Перейти к содержанию

Сатурн

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Ари атермин «Сатурн» даҽа ҵакқәакгьы амоуп, Шәахә. иара убас: Сатурн (аҵакы).
Апланета
Сатурн 

Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба Кассини аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны
Аорбитатә ҟазшьарбагақәа
Аперигели 1,353,572,956 км9.048 а. ц.
Афели 1.513.325.783 км10.116 а. ц.
Аҵәҩанбжа ду (a) 1 429 394 069 kmи 9,536 675 94 au
Аексцентриситет (e) 0,055723219
Асидертә период (T) 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)[1]
Асинодтә период 378.09 мшыҵх
Аорбитатә ццакыра (v) 9,69 км/с
Аорбита анаара (i) 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны)
Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) 113,642 811°
Аперицентр аргумент (ω) 336,013 862°
Амҩаныза зтәу Амра
Амҩанызақәа 292[2]
Афизикатә ҟазшьарбагақәа
Аполиартә еидыӷәӷәалара 0,09796 ± 0,00018
Аекватортә радиус 60 268 ± 4 км[3]
Аполиартә радиус 54 364 ± 10 км[3]
Абжьаратәи арадиус 58 232 ± 6 км[4]
Ақәӡара (S) 4,272⋅1010 км²[6]
Аҭаӡара (V) 8,2713⋅1014 км³[5]
Акапан (m) 5.6846⋅1026 кг 95.2 дгьылтә[5]
Абжьаратә жәпара (ρ) 687 кг/м³[3][5]
Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (g) 10,44 м/с² (1,07g)[5]
Актәи акосмостә ццакыра (v1) 25,535 км/с[7]
Аҩбатәи акосмостә ццакыра (v2) 35,5 км/с[5]
Аекватортә ҵәира аццакра 9.87 км/с
Аҵәира апериод (T) 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек[8][9]
Аҵәҩан анаара 26,73°[5]
Альбедо 0.342 (Бонд альбедо)0.47 (агеом. альбедо)[5]
Иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра +1.47 инаркны -0.24-нӡа[10]
Зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра -8,9 m
Аҳауаҟәандара
 
еиҵ. бжьар. еиҳ.
аҩаӡара 1 абар
134 K
0.1 бар
84 K
Атмосфера
Аилазаара:
~96 %Аӡри (H2)
~3 %Агели
~0,4 %Аметан
~0,01 %Аммиак
~0,01 %Аӡри адеетерид (HD)
~0,0007 %Аетан
Аҵаақәа:
Аммиактә
Аӡтәы
Аммониум гидросульфид (NH4SH)
Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи
Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш

СатурнАмра иацәыхараны иҟоу афбатәи планета ауп, насгьы Амратә системаҿы шәагаала Иупитер ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн арчытә гигант ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы ихьӡ ахҵоуп. Сатурн астрономиатә символ. Сатурн еиҳарак аӡри ала ишьақәгылоуп, агели, аӡы, аметан, аммиак, ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа аиха, аникель, егьырҭ амаҭәашьарқәа ("аҵаақәа") рыла ишьақәгылоу уамак идуум гәыцәуп, аихатә ӡри ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы арчытә форма змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп. Апланета адәахьтәи атмосфера акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит. Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп.

Сатурн иамоуп апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ, уи амчрала Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥи Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «Воиаџьер-1» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, амҳалдызпауза ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.

Сатурн иамоуп игәоуҭаша амацәазтә системахадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.

Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха 285 мҩаныза, ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — Титан, шәага-загала апланета Меркури иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза Ганимед ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә атмосфера жәпа змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп аӡы ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.

2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «Кассини» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи амагнитосфереи рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «Гиугенс» Титанахь анагара.

Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Сатурн арчытә планета хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.[5] Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи аилаӷәӷәара 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.[5] Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.[5] Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли Нептуни рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп.

Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Сатурни Амреи рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.[5] Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) Амра иахыкәшоит. Сатурн инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.[5] Сатурни Иупитери шамахамзар еиԥшу арезонанс 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита аексцентриситет 0,056 ахьыҟоу азы, аперигелии афелии рҿы Амра аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.[5]

Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “Воиаџьер-1” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).[8][9][11]

Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “Кассини” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.[12][13]

Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.[14][15]

2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — Енцелад иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.[16][17][18]

Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “Аконтракциа” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан Амратә система аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.[19]

"Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак ԥсаҟьахеит, уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь аккрециа апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.[19] Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.[19]

Атмосфереи ашьақәгылашьеи

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.

Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла аӡри (ҭбаарала), 3.25% рыла агелиум ала ишьақәгылоуп (Иупитер атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп аметан, аммиак, афосфин, аетан, егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа аоммони агидросульфид ала (NH4SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.[20][21][22][23]

Воиаџьерқәа” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит аекватор иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.[24][24]

Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.

Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны Идуу ашәыта ҟаԥшь, Нептун аҟны Идуу ашәыта лашьца). Идуӡӡоу «Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).[25]

2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа аврорақәа рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.[26][27][28][29][26]

Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ амратә ԥша анырра аҵаҟа амҳалдызтә еиҭеидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.[28][30][27][27][28]

Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы амацәыс ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.[31]

2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «Кассини» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.[32][33]

Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара
Ихадароу астатиа: Сатурн афбакәакь

Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь дуӡӡак ҟарҵоит (гексагон). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «Воиаџьер» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра Амратә системаҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.[34][35][36][37]

Иџьашьахәу аԥсҭҳәақәа рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «Кассини» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь ииашоу иазааигәоуп.[34] Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.[34]

Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.[38][39]

Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.[40]

Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа

Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион атмосферак рҟынӡа инаӡоит). Аметаллтә ӡри аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара амҳалдызтә ҭыԥ шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — асиликатқәа, аметаллқәа, насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «аҵаа» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит Кельвин-Гельмгольц амеханизм абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.[41][42][43][44][45][46][46]

Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа

Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «Пионер-11» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.[47][48]

Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.[49]

Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу адинамо аеффект абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи амҳалдызтә дипольтә момент иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).[30][50][51]

Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) R = 60 330 км. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы амратә усура иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.[48][52][53]

Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)
Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп
Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа Кассини иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).
Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа (акод J87), Авила, Испаниа, 2015 шықәса
Ихадароу астатиа: Сатурн амацәазқәа

Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. Ҳуигенсгьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит А. А. Белопольски Пулково аобсерваториаҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз аспектрометриатә хылаԥшрақәа рыла.[54][55]

Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу Кассини ибжьажьрала, уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.[56][57]

Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио асополимерқәеи асиликатқәеи), насгьы 7% арацәари ала.[58][59][60][61]

Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «амҩанызақәа-ахьчацәа» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. Мимас, ҿырԥштәыс иаагозар, Кассини абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, Пангьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы Едуард Рош иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.[62][63][64][65][64]

Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — Реиа, ахатә мацәазқәа амазар шалшо атәы зҳәо.[66][67]

Ашықәс Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)[68]
1965 0
1972 26,73
1980 0
1987 -26,73
1994 0
2002 26,73
2009 0
2016 -26,73
2023 0

Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.[69]

Ихадароу астатиа: Сатурн амҩанызақәа

Иреиҳау амҩанызақәа — Мимас, Енцелад, Тефиа, Дионе, Реа, Титан, Иапет — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, аорбита аҵәҩан ду — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы асинхронтә орбита ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.[70]

Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи
Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра
Адгьыли, Титани, Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра

Амҩанызақәа зегьы иреиҳау Титан ауп. Иара убасгьы Амратә система зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, Иупитер амҩаныза Ганимед ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак азот ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы аԥсҭҳәақәа ҟазҵо аметани аетани маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, Адгьыл ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета Меркури аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.[71][72][73][74]

Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым альбедо змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, Џьованни Кассини ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи[комм. 1] рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала акратерқәа амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер Одиссеи. “Воиаџьер-2” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.[75][76]

2019 шықәса жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “Воиаџьер-1” (1980), “Воиаџьер-2” (1981), “Кассини” (2004-2007) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, Гипериони Фебеи рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. Тефиеи Дионеи ҩ-мҩанызак рыцуп Лагранж иҭыԥқәа L4, L5 рҿы.[77]

2006 шықәса иалагӡаны, [[Гавайский университет|Гаваитәи Ауниверситет]] аҟынтәи Девид Џьуитт напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп Субару аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа ирыҵанакуеит, ретроградтә орбитала иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.[78]

2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, Одиссеи захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.[79]

2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, Карнеги Аинститут аҟынтәи Скотт Шеппард напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.[80]

2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.[81]

2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.[82]

2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.[83][84]

2026 шықәса хәажәкырамза 16 рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.[85]

Апланета аҭҵаарақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Сатурн аҭҵаара

Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау ашәахәа актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым амифологиақәа рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.[86][87]

Вавилонтәи астрономцәа аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.[88]

II-тәи ашәышықәсазы, абырзен астроном Клавди Птолемеи Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета аҿагыларақәа рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.[89]

Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)

Раԥхьаӡа Сатурн ателескоп ала дахәаԥшит Галилео Галилеи 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.[65]

1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, Гиугенс еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — Титан аартит. 1675 шықәса инаркны Кассини апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: Иапет, Тефиа, Диона, Реиа.[90]

1789 шықәсазы Уилиам Гершель ҩ-мҩанызак — Мимаси Енцелади ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза Гиперион, асфера еиԥшым аформа змоу, Титан аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.[91] 1899 шықәсазы Уильям Пикеринг иааиртит Феба, еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа егьи аганахь ицоит. 1944 шықәсазы Џерард Коипер даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.[92][93]

Сатурн Адгьыл аҟынтәи аҿагылараҿы ишубо, 20012029 шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)

1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп Хаббл ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “Воиаџьерқәеи” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан. Иара убас, Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.[94]

Сатурн азҿлымҳаратә астрономиаҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; Сатурн амацәазқәа рбаразы 15 мм иреиҵамкәа апертура змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.[95]

Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара
2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала Амра атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «Кассини» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — Адгьыл убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)[96]
Ихадароу астатиа: Кассини-Гиугенс

1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “Пионер-11” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.[97][98][97][98]

1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “Воиаџьер-1”, “Воиаџьер-2”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: Титан, Мимас, Енцелад, Тефиа, Диона, Реиа. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.[99][100]

Сатурни уи амҩанызақәеи — Титан, Ианус, Мимас, ПрометеиСатурн амацәазқәа рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.

Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “Воиаџьер-2” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи амагнитосфера ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.[100][100]

1997 шықәсазы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “Кассини-Гиуигенс” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, 2004 шықәса ԥхынгәымза 1 азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи амҳалдызасфереи рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза Титан инарҭбааны аҭҵаара.[101]

Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, Фиби иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «Гиуигенс» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа аметантә ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани азоти рыла.[102]

2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».[103][104][105][106]

Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — Енцелад, арӷьарахь, ирааигәаны, Реа абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп Мимас. Афото ҟаҵоуп азонд «Кассини» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.[107]

«Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета Ианус ма Епиметеи иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.[108][109]

2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.[110][111]

2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.[112][113]

Ԥхьаҟатәи амиссиақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

2017 шықәса мшаԥымзазы, НАСА апрограмма «Аҳәаа ҿыцқәа» аҳәаақәа ирҭагӡаны Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа ала Титан аҿы аротортә ӷба ақәыртәара зылшо Dragonfly амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы апребиотикатә химиеи еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны анхаразы алшареи рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.[114][115][116][117]

Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа Interstellar Expressҳәа еицырдыруаз, агелиосфереи аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, Воиаџьерқәа реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.[118][119][120][121]

Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра (JAXA) апроект OPENS-0 аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.[122][123]

Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.[124]

Амиссиа «Titan Saturn System Mission» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны

2009 шықәсазы, НАСАи ЕСАи еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «Titan Saturn System Mission» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.[125][126][115]

Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса нанҳәамза 30, 2034 шықәса рашәарамза 22 рзы анаӡарала.[127][128][129][129]

Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит.

Ихадароу астатиа: Сатурн (амифологиа)
Едзельтәи абаа аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа
Питер Рубенс "Сатурн, зԥа дызфо"

Сатурн еиуеиԥшым амифологиақәа рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.[87]

Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб (Нинурта) иҿдырԥшуан.[130][131]

Цицерон излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.[комм. 2] Гигин иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.[комм. 3][132][133]

Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы Кронос диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи Сатурналиа аныҳәа мҩаԥыргон.[134][135]

Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит Шани.[136]

Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа У-син акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.[137][138][139]

Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет Алишер Навои Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» (Хамса, I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.[140][141]

Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».[142][143][144][140][144][145][146][147]

Аоккультизм аҿы Сатурн Бина асфира иадҳәалоуп. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара Сатурн Аешьара (лат. Fraternitas Saturni, FS, ФС).[148][149]

Апопулиартә культураҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Сатурн акультураҿы
Аиллиустрациа Джон Астор ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса
Refer to caption
1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, Стенли Ваинбаум иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.
Сейлор Сатурн (косплеи)

Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы Вольтер ажәабжь "Микромегас" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи Сириус иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.[150][151][152]

Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, Гемфри Деви 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.[150][153][154][150][155][150][150][156][157]

Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы Мариа Корелли 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы Джон Астор 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.[150][153][156][158][156][159][150][150]

Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. Роџьер Желиазны, 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә шарлиерқәа зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи Майкл Макколум ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи Роберт Форвард ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. Питер Гамильтон итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. Станислав Лем ицикл «Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.[150][160][161][151][153][151][160][162]

Уи адагьы, уи амҩаныза Титан лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы (аметан) ыҟоуп. Иаҳҳәап, Альфред Бестер иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. Курт Воннегут ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «Хиуго» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, Бен Бова ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.[161][163][153][160]

Сатурн амацәазқәагьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп аишьцәа Стругацки ражәабжь “Астажерцәа” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. Аизек Азимов иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи Џьон Варли иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "Ашьаҭеи Адгьыли" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.[161][153][156][153][164][153][160]

Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «Сеилор Мун» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы Сеилор Сатурн, даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра Dead Space 2 аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, Титан аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.[165][166][167][168]

Акомментариқәа

  1. Амҩаныза аорбитатә ныҟәара ахырхарҭахь ирхоу
  2. Уи [апланета], Сатурн аеҵәа ҳәа изышьҭоу, абырзенцәа — Φαίνων ҳәа изышьҭоу, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхароу, ҩажәижәаба шықәса рыла аныҟәара мҩаԥнагоит, насгьы абри аныҟәараҿы иара зегь раасҭа иџьашьахәу амҩала иныҟәоит, зны иаԥысуеит [Амра], зны иагхоит (уи), зны хәылбыҽхала аҽаҵәахуеит, зны шьыжьымҭан еиҭа ицәырҵуеит. «Цицерон». Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52 Архив ҟаҵан 2019-08-07 азы Wayback Machine аҟны.
  3. Аҩбатәи аеҵәа Амра ауп рҳәоит, аха даҽа шьоукы уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоуп. Ератосфен иҳәоит уи ахьӡ Амра аԥа Фаетон иҟынтәи иаиуит ҳәа. Аӡәырҩы изларҳәо ала, иаб азин иимҭакәа ауардын ныҟәиган, адгьылахь акаҳара далагеит ҳәа. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс игәыдиҵан, Еридан дкаҳаит; анаҩс Амра аеҵәақәа рыбжьара дҭанаргылеит. Гигин. Астрономиа Архив ҟаҵан 2019-07-28 азы Wayback Machine аҟны. II 42 Архив ҟаҵан 2019-07-28 азы Wayback Machine аҟны.

Ахыҵхырҭақәа

  1. Courtney Seligman. "Rotation Period and Day Length" (англыз бызшәала). cseligman.com. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-11 ахь. Ириашоу 2011-07-31 шықәсазы.
  2. "Planetary Satellite Discovery Circumstances". Solar System Dynamics (англыз бызшәала). NASA Jet Propulsion Laboratory. 2026-05-06. Иархивтәоу аоригиналзы 2026-06-15 ахь. Ириашоу 2026-06-15 шықәсазы.
  3. 3,0 3,1 3,2 Yeomans, Donald K. (2006-07-13). "HORIZONS System". NASA JPL. Иархивтәоу аоригиналзы 2007-06-25 ахь. Ириашоу 2007-08-08 шықәсазы.—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».
  4. "Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23" (PDF). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 2021-04-18 ахь. Ириашоу 2019-12-02 шықәсазы.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 Dr. David R. Williams (2006-09-07). "Saturn Fact Sheet". НАСА (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2021-04-03 ахь. Ириашоу 2021-04-03 шықәсазы.
  6. "NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures". Solarsystem.nasa.gov. 2011-03-22. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-10-06 ахь. Ириашоу 2011-08-08 шықәсазы.
  7. "Первая космическая скорость, онлайн расчет". Калькулятор – справочный портал. Иархивтәоу аоригиналзы 2019-05-13 ахь. Ириашоу 2019-07-26 шықәсазы.
  8. 8,0 8,1 doi:10.1038/nature14278
    Вы можете подставить цитату вручную или с помощью бота.
  9. 9,0 9,1 "Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне". Lenta.ru. 2015-03-26. Иархивтәоу аоригиналзы 2015-03-27 ахь. Ириашоу 2015-03-28 шықәсазы.
  10. Schmude, Richard W Junior (2001). "Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000". Georgia Journal of Science. Иархивтәоу аоригиналзы 2007-10-16 ахь. Ириашоу 2007-10-14 шықәсазы.
  11. "Planetary Physical Parameters". NASA Jet Propulsion Laboratory. Иархивтәоу аоригиналзы 2022-10-04 ахь. Ириашоу 2026-03-27 шықәсазы.
  12. "University of Louisville: Study puts new spin on Saturn's rotation" (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2010-10-31 шықәсазы.
  13. "Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle". NASA. 2004-06-28. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2007-03-22 шықәсазы.
  14. Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, 54, p. 297.
  15. Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. 63, № 1. — С. 166—169.
  16. "Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day". NASA Jet Propulsion Laboratory. 2007-03-22. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-10-06 ахь. Ириашоу 2007-03-22 шықәсазы.
  17. Gurnett D. A. et al. The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc (англ.) // Science : journal. — 2007. — Vol. 316, no. 5823. — P. 442. — ISSN 0036-8075. — doi:10.1126/science.1138562. — Bibcode: 2007Sci...316..442G. — PMID 17379775.
  18. Bagenal F. A New Spin on Saturn's Rotation (англ.) // Science. — 2007. — Vol. 316, no. 5823. — P. 380—381. — doi:10.1126/science.1142329.
  19. 19,0 19,1 19,2 "Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония)". Астронет. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-09-26 ахь. Ириашоу 2010-10-05 шықәсазы.
  20. "Saturn Universe Guide". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-08-16 ахь. Ириашоу 2012-08-14 шықәсазы.
  21. Courtin R. et al. The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra (англ.) // Bulletin of the American Astronomical Society : journal. — American Astronomical Society, 1967. — Vol. 15. — P. 831. — Bibcode: 1983BAAS...15..831C.
  22. Fraser Cain (2009-01-22). "Atmosphere of Saturn". Universe Today. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-10-05 ахь. Ириашоу 2011-07-20 шықәсазы.
  23. Martinez Carolina (2005-09-05). "Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep". NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-10-05 ахь. Ириашоу 2007-04-29 шықәсазы.
  24. 24,0 24,1 Calvin J. Hamilton (1997). "Voyager Saturn Science Summary". Solarviews. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-10-05 ахь. Ириашоу 2007-07-05 шықәсазы.
  25. Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне Архив ҟаҵан 2015-04-18 азы Wayback Machine аҟны. // Российская газета , 25.06.2013
  26. 26,0 26,1 Kurth W. S. et al. Auroral Processes // Saturn from Cassini–Huygens. — Springer Netherlands, 2009. — С. 333—374. — ISBN 978-1-4020-9217-6. — doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_12.
  27. 27,0 27,1 27,2 Clark J. T. et al. Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter (англ.) // Nature : journal. — 2005. — Vol. 433, no. 7027. — P. 717—719. — doi:10.1038/nature03331. — Bibcode: 2005Natur.433..717C. — PMID 15716945. Архивировано 16 ԥхынгәымза 2011 года.
  28. 28,0 28,1 28,2 Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall. Auroral emissions of the giant planets // Reviews of Geophysics. — 2000. — Т. 38, № 3. — С. 295—353. — doi:10.1029/1998RG000046. — Bibcode: 2000RvGeo..38..295B. Архивировано 28 рашәарамза 2011 года.
  29. Nichols J. D. et al. Saturn’s equinoctial auroras // Geophysical research Letters. — 2009. — Т. 36, № 24. — С. L24102:1—5. — doi:10.1029/2009GL041491. — Bibcode: 2009GeoRL..3624102N. Архивировано 31 хәажәкырамза 2017 года.
  30. 30,0 30,1 Kivelson M. G. The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn (англ.) // Space Science Reviews : journal. — Springer, 2005. — Vol. 116, no. 1—2. — P. 299—318. — doi:10.1007/s11214-005-1959-x. — Bibcode: 2005SSRv..116..299K. Архивировано 29 цәыббрамза 2011 года.
  31. "News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn". Иархивтәоу аоригиналзы 2012-08-18 ахь. Ириашоу 2012-08-14 шықәсазы.
  32. "На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»" (аурыс бызшәала). Лента.Ру. 2010-12-28. Иархивтәоу аоригиналзы 2010-12-29 ахь. Ириашоу 2010-12-28 шықәсазы.
  33. "На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба". Лента.ру. 2011-05-20. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-05-23 ахь. Ириашоу 2011-05-21 шықәсазы.
  34. 34,0 34,1 34,2 "Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов" (аурыс бызшәала). membrana.ru. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-09-26 ахь. Ириашоу 2011-07-31 шықәсазы.
  35. Godfrey, D. A. A hexagonal feature around Saturn's North Pole (англ.) // Icarus. — Elsevier, 1988. — Vol. 76, no. 2. — P. 335. — doi:10.1016/0019-1035(88)90075-9. — Bibcode: 1988Icar...76..335G.
  36. Sanchez-Lavega A. et al. Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon (англ.) // Science : journal. — 1993. — Vol. 260, no. 5106. — P. 329. — doi:10.1126/science.260.5106.329. — Bibcode: 1993Sci...260..329S. — PMID 17838249.
  37. Godfrey, D. A. (1990). "The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon". Science. 247 (4947): 1206–8. Bibcode:1990Sci...247.1206G. doi:10.1126/science.247.4947.1206. PMID 17809277. S2CID 19965347.
  38. Ball P. Geometric whirlpools revealed (англ.) // Nature. — 2006. — 19 May. — doi:10.1038/news060515-17.
  39. "Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории". Иархивтәоу аоригиналзы 2013-06-03 ахь. Ириашоу 2011-06-29 шықәсазы.
  40. Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002 Архив ҟаҵан 2021-11-13 азы Wayback Machine аҟны. (англ.)
  41. "Structure of Saturn's Interior". Windows to the Universe. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-07-19 шықәсазы.
  42. Fortney J. J. Looking into the Giant Planets (англ.) // Science. — 2004. — Vol. 305, no. 5689. — P. 1414—1415. — doi:10.1126/science.1101352. — PMID 15353790.
  43. "Physical overview of Saturn". Western Kentucky University.
  44. Patrick G. J. Irwin. Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure (англ.). — Springer, 2003. — ISBN 3540006818. — [Архивировано 2 жьҭаарамза 2014 года.]
  45. "NASA – Saturn". NASA. 2004. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2007-07-27 шықәсазы.
  46. 46,0 46,1 "Saturn". BBC. 2000. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-07-19 шықәсазы.
  47. Sittler E. C. et al. Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results (англ.) // Planetary and Space Science : journal. — Elsevier, 2008. — Vol. 56, no. 1. — P. 3—18. — doi:10.1016/j.pss.2007.06.006. — Bibcode: 2008P&SS...56....3S. Архивировано 2 хәажәкырамза 2012 года.
  48. 48,0 48,1 Gombosi T. I. et al. Saturn's Magnetospheric Configuration // Saturn from Cassini-Huygens. — Springer Netherlands, 2009. — С. 203—255. — ISBN 978-1-4020-9217-6. — doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_9.
  49. Kurth, W.S.; Bunce, E.J.; Clarke, J.T.; et al. (2009). "Auroral Processes". Saturn from Cassini–Huygens. Springer Netherlands. pp. 334–342. doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_12. ISBN 978-1-4020-9217-6.
  50. Belenkaya E. S. et al. Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby (англ.) // Annales Geophysicae : journal. — 2006. — Vol. 24, no. 3. — P. 1145—1156. — doi:10.5194/angeo-24-1145-2006. — Bibcode: 2006AnGeo..24.1145B. Архивировано 10 мшаԥымза 2012 года.
  51. "Dust grains fall from Saturn's D-ring into its equatorial upper atmosphere". Science (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2025-01-29 ахь. Ириашоу 2025-02-16 шықәсазы.
  52. Russell C. T. Planetary Magnetospheres // Reports on Progress in Physiscs. — 1993. — Т. 56, № 6. — С. 687—732. — doi:10.1088/0034-4885/56/6/001. — Bibcode: 1993RPPh...56..687R.
  53. Gombosi, Tamas I.; Armstrong, Thomas P.; Arridge, Christopher S.; et al. (2009). "Saturn's Magnetospheric Configuration". Saturn from Cassini–Huygens. Springer Netherlands. pp. 203–255. doi:10.1007/978-1-4020-9217-6_9. ISBN 978-1-4020-9217-6.
  54. Белопольский А. А. О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове // Известия Императорской Академии Наук. Серия 5. — 1895. — Т. 3, вып. 1. — С. 12—14.
  55. Куликовский П. Г. О некоторых вопросах изучения истории астрономии // Историко-астрономические исследования. — М.: Физматгиз, 1960. — Вып. VI. — С. 18. Архивировано 8 цәыббрамза 2010 года.
  56. "Saturnian Rings Fact Sheet (NASA)". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-23 ахь. Ириашоу 2011-12-12 шықәсазы.
  57. "Catalog Page for PIA08389". Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-12-12 шықәсазы.
  58. "Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-09-08 ахь. Ириашоу 2010-10-31 шықәсазы.
  59. Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L. Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1985. — Vol. 64, no. 3. — P. 531—548. — doi:10.1016/0019-1035(85)90074-0. — Bibcode: 1985Icar...64..531Z.
  60. Nicholson P.D. et al. A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2008. — Vol. 193, no. 1. — P. 182—212. — doi:10.1016/j.icarus.2007.08.036. — Bibcode: 2008Icar..193..182N.
  61. Poulet F.; Cuzzi J.N. The Composition of Saturn's Rings (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2002. — Vol. 160, no. 2. — P. 350. — doi:10.1006/icar.2002.6967. — Bibcode: 2002Icar..160..350P.
  62. "Lecture 41:Planetary Rings". Richard Pogge, Prof. of Ohio State University. 2011-11-19. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-12-12 шықәсазы.
  63. Esposito L. W. Planetary rings // Reports on Progress in Physics. — 2002. — Т. 65, № 12. — С. 1741—1783. — doi:10.1088/0034-4885/65/12/201. — Bibcode: 2002RPPh...65.1741E.
  64. 64,0 64,1 "The Real Lord of the Rings". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-12-12 шықәсазы.
  65. 65,0 65,1 Baalke, Ron. "Saturn: History of Discoveries". Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-11-19 шықәсазы.
  66. G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al. The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea (англ.) // Science. — 7 March 2008. Архивировано 24 цәыббрамза 2015 года.
  67. "Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight" (англыз бызшәала). NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-09-15 ахь. Ириашоу 2012-03-22 шықәсазы.
  68. Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.
  69. Цесевич В. П. § 46. Сатурн и его система // Что и как наблюдать на небе. — 6-е изд. — М.: Наука, 1984. — С. 158—162. — 304 с.
  70. Jacobson, R. A. et al. Revised orbits of Saturn's small inner satellites (англ.) // The Astronomical Journal : journal. — IOP Publishing, 2008. — Vol. 135, no. 1. — P. 261—263. — doi:10.1088/0004-6256/135/1/261. — Bibcode: 2008AJ....135..261J.
  71. Lunine, J. (2005-03-21). "Comparing the Triad of Great Moons". Astrobiology Magazine. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-22 ахь. Ириашоу 2006-07-20 шықәсазы.
  72. Stofan E. R. et al. The lakes of Titan (англ.) // Nature : journal. — 2007. — 4 January (vol. 445, no. 1). — P. 61—64. — doi:10.1038/nature05438.
  73. McKay C. P., Smith, H. D. Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 2005. — Vol. 178, no. 1. — P. 274—276. — doi:10.1016/j.icarus.2005.05.018.
  74. Lorenz, Ralph; Mitton, Jacqueline (2010). Titan Unveiled. Princeton University Press. p. 1. ISBN 978-1-4008-3475-4.
  75. Mason J.; et al. (2009-12-10). "Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus". CICLOPS. Space Science Institute. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2009-12-22 шықәсазы.
  76. Rothery, David A. Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right (англ.). — Oxford University Press, 1999. — ISBN 0-19-512555-X.
  77. Цесевич В. П. Что и как наблюдать на небе. — 6-е изд. — М.: Наука, 1984. — С. 161. — 304 с.
  78. Sheppard, S. S.; Jewitt, D. C.; and Kleyna, J. Satellites of Saturn // IAU Circular No. — 2006. — 30 рашәарамза (т. 8727). Архивировано из оригинала 13 жәабранмза 2010 года.
  79. "Bright Basin on Tethys | NASA". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-06-17 ахь. Ириашоу 2019-12-02 шықәсазы.
  80. "Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!". Carnegie Science (англыз бызшәала). Carnegie Institution for Science. 2019-10-07. Иархивтәоу аоригиналзы 2020-06-06 ахь. Ириашоу 2019-10-09 шықәсазы.
  81. "Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons". Иархивтәоу аоригиналзы 2023-05-18 ахь. Ириашоу 2023-05-18 шықәсазы.
  82. "MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20". minorplanetcenter.net. Иархивтәоу аоригиналзы 2023-05-25 ахь. Ириашоу 2023-07-20 шықәсазы.
  83. "Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn". 2025-03-11. Ириашоу 2025-03-11 шықәсазы.
  84. "THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES". 2025-03-11. Иархивтәоу аоригиналзы 2025-03-12 ахь. Ириашоу 2025-03-11 шықәсазы.
  85. MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES Архив ҟаҵан 2026-03-20 азы Wayback Machine аҟны. // Minor Planet Center
  86. "Observing Saturn". Национальный морской музей. 2015-08-20. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2007-04-22 ахь. Ириашоу 2007-07-06 шықәсазы.
  87. 87,0 87,1 "Starry Night Times". Imaginova Corp. 2006. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2009-10-01 ахь. Ириашоу 2007-07-05 шықәсазы.
  88. Sachs, A. (1974-05-02). "Babylonian Observational Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 276 (1257): 43–50. Bibcode:1974RSPTA.276...43S. doi:10.1098/rsta.1974.0008. JSTOR 74273. S2CID 121539390.
  89. Corporation, Bonnier (April 1893). "Popular Miscellany – Superstitions about Saturn". The Popular Science Monthly: 862. Иархивтәоу аоригиналзы 2017-02-17 ахь. Ириашоу 2016-02-09 шықәсазы.
  90. Catherine. "Saturn: History of Discoveries". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-26 шықәсазы.
  91. Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков (2005-07-26). "Гиперион: губчатый спутник Сатурна" (аурыс бызшәала). Астронет. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-01-18 ахь. Ириашоу 2009-09-16 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  92. О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин. Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение. — М.: ЛКИ, 2009. — С. 476. — ISBN 9785382009865.
  93. G. P. Kuiper. Titan: a Satellite with an Atmosphere (англ.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1944. — Vol. 100. — P. 378. — doi:10.1086/144679. Архивировано 4 рашәарамза 2016 года.
  94. Kulhánek P. Magnetická pole v sluneční soustavě III // Astropis. — 2007. — С. 15. — ISSN 1211-0485.
  95. Eastman J. (1998). "Saturn in Binoculars". The Denver Astronomical Society. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2008-09-03 шықәсазы.
  96. "Pale Blue Orb — Cassini Imaging". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2013-01-15 ахь. Ириашоу 2012-12-27 шықәсазы.
  97. 97,0 97,1 "The Pioneer 10 & 11 Spacecraft". Mission Descriptions. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2006-01-30 ахь. Ириашоу 2011-06-23 шықәсазы.
  98. 98,0 98,1 "1973-019A – Pioneer 11". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-23 шықәсазы.
  99. "Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery". NASA/JPL. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-12-06 шықәсазы.
  100. 100,0 100,1 100,2 "Missions to Saturn". The Planetary Society. 2007. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2007-07-24 шықәсазы.
  101. Роман Фишман. Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах // Популярная механика. — 2017. — № 10. — С. 38—43. Архивировано 20 ԥхынгәымза 2020 года.
  102. "Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane" (англыз бызшәала). Telegraph Media Group. 2006-07-27. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-11-21 шықәсазы.
  103. "Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn". ScienceDaily LLC. 2006-02-15. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-23 шықәсазы.
  104. Pence M. (2006-03-09). "NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus". NASA Jet Propulsion Laboratory. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-03 шықәсазы.
  105. Lovett R. A. Enceladus named sweetest spot for alien life. — Nature, 2011. — 31 лаҵарамза. Архивировано 14 ԥхынҷкәынмза 2019 года.
  106. Kazan C. (2011-06-02). "Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List". The Daily Galaxy. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-03 шықәсазы.
  107. "«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-10-04 ахь. Ириашоу 2011-08-03 шықәсазы.
  108. Porco C. C.; et al. "Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-06-23 шықәсазы.
  109. Shiga D. (2007-09-20). "Faint new ring discovered around Saturn". NewScientist.com. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2007-07-08 шықәсазы.
  110. "Probe reveals seas on Saturn moon". BBC. 2007-03-14. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-20 ахь. Ириашоу 2011-06-23 шықәсазы.
  111. Rincon P. (2006-11-10). "Huge 'hurricane' rages on Saturn". BBC. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-11-08 ахь. Ириашоу 2007-07-12 шықәсазы.
  112. "Mission overview – introduction". Cassini Solstice Mission. NASA / JPL. 2010. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2010-11-23 шықәсазы.
  113. "Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна" (аурыс бызшәала). 2017-09-15. Иархивтәоу аоригиналзы 2017-09-15 ахь. Ириашоу 2025-12-15 шықәсазы.
  114. "Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability" (PDF) (англыз бызшәала). USRA Houston. Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2018-04-05 ахь. Ириашоу 2018-01-25 шықәсазы.
  115. 115,0 115,1 Chang, Kenneth (2017-11-19). "Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser" (англыз бызшәала). The New York Times. Иархивтәоу аоригиналзы 2019-07-13 ахь. Ириашоу 2018-01-25 шықәсазы.
  116. "Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead" (англыз бызшәала). The Guardian. 2017-12-21. Иархивтәоу аоригиналзы 2019-07-13 ахь. Ириашоу 2018-01-25 шықәсазы.
  117. "NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life" (англыз бызшәала). NASA.gov. 2019-06-27. Иархивтәоу аоригиналзы 2019-06-28 ахь. Ириашоу 2019-06-27 шықәсазы.
  118. Chi, Wang (2023-05-25). "蔻享--共享科学、传播科学". www.koushare.com. doi:10.12351/ks.2305.2091. Ириашоу 2023-10-24 шықәсазы.
  119. "China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better?". interestingengineering.com (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2025-02-20 ахь. Ириашоу 2025-02-28 шықәсазы.
  120. Jones, Andrew (2021-04-16). "China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system". SpaceNews. SpaceNews. Иархивтәоу аоригиналзы 2021-09-29 ахь. Ириашоу 2021-04-29 шықәсазы.
  121. O'Callaghan, Jonathan. "U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System". Scientific American (англыз бызшәала). Ириашоу 2022-04-19 шықәсазы.
  122. "The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)". Иархивтәоу аоригиналзы 2026-02-09 ахь. Ириашоу 2025-11-16 шықәсазы.
  123. "Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA's OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-09-18 ахь. Ириашоу 2025-11-16 шықәсазы.
  124. "Saturn's moon Enceladus top target for ESA". Ириашоу 2025-11-27 шықәсазы.
  125. "TANDEM/TSSM mission summary". European Space Agency. 2009-10-20. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2009-11-08 шықәсазы.
  126. "Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan". 2009-10-14. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-02 ахь. Ириашоу 2011-12-11 шықәсазы.
  127. Beebe, Reta (September 2010). "Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study". Ириашоу 2013-08-02 шықәсазы. (Archived from the original)
  128. Squyres, Steve. "Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022" (PDF). National Research Council. Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2011-11-14 ахь.
  129. 129,0 129,1 "Saturn Atmospheric Entry Probe mission study" (PDF). NASA and Planetary Science Decadal Survey. April 2010. Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 2017-10-12 ахь. Ириашоу 2026-03-27 шықәсазы.
  130. Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. ссылка на текст Архив ҟаҵан 2021-10-06 азы Wayback Machine аҟны.
  131. Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, ссылка на текст
  132. "источник". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-07-27 ахь. Ириашоу 2019-07-27 шықәсазы.
  133. "И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия»".{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link)
  134. "Greek Names of the Planets". 2010-04-25. Иархивтәоу аоригиналзы 2010-05-09 ахь. Ириашоу 2012-07-14 шықәсазы. The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of Zeus, while Saturn was the Roman God of agriculture.
  135. "Chester: The city which still celebrates Saturnalia". BBC (англыз бызшәала). 2023-12-14. Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-10 ахь. Ириашоу 2024-08-10 шықәсазы.
  136. "Starry Night Times". Imaginova Corp. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2007-07-05 шықәсазы.
  137. De Groot, Jan Jakob Maria (1912). Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism. American lectures on the history of religions. Vol. 10. G. P. Putnam's Sons. p. 300. Иархивтәоу аоригиналзы 22 July 2011 ахь. Ириашоу 8 January 2010 шықәсазы.
  138. Crump, Thomas (1992). The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan. Routledge. pp. 39–40. ISBN 978-0415056090.
  139. Hulbert, Homer Bezaleel (1909). The passing of Korea. Doubleday, Page & company. p. 426. Ириашоу 8 January 2010 шықәсазы.
  140. Лейли и Меджнун (поэма Навои), XXXI
  141. Sela, Shlomo (2017-11-10). "Saturn and the Jews". Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies. Иархивтәоу аоригиналзы 2024-06-25 ахь. Ириашоу 2024-06-26 шықәсазы.
  142. Cessna, Abby (2009-11-15). "When Was Saturn Discovered?". Universe Today. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-02-14 ахь. Ириашоу 2011-07-21 шықәсазы.
  143. 144,0 144,1 "The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII". Sacred-Text.com (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2018-06-19 ахь. Ириашоу 2025-12-15 шықәсазы.
  144. Beyer, Catherine (2017-03-08). "Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn". ThoughtCo.com. Иархивтәоу аоригиналзы 2018-08-04 ахь. Ириашоу 2018-08-03 шықәсазы.
  145. "Meaning and Origin of: Zazel". FamilyEducation.com. 2014. Иархивтәоу аоригиналзы 2015-01-02 ахь. Ириашоу 2018-08-03 шықәсазы. Latin: Angel summoned for love invocations
  146. "Angelic Beings". Hafapea.com (англыз бызшәала). 1998. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2018-07-22 ахь. Ириашоу 2018-08-03 шықәсазы. a Solomonic angel of love rituals
  147. Регарди И. Глава третья. Сефирот // Гранатовый сад. — М.: Энигма, 2005. — 304 с. — ISBN 5-94698-044-0.
  148. "FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni". fraternitas.de (агерман бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2022-05-18 ахь. Ириашоу 2025-12-15 шықәсазы.
  149. 150,0 150,1 150,2 150,3 150,4 150,5 150,6 150,7 150,8 Westfahl, Gary (2021). "Saturn". Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia (англыз бызшәала). ABC-CLIO. pp. 553–555. ISBN 978-1-4408-6617-3.
  150. 151,0 151,1 151,2 McKinney, Richard L. (2005). "Jupiter and the Outer Planets". In Westfahl, Gary (ed.). The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders (англыз бызшәала). Greenwood Publishing Group. p. 449. ISBN 978-0-313-32951-7.
  151. Le Micromégas de M. de Voltaire (1 ed.). A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert). 1752. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 21 December 2024 ахь. Ириашоу 11 June 2016 шықәсазы – via Gallica.
  152. 153,0 153,1 153,2 153,3 153,4 153,5 153,6 Langford, David; Stableford, Brian (2021). "Outer Planets". In Clute, John; Langford, David; Sleight, Graham (eds.). The Encyclopedia of Science Fiction (4th ed.). Иархивтәоу аоригиналзы 2021-11-04 ахь. Ириашоу 2021-12-17 шықәсазы.
  153. Clute, John (2022). "Aermont, Paul". In Clute, John; Langford, David; Sleight, Graham (eds.). The Encyclopedia of Science Fiction (4th ed.). Иархивтәоу аоригиналзы 2023-12-27 ахь. Ириашоу 2023-12-25 шықәсазы.
  154. Westfahl, Gary (2021). "Mercury". Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia (англыз бызшәала). ABC-CLIO. pp. 442–444. ISBN 978-1-4408-6617-3.
  155. 156,0 156,1 156,2 156,3 Stableford, Brian (2006). "Saturn". Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia (англыз бызшәала). Taylor & Francis. pp. 458–459. ISBN 978-0-415-97460-8.
  156. Nicholls, Peter; Clute, John (2022). "Cole, Cyrus". In Clute, John; Langford, David; Sleight, Graham (eds.). The Encyclopedia of Science Fiction (4th ed.). Ириашоу 2023-12-25 шықәсазы.
  157. Clute, John (2022). "Astor, John Jacob". In Clute, John; Langford, David; Sleight, Graham (eds.). The Encyclopedia of Science Fiction (4th ed.). Ириашоу 2023-12-23 шықәсазы.
  158. Darling, David; Schulze-Makuch, Dirk (2016). "Griffith, George (1857–1906)". The Extraterrestrial Encyclopedia (англыз бызшәала). First Edition Design Pub. p. 175. ISBN 978-1-5069-0144-2. Darling, David. "Griffith, George (1857–1906)". Encyclopedia of Science (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2004-01-04 ахь. Ириашоу 2025-12-15 шықәсазы.
  159. 160,0 160,1 160,2 160,3 Caryad; Römer, Thomas; Zingsem, Vera (2014). "Der Herr der Ringe" [The Lord of the Rings]. Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie [Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology] (агерман бызшәала). Springer-Verlag. pp. 228–230. doi:10.1007/978-3-642-55343-1_11. ISBN 978-3-642-55343-1.
  160. 161,0 161,1 161,2 Гремлёв, Павел. Планетарий. Сатурн // Мир Фантастики. Архивировано 21 ԥхынгәымза 2015 года.
  161. Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem
  162. "1960 Hugo Awards". Иархивтәоу аоригиналзы 2009-03-16 ахь. Ириашоу 2026-03-27 шықәсазы.
  163. Clark, Stephen R. L. (2008). How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy (англыз бызшәала). Routledge. ISBN 978-1-134-80006-3. one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint
  164. Такэути, Наоко. Акт 39 // Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14. — Kodansha, 1996. — ISBN 4-06-178826-4.
  165. "Dead Space 2. Приключения некро-мана" (аурыс бызшәала). MGnews.ru. 2010-10-11. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2010-10-14 ахь. Ириашоу 2025-12-15 шықәсазы.
  166. "Dead Space 2 Review" (англыз бызшәала). GamertechTV. 2010-12-30. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-01-16 шықәсазы.
  167. Simon Priest (2010-12-10). "Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'" (англыз бызшәала). StrategyInformer. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-01-16 шықәсазы.