35,1 Mark Littmann. Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System. — 2004. — P. 10–11. — ISBN 0-486-43602-0.
  36. Daugherty, Brian. "Astronomy in Berlin". Brian Daugherty. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 24 лаҵарамза 2007 шықәсазы.
  37. "Query Results from the ADS Database". Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS). Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 24 лаҵарамза 2007 шықәсазы.
  38. Friedrich Magnus Schwerd. Opposition des Uranus 1821 (англ.) // Astronomische Nachrichten. — Wiley-VCH. — Vol. 1. — P. 18—21.
  39. "Planet symbols". NASA Solar System exploration. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 4 нанҳәамза 2007 шықәсазы.
  40. "Sailormoon Terms and Information". The Sailor Senshi Page. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 5 хәажәкырамза 2006 шықәсазы.
  41. Asian Astronomy 101 // Hamilton Amateur Astronomers. — 1997. — Жьҭаарамза (т. 4, № 11). Архивировано 18 жьҭаарамза 2012 года.
  42. "Uranus/Earth Comparison". Иархивтәоу аоригиналзы 22 ажьырныҳәамза 2019 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
  43. "Next Stop Uranus". 1986. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  44. J J O'Connor and E F Robertson (1996). "Mathematical discovery of planets". Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  45. Peter J. Gierasch and Philip D. Nicholson (2004). "Uranus". NASA World Book. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  46. Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 9. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
  47. Lawrence Sromovsky (2006). "Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus". University of Wisconsin Madison. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 20 ԥхынгәымза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  48. Hammel, Heidi B. (5 цәыббрамза 2006). "Uranus nears Equinox" (PDF). A report from the 2006 Pasadena Workshop. Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 25 жәабранмза 2009 ахь. Ириашоу 5 абҵарамза 2007 шықәсазы.
  49. 49,0 49,1 "Hubble Discovers Dark Cloud In The Atmosphere Of Uranus". Science Daily. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 16 мшаԥымза 2007 шықәсазы.
  50. Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews. Uranus. — 1991. — P. 485–486.
  51. "Правда. Ru Наука и техника". Иархивтәоу аоригиналзы 6 жьҭаарамза 2013 ахь. Ириашоу 2 ԥхынҷкәынмза 2019 шықәсазы.
  52. "Раскрыта главная загадка Урана" (аурыс бызшәала). Lenta.ru. Иархивтәоу аоригиналзы 16 хәажәкырамза 2020 ахь. Ириашоу 13 хәажәкырамза 2020 шықәсазы.
  53. "Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000". IAU. 2000. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  54. "Cartographic Standards" (PDF). NASA. Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  55. "Coordinate Frames Used in MASL". 2003. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 15 нанҳәамза 2001 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  56. Moore, Patrick. Observing the green giant // Sky at Night Magazine. — 2006. — С. 47. Архивировано 5 лаҵарамза 2008 года.
  57. "NASA's Uranus fact sheet". Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  58. Gary T. Nowak (2006). "Uranus: the Threshold Planet of 2006". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 14 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  59. 59,0 59,1 Jacobson, R. A.; Campbell, J. K.; Taylor, A. H.; Synnott, S. P. The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data (англ.) // The Astronomical Journal : journal. — IOP Publishing, 1992. — Vol. 103, no. 6. — P. 2068—2078. — doi:10.1086/116211. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  60. 60,0 60,1 60,2 Podolak, M.; Podolak, J. I.; Marley, M. S. Further investigations of random models of Uranus and Neptune (англ.) // Planet. Space Sci. : journal. — 2000. — Vol. 48. — P. 143—151. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 61,4 61,5 Faure G., Mensing T. Uranus: What Happened Here? // Introduction to Planetary Science. — Springer Netherlands, 2007. — doi:10.1007/978-1-4020-5544-7_18.
  62. 62,0 62,1 Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? // Geophysical Research Abstracts. — 2006. — Т. 8. — С. 05179. Архивировано 18 цәыббрамза 2019 года.
  63. 63,0 63,1 63,2 Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F. M.; et al. Infrared Observations of the Uranian System (англ.) // Science. — 1986. — Vol. 233. — P. 70—74. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  64. 64,00 64,01 64,02 64,03 64,04 64,05 64,06 64,07 64,08 64,09 64,10 64,11 Sromovsky, L. A.; Fry, P. M. Dynamics of cloud features on Uranus (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2005. — Vol. 179. — P. 459—483. — doi:10.1016/j.icarus.2005.07.022. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  65. 65,0 65,1 65,2 65,3 65,4 65,5 65,6 Pearl, J. C.; Conrath, B. J.; Hanel, R. A.; Pirraglia, J. A. The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1990. — Vol. 84. — P. 12—28. — doi:10.1016/0019-1035(90)90155-3. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  66. Xinyue Wang et al. Internal Heat Flux and Energy Imbalance of Uranus Архив ҟаҵан 2025-07-16 азы Wayback Machine аҟны., 14 July 2025
  67. David Hawksett. Ten Mysteries of the Solar System: Why is Uranus So Cold? (англ.) // Astronomy Now : journal. — 2005. — P. 73.
  68. Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 18—20. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
  69. 69,0 69,1 Esposito, L. W. Planetary rings // Reports On Progress In Physics. — 2002. — Т. 65. — С. 1741—1783.
  70. 70,0 70,1 70,2 70,3 70,4 70,5 "Voyager Uranus Science Summary". NASA/JPL. 1988. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  71. J. L. Elliot, E. Dunham & D. Mink (1977). "The rings of Uranus". Cornell University. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  72. "NASA's Hubble Discovers New Rings and Moons Around Uranus". Hubblesite. 2005. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  73. 73,0 73,1 73,2 73,3 dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R. New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring (англ.) // Science : journal. — 2006. — Vol. 312. — P. 92—94. — doi:10.1126/science.1125110. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  74. Sanders, Robert (6 мшаԥымза 2006). "Blue ring discovered around Uranus". UC Berkeley News. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 3 жьҭаарамза 2006 шықәсазы.
  75. Stephen Battersby (2006). "Blue ring of Uranus linked to sparkling ice". NewScientistSpace. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  76. "Uranus rings 'were seen in 1700s'". BBC News. 19 мшаԥымза 2007. Иархивтәоу аоригиналзы 3 нанҳәамза 2012 ахь. Ириашоу 19 мшаԥымза 2007 шықәсазы.
  77. "Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?". Physorg.com. 2007. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 20 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  78. Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam. The Dark Side of the Rings of Uranus (англ.) // Science. — 2007. — Vol. 317. — P. 1888—1890. — Bibcode: 2007Sci...317.1888D.
  79. 79,0 79,1 79,2 79,3 79,4 79,5 79,6 79,7 79,8 Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. Magnetic Fields at Uranus (англ.) // Science. — 1986. — Vol. 233. — P. 85—89. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  80. 80,0 80,1 80,2 80,3 80,4 80,5 80,6 Russell, C.T. Planetary Magnetospheres // Rep. Prog. Phys.. — 1993. — Т. 56. — С. 687—732.
  81. Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy. Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields (англ.) // Letters to Nature : journal. — 2004. — Vol. 428. — P. 151—153. — doi:10.1038/nature02376. Архивировано 7 нанҳәамза 2007 года.
  82. 82,0 82,1 82,2 82,3 82,4 82,5 Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment (англ.) // Science : journal. — 1986. — Vol. 233. — P. 97—102. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  83. "Voyager: Uranus: Magnetosphere". NASA. 2003. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  84. Bridge, H.S.; Belcher, J.W.; Coppi, B.; et al. Plasma Observations Near Uranus: Initial Results from Voyager 2 (англ.) // Science : journal. — 1986. — Vol. 233. — P. 89—93. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  85. 85,0 85,1 85,2 85,3 85,4 85,5 85,6 85,7 85,8 Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune // Planet. Space Sci.. — 1999. — Т. 47. — С. 1119—1139. Архивировано 21 жәабранмза 2008 года.
  86. 86,0 86,1 Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et al. Variation in the H3+ emission from Uranus (англ.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 1997. — Vol. 474. — P. L73—L76. — doi:10.1086/310424.
  87. 87,0 87,1 87,2 dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1991. — Vol. 91. — P. 220—233. — doi:10.1016/0019-1035(91)90020-T. Архивировано 6 рашәарамза 2011 года.
  88. 88,0 88,1 88,2 88,3 88,4 Herbert, Floyd; Sandel, B. R.; Yelle, R. V.; et al. The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2 (англ.) // J. of Geophys. Res. : journal. — 1987. — Vol. 92. — P. 15093—15109. Архивировано 6 рашәарамза 2011 года.
  89. B. Conrath et al. The helium abundance of Uranus from Voyager measurements (англ.) // Journal of Geophysical Research : journal. — 1987. — Vol. 92. — P. 15003—15010. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  90. Lodders, Katharin. Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements (англ.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 2003. — Vol. 591. — P. 1220—1247. — doi:10.1086/375492. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  91. 91,0 91,1 Lindal, G. F.; Lyons, J. R.; Sweetnam, D. N.; et al. The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 (англ.) // J. of Geophys. Res. : journal. — 1987. — Vol. 92. — P. 14987—15001. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  92. 92,0 92,1 92,2 92,3 92,4 Tyler, J. L.; Sweetnam, D. N.; Anderson, J. D.; et al. Voyger 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites (англ.) // Science : journal. — 1986. — Vol. 233. — P. 79—84. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  93. 93,0 93,1 93,2 93,3 93,4 93,5 Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P. Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1990. — Vol. 88. — P. 448—463. — doi:10.1016/0019-1035(90)90094-P. Архивировано 18 цәыббрамза 2019 года.
  94. Elkins-Tanton L. T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 13. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.
  95. dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. Uranius Deep Atmosphere Revealed (англ.) // Icarus. — Elsevier, 1989. — Vol. 82, no. 12. — P. 288—313. — doi:10.1016/0019-1035(89)90040-7. Архивировано 6 рашәарамза 2011 года.
  96. 96,0 96,1 96,2 96,3 Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2006. — Vol. 184. — P. 634—637. — doi:10.1016/j.icarus.2006.06.006. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  97. 97,0 97,1 Encrenaz, Therese. ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt? (англ.) // Planet. Space Sci. : journal. — 2003. — Vol. 51. — P. 89—103. — doi:10.1016/S0032-0633(02)00145-9. Архивировано 21 жәабранмза 2008 года.
  98. 98,0 98,1 98,2 Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. Photochemistry of the Atmosphere of Uranus (англ.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1989. — Vol. 346. — P. 495—508. — doi:10.1086/168031. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  99. 99,0 99,1 Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P. First detection of CO in Uranus // Astronomy&Astrophysics. — 2004. — Т. 413. — С. L5—L9. — doi:10.1051/0004-6361:20034637. Архивировано 23 цәыббрамза 2011 года.
  100. Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San. Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — a Case for Multiprobes (англ.) // Space Sci. Rev. : journal. — 2005. — Vol. 116. — P. 121—136. — doi:10.1007/s11214-005-1951-5. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  101. "Планета Уран". Иархивтәоу аоригиналзы 5 ԥхынҷкәынмза 2016 ахь. Ириашоу 21 жьҭаарамза 2016 шықәсазы.
  102. 102,0 102,1 Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2001. — Vol. 153. — P. 236—247. — doi:10.1006/icar.2001.6698. Архивировано 10 жьҭаарамза 2019 года.
  103. Trafton, L. M.; Miller, S.; Geballe, T. R.; et al. H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora (англ.) // The Astrophysical Journal : journal. — IOP Publishing, 1999. — Vol. 524. — P. 1059—1023. — doi:10.1086/307838. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  104. Encrenaz, Th.; Drossart, P.; Orton, G.; et al. The rotational temperature and column density of H3+ in Uranus (англ.) // Planetary and Space Science : journal. — 2003. — Vol. 51. — P. 1013—1016. — doi:10.1016/S0032-0633(03)00132-6. Архивировано 29 жьҭаарамза 2015 года.
  105. 105,0 105,1 105,2 105,3 105,4 Emily Lakdawalla (2004). "No Longer Boring: 'Fireworks' and Other Surprises at Uranus Spotted Through Adaptive Optics". The Planetary Society. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 19 ԥхынгәымза 2011 ахь. Ириашоу 13 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  106. 106,0 106,1 106,2 106,3 106,4 Hammel, H.B.; de Pater, I.; Gibbard, S.; et al. Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2005. — Vol. 175. — P. 534—545. — doi:10.1016/j.icarus.2004.11.012. Архивировано 25 жьҭаарамза 2007 года.
  107. 107,0 107,1 107,2 107,3 Rages, K. A.; Hammel, H. B.; Friedson, A. J. Evidence for temporal change at Uranus’ south pole (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2004. — Vol. 172. — P. 548—554. — doi:10.1016/j.icarus.2004.07.009. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  108. 108,0 108,1 Karkoschka, Erich. Uranus’ Apparent Seasonal Variability in 25 HST Filters (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2001. — Vol. 151. — P. 84—92. — doi:10.1006/icar.2001.6599. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  109. 109,0 109,1 109,2 109,3 Hammel, H. B.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; et al. New cloud activity on Uranus in 2004: First detection of a southern feature at 2.2 µm[анеишьа амам азхьарԥш] (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2005. — Vol. 175. — P. 284—288. — doi:10.1016/j.icarus.2004.11.016.
  110. 110,0 110,1 Sromovsky L., Fry P., Hammel H., Rages K. "Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus" (pdf). physorg.com. Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 22 нанҳәамза 2007 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  111. Hammel, H.B.; Rages, K.; Lockwood, G.W.; et.al. New Measurements of the Winds of Uranus (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2001. — Vol. 153. — P. 229—235. — doi:10.1006/icar.2001.6689. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  112. Devitt, Terry (2004). "Keck zooms in on the weird weather of Uranus". University of Wisconsin-Madison. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 24 ԥхынҷкәынмза 2006 шықәсазы.
  113. 113,0 113,1 113,2 113,3 113,4 Hammel, H. B.; Lockwood, G. W. Long-term atmospheric variability on Uranus and Neptune (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2007. — Vol. 186. — P. 291—301. — doi:10.1016/j.icarus.2006.08.027. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  114. 114,0 114,1 Lockwood, G. W.; Jerzykiewicz, Mikołaj. Photometric variability of Uranus and Neptune, 1950–2004 (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2006. — Vol. 180. — P. 442—452. — doi:10.1016/j.icarus.2005.09.009. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  115. Klein, M. J.; Hofstadter, M. D. Long-term variations in the microwave brightness temperature of the Uranus atmosphere (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2006. — Vol. 184. — P. 170—180. — doi:10.1016/j.icarus.2006.04.012. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  116. 116,0 116,1 Hofstadter, Mark D.; Butler, Bryan J. Seasonal change in the deep atmosphere of Uranus (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2003. — Vol. 165. — P. 168—180. — doi:10.1016/S0019-1035(03)00174-X. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  117. 117,0 117,1 117,2 117,3 117,4 Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F. The formation of Uranus and Neptune in the Jupiter-Saturn region of the Solar System (англ.) // Nature : journal. — 1999. — Vol. 402. — P. 635—638. — doi:10.1038/45185. Архивировано 21 лаҵарамза 2019 года.
  118. 118,0 118,1 118,2 118,3 118,4 Brunini, Adrian; Fernandez, Julio A. Numerical simulations of the accretion of Uranus and Neptune (англ.) // Plan. Space Sci. : journal. — 1999. — Vol. 47. — P. 591—605. — doi:10.1016/S0032-0633(98)00140-8. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  119. Sheppard, Scott S.; Jewitt, David; Kleyna, Jan. An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness (англ.) // The Astronomical Journal : journal. — IOP Publishing, 2006. — Vol. 129. — P. 518—525. — doi:10.1086/426329. Архивировано 15 хәажәкырамза 2020 года.
  120. "Uranus". nineplanets.org. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 3 ԥхынгәымза 2007 шықәсазы.
  121. Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman. Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2006. — Vol. 185. — P. 258—273. — doi:10.1016/j.icarus.2006.06.005. Архивировано 11 жьҭаарамза 2007 года.
  122. Marzari, F.; Dotto, E.; Davis, D.R; et al. Modelling the disruption and reaccumulation of Miranda (англ.) // Astron. Astrophys. : journal. — 1998. — Vol. 333. — P. 1082—1091. — doi:10.1051/0004-6361:20010803. Архивировано 8 хәажәкырамза 2008 года.
  123. "Voyager: The Interstellar Mission: Uranus". JPL. 2004. Иархивтәоу аоригиналзы 11 нанҳәамза 2011 ахь. Ириашоу 9 рашәарамза 2007 шықәсазы.
  124. "China wants to probe Uranus and Jupiter with 2 spacecraft on one rocket". Space.com. Иархивтәоу аоригиналзы 23 цәыббрамза 2022 ахь. Ириашоу 24 цәыббрамза 2022 шықәсазы.
  125. "La Chine compte se poser sur Callisto dans la prochaine décennie". Ciel & Espace. Иархивтәоу аоригиналзы 1 ԥхынгәымза 2025 ахь. Ириашоу 1 ԥхынгәымза 2025 шықәсазы.
  126. "Uranus up close: What proposed NASA 'ice giant' mission could teach us". Space.com. Иархивтәоу аоригиналзы 10 ԥхынҷкәынмза 2025 ахь. Ириашоу 12 ажьырныҳәамза 2026 шықәсазы.
  127. "You just saved NASA's budget". The Planetary Society. Иархивтәоу аоригиналзы 24 ажьырныҳәамза 2026 ахь. Ириашоу 24 ажьырныҳәамза 2026 шықәсазы.
  128. Everett Franklin Bleiler, Richard J. Bleiler. Science Fiction: The Early Years. — Kent State University Press, 1990. — P. 776. — 998 p. — ISBN 9780873384162. — [Архивировано 22 ԥхынҷкәынмза 2018 года.]
  129. Brian Stableford. Uranus // Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia. — Routledge, Taylor & Francis Group, 2006. — P. 540—541. — 758 p. — ISBN 0‐415‐97460‐7.
  130. 130,0 130,1 Павел Гремлёв. Ледяные гиганты. Уран и Нептун в фантастике. — М.: Мир фантастики, 2011. — № 93. Архивировано 6 жьҭаарамза 2014 года.
  131. Charles S. Lassen. Major Chuck's Space Patrol Radio Episode Log // Space Patrol: Missions of Daring in the Name of Early Television. — P. 405. — ISBN 9780786419111. Архивировано 22 ԥхынҷкәынмза 2018 года.
  132. Lance Parkin. Doctor Who: a history of the universe. — Doctor Who Books, 1996. — 273 p. — ISBN 9780426204718.
  133. Library. New York: Mitchell Beazley/Ballantine Book. 1972. p. 14.

Алитература

Азхьарԥшқәа