Октавиан Август

Гаи Иули Цезар Октавиан Август
алаҭ. Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus
Римтәи аимператор
Амаҵураҭыԥ ахь: ажьырныҳәамза 16, ҳ. ҟ. 27 ш. – нанҳәамза 19, 14 ш.
Аԥхьа иҟаз	Аҩбатәи атриумвират
Аҭынха	Тибери
Римтәи Ареспублика атриумвир
Амаҵураҭыԥ ахь: абҵарамза 27, ҳ. ҟ. 43 ш. – абҵарамза 27, ҳ. ҟ. 32 ш.
Аԥхьа иҟаз	амаҵзура аԥҵоуп; Гаи Иули Цезар (иԥсы ҭанаҵы диктаторс)
Аҭынха	аҭыԥ ықәгахеит; иара ихаҭа (императорс)
Римтәи Ареспублика аконсул-асуффект
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 43 ш.
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 33 ш.
Аԥхьа иҟаз	Марк Антонии Луци Скрибони Либони
Аҭынха	Гнеи Домици Агенобарби Гаи Сосии
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 31 ш.
Аԥхьа иҟаз	Гнеи Домици Агенобарби Гаи Сосии
Аҭынха	ихаҭеи Марк Лицини Красси
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 30 ш.
Аԥхьа иҟаз	ихаҭеи Марк Антони
Аҭынха	Ихаҭеи Секст Аппулеи
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 29 ш.
Аԥхьа иҟаз	ихаҭеи Марк Лицини Красси
Аҭынха	ихаҭеи Марк Випсани Агриппеи
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 28 ш.
Аԥхьа иҟаз	Ихаҭеи Секст Аппулеи
Аҭынха	Амаҵураҭыԥ ықәгахеит. Ихаҭеи Марк Випсани Агриппеи (Римтәи аимпериа аконсулцәа раҳасабала)
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 27 ш.
Аԥхьа иҟаз	Амаҵураҭыԥ аԥҵоуп. Ихаҭеи Марк Випсани Агриппеи (Римтәи Ареспублика аконсулцәа раҳасабала)
Аҭынха	Ихаҭеи Тит Статили Таври
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 26 ш.
Аԥхьа иҟаз	Ихаҭеи Марк Випсани Агриппеи
Аҭынха	Ихаҭеи Марк Иуни Силани
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 25 ш.
Аԥхьа иҟаз	Ихаҭеи Тит Статили Таври
Аҭынха	Ихаҭеи Гаи Норбан Флакки
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 24 ш.
Аԥхьа иҟаз	Ихаҭеи Марк Иуни Силани
Аҭынха	Ихаҭеи Авл Теренци Варрон Муренеи
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 23 ш.
Аԥхьа иҟаз	Ихаҭеи Гаи Норбан Флакки
Аҭынха	Марк Клавди Марцелл Езернини Луци Аррунци
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 5 ш.
Аԥхьа иҟаз	Децим Лаели Бальби Гаи Антисти Вети
Аҭынха	Гаи Кальвизи Сабини Луци Пассиен Руфи
Римтәи аимпериа аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 2 ш.
Аԥхьа иҟаз	Луци Корнели Лентули Марк Валери Мессала Мессалини
Аҭынха	Косс Корнели Лентули Луци Кальпурни Пизони
Ахатәы хьӡы	Гаи Октави алаҭ. Gaius Octavius
Аира	цәыббрамза 23, Ҳ. ҟ. 63 ш. Рим, Италиа, Римтәи Ареспублика
Аԥсра	нанҳәамза 19, 14 ш. Нола, Италиа, Римтәи аимпериа
Аԥсыжра аҭыԥ	Август имавзолеи
Атәылауаҩра	Ажәытә Аурым
Абызшәақәа	Алаҭын бызшәа
Аԥҳәыс	1) Клодиа (43—41 ашықәс ҳ. ҟ.) 2) Скрибониа (40—39 ашықәс ҳ. ҟ.) 3) Ливиа Друзилла (38 ашықәс ҳ. ҟ. — ҳера 14ш)
Ацынхаҩы	Salvia Titisenia, Sarmentus
Ани аби	Гаи Октави (абиологиатә) Аҭиа Балба (аниа) Гаи Иули Цезар (ааӡара ала)
Ахәыҷқәа	2-тәи аҭаацәазаара аҟынтә: 1) Иулиа Аиҳабы Ирааӡаз: 2) Гаи Иули Цезар Випсаниан 3) Луци Иули Цезар Випсаниан 4) Марк Випсани Агриппа Постум 5) Друз Аиҵбы 6) Тибери
Ауацәа	Октавия Младшаяи Октавия Старшая (ашьцәеи аиаҳәшьцәеи) Гай Юлий Цезарь (двоюродный дедушкаи приёмный отец) Юлия Младшая (бабушка по матери) Марк Клавдий Марцелл (племянники зять) Друз Старший (пасынок) Тиберий (пасынок) Корнелия Сципиона (падчерица) Гай Юлий Цезарь Випсаниан, Юлия Младшая, Луций Юлий Цезарь Випсаниан, Агриппина Старшая, Марк Випсаний Агриппа Постуми Клавдий Нерон (амаҭацәа)
Ажәла	Октавиаа (аира ала) Иулиаа-Клавдиаа (ааӡара ала).
Аусура	аполитик, военнослужащий, аҳ
Адин	Ажәытәӡатәи аурымцәа рдинхаҵара
Commons Октавиан Август

Гаи Иули Цезар Октавиан Август (алаҭ. Octavianus Augustus[ɔktaːwiˈaːnʊs au̯ˈgʊstʊs], даниз — Гаи Октави, Gaius Octavius, ҳ. ҟ 60-тәи ашықәс инаркны — Гаи Октави Фурин, Gaius Octavius Thurinus; ҳ. ҟ. цәыббрамза 23, 63ш, Рим — нанҳәамза 19, ҳера 14 ашықәс, Нола) — римтәи аполитик. Раԥхьатәи Римтәи аимператор, Римтәи аимпериа ашьаҭаркҩы. 13-нтә консулс дҟалахьан (ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ҳ. ҟ. 33 ашықәс, ҳ. ҟ. есышықәса 31аш. инаркны 23 аш.аҟынӡа, ҳ. ҟ., ҳ.ҟ. 5 ашықәс 2 ашықәс), ҳ. ҟ. 12 ашықәс инаркны — понтифик ду, ҳ. ҟ. 23 ашықәс инаркны атрибун инапынҵақәа иман (tribunicia potestas), ҳ. ҟ. 2 ашықәс азы «аԥсадгьыл аб» ҳәа аҳаҭыртә хьӡы иоуит(pater patriae).

Иара амал змаз, аха аамсҭацәа ирыҵарымкуаз аҭаацәара далиааит, насгьы Гаи Иули Цезар иаҳәшьа лԥа иԥа иакәын. ҳ. ҟ. 44 аш. азы ауасиаҭ ишаҳәоз ала Цезар ԥас дҟаиҵеит, анаҩс Римтәи Ареспублика аполитикатә ԥсҭазаара агәҭа далагылеит, Цезар идгылаҩцәа аӡәырҩы рыцхыраара абзоурала. Ҳ. ҟ. 43 аш. азы, Цезар идгылаҩцәа Марк Антонии Марк Емили Лепиду дрывагыланы, еицырзеиԥшу аӷацәа рҿагыларазы аҩбатәи атриумвират еиҿыркааит. Марк Брути Секст Помпеии ианыраиааи ашьҭахь, атриумвирцәа рыбжьара амчра агаразы ақәԥара иалагеит, уи ақәԥара Антонии Октавиани рыбжьара еибашьрала ихыркәшахеит, уаҟа Октавиан аиааира игеит.

Ҳ. ҟ. 27—23 шш. рзы Октавиан иаабаци иҷыдоуи амаҵзурақәа жәпакы инапахьы иааигеит, убас алагьы Римтәи( аурымцәа) аҳәынҭқарра анапхгара азура далагеит, иаахтны амонархиа шьақәмыргылаӡакәа. Аҳәынқарратә шьақәгылашьа ҿыц ахҳәаа азураҿы рхы иадырҳәо иалагеит атермин «апринципат», насгьы ажәа иахьатәи аҵакы ала ҳазнеиуазар, Октавиан раԥхьатәи императорс дыԥхьаӡоуп. Иаҳртәра аамҭа аан, Октавиан Римтәи аҳәынҭқарра аҳәаақәа акыр ирҭбааит, Реини Дунаи, Испаниеи ирыҵаркуаз адгьыл дуқәа уахь иалеиҵеит, иара убас Мысра, Иудеиа, Галатиа. Аекономика арҿиара, апровинциақәа анапахьы аагара, арратә реформа рыбзоурала активла адәныҟатәи аполитика амҩаԥгара иалагеит. Октавиан напхгара аныҟаиҵоз аан аурымцәа рполитикаҿы асенат анырра маҷхеит, насгьы аимператор икульт ацәырҵра иалагеит (аҵыхәтәантәи ацәырҵрақәа иреиуан амзақәа руак ахьӡ август ҳәа аԥсахра). Аимператор аԥацәа ахьимамыз азы, иаҳратәра аамҭазы ишьҭра имаздашаз рхаҭарақәа дрызхәыцуан. Аҵыхәтәаны, амчра иԥҳәыс лԥа Тибери изынижьит, Август иаԥиҵаз Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа ахаҭарнакцәа Римтәи аимпериа 68 шықәсанӡа анапхгара ҟарҵон.

Ахылҵшьҭра

Аимператор иаб Гаи Октави иоуп ҳәа иԥхьаӡоу римтәи ауаҩы ибиуст

Октавиан иаб Гаи Октави аҽыуаҩцәа ркласс иатәыз, амал змаз аплебеицәа рышьҭра даҵанакуан. Рим еицырдыруан Октавиаа ҳәа иҟаз аплебеицәа рышьҭра, урҭ аҳцәа раамҭа аахыс иҟан ҳәа иԥхьаӡан. Уи ахаҭарнакцәа иреиҳаӡоу аконсултә ҭыԥ ааныркылон ҳ. ҟ. 128, 87, 76, 75-тәи ашықәсқәа рзы. Аха, аԥхьаҟа императорхараны иҟази, урҭ Октавиааи аиуара ахьынӡарыбжьаз еилкааӡам: џьоукы аҭоурыхдырҩцәа Октавиан инысымҩа зҩыз Светони иверсиа рыдыркылоит — аимператори Октавиа-консулцәеи рабдуцәа Гнеи Октави Руф (ҳ. ҟ. 230 ашықәс азтәи аквестор) иԥацәа ҩыџьа рхылҵшьҭрақәа ракәын ҳәа; аха егьырҭ аҭҵааҩцәа урҭ реиуара Август идгылаҩцәа ирхыҭҳәаауп ҳәа рыԥхьаӡоит — аимператор еиҳа иӷәӷәоу ахылҵшьҭра датәызшәа дҟарҵарц азы.

Октавиан иабдуцәа Рим азааигәара иҟаз Велитр (ҳаамҭазтәи Веллетри) инхон, дара абанктә усура рнапы алакын. Ақалақь аҿы ари аҭаацәара ибзианы ирдыруан, рыхьӡ зху амҩадугьы ыҟан. Аҭаацәара аҽыуаҩцәа рыкласс иахьаҵанакуаз дара амал шрымаз атәы аанарԥшуан. Аха егьа ус иҟазаргьы, Октавиаа римтәи аелита — анобилитет иахәҭакмызт. Убри аҟынтә Октавиан иҿагылаҩцәа ихылҵшьҭра лаҟәуп ҳәа иқәыӡбон, насгьы иара ихаҭа аамҭа анца ашьҭахь ихьӡ дацәхьаҵуа далагеит. Марк Антони, Октавиан иабду иаб ахақәиҭра зауз тәын ҳәагьы иҳәон, аха уи, ҳәарада, ииашаӡам.

Иан, Аҭиа, Иулиаа рҭаацәара далҵит. Лара Цезар иаҳәшьа Иулиеи, Гнеи Помпеи иҭынха, асенатор Марк Ати Бальбеи рыԥҳа лакәын. Гаи Октави аҩынтә раан лара ԥҳәысс дигеит, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, ҳ. ҟ. 65, мамзаргьы 70ш инарзынаԥшуа. Урҭ дырхылҵит иара убас, Октавиан иаҳәшьа Октавиа Аиҵбы. Гаи раԥхьатәи иԥҳәыс Анхариа, Октавиа Аиҳабы дзыхшаз еилкааӡам.

Аиреи, ахәыҷреи, ахбыџреи рҭагылазаашьақәа

Октави дахьиз аҭыԥҵәҟьа ажәытәӡангьы цқьа еилкааны ирымамызт. Еиҳа ирылаҵәоу версиа аимператор аҳҭнықалақь аҿы диит ҳәа ауп, аха ҭоурыхдырҩцәақәак (иаҳҳәап, Светони, Дион Касси) Велитра диит ҳәа рыԥхьаӡоит. Светони ишьақәырӷәӷәаны иҳәоит, уи Палатин «Ацәқәа рхы» азааигәара дышииз (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, ари ҩнык, мҩадук, ма ҭыԥк ахьӡ ауп).

Светони ишазгәаиҭо ала, императорхараны иҟазв девятый день до октябрьских календ уажәтәи аамҭаз традициала уи даниз арыцхә ҳәа иԥхьаӡоуп ҳ. ҟ цәыббрамза 23, 63 ашықәс азы, аха аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы цәыббрамза 24 ҳәа рыԥхьаӡоит. Иара убас идыруп иара ашара маҷк шагыз дышииз. Аха Светони, акозерог адырга аҵаҟа диит ҳәа иԥхьаӡоит (аӡын агәҭаны), анаҩс Октавиан уи адырга зну аԥара ҿырпқәа ҭижьуан, иара убас ихьӡ зхыз алегион аемблемас ҟаиҵеит. Светони иастрологиатә шаҳаҭра иашаӡам ҳәа ԥхьаӡоуп (Октави иан акозерог адырга аҵаҟа далашәеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп), мамзаргьы даниз аамҭазы акозерог аилазаараҿы Амра акәымкәа, Амза ыҟан ҳәа ԥхьаӡоуп. Аилаҩашьара ҟанаҵар алшон 354-мштәи римтәи ашықәси астрономиатә аамҭеи реиқәымшәарагьы — уи аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. 46 ашықәс азы Гаи Иули Цезар ириашеит. Еилкаам афакторқәа шьаҭас иҟаҵаны, Иоганн Кеплер римтәи анапхгаҩы ԥхынгәымза ҩба рзы диит ҳәа иԥхьаӡоит, насгьы XX ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы, уи аҭыԥан, иира аамҭа, ҳаамҭазтәи аԥхьаӡара ала, ԥхынҷкәынмза агәҭа иақәшәон ҳәа рыԥхьаӡоит. Ажәытәӡатәи аҵасқәа рыла, ажәытәтәи авторцәа иара иира еиуеиԥшым адыргақәа рацәаны иадырҳәалон, урҭ ауаҩ ду иира аадырԥшуан ҳәа рыԥхьаӡон.

Акозерог асахьа зну Октавиан иԥараҿырпқәа

Аамсҭара змамыз аурымцәа аӡәырҩы, императорхараны иҟаз иабгьы уахь дналаҵаны, акогномен (ахьӡ ахԥатәи ахәҭа) рымамызт. Гаи даниз инаркны имамызҭгьы ҟаларын, аха ҳ. ҟ. 60 ашықәс иназынаԥшуа иара иоуит акогномен «Фурин» (алаҭ. Thurinus — «фуриатәи») — иаб ари ақалақь азааигәара иқәгылаз Спартак итәцәа дахьырииааиз аҳаҭыр азы. Октавиан ихаҭа иира акогномен Аполлон ашәқәа рыхьчаҩ иаҳасабала измаз абырзен епитетқәа руак иадиҳәалон (ажә. бырз. θυραῖος [thuraios] — «ашә ашьҭахь иҟоу»). Дион Касси зны аԥхьаҟа императорхараны иаҟаз «Гаи Октави Каипи» (ажә. бырз. Καιπίας) ҳәа изиҳәеит, аха уи акогномен даҽа хыҵхырҭақәак рҿы иуԥылаӡом. Ари ажәа аҵакы азы еиуеиԥшым аверсиақәа ыҟоуп, иаҳҳәап, актәи — Фуриа иҟаз римтәи аколониа алаҭын хьӡы маҷк еиҭакны (Copiae), аҩатәи — алаҭын ажәа «акозерог» (Caper, Capricornus) ииашамкәа аиҭага. Еицырзеиԥшу когноменс иԥхьаӡоуп Фурин.

ҳ. ҟ. 61 ашықәс анҵәамҭа инаркны 59 ашықәс аҟынӡа Гаи иаб Македониа апровинциа Рим ахаҭарнакс дыҟан, аха иԥҳәыси ихәыҷқәеи иара ицзу ицымзу еилкааӡам. Ҳ. ҟ. 59 мамзаргьы 58 ашықәс азы Гаи-аиҳабы дыԥсит, Римтәи Ареспубликаҿы иреиҳау амаҵзура — аконсулра аиоура дахьымӡаӡакәа. Ҩыџьа атриумвирцәа дахьырҭынхаз иабзоураны, Атиа илылшеит, хҩык ахәыҷқәа шлымазгьы, иаԥсоу ахаҵа иԥшаара. Октави иан лхаҵа иакәхеит (иабԥса) Луци Марци Филипп — ҳ. ҟ. 56 ашықәс азы консулс иҟаз. Ачара мҩаԥысит ҳ. ҟ. 57 мамзаргьы 56 ашықәс азы. Октави иԥсҭазаара раԥхьатәи ашықәсқәа Велитра ихигазар ҟаларын, аха иаб данԥсы ашьҭахь ианду Иулиа (Гаи Иули Цезар иаҳәшьа) лахь ааӡара ддәықәырҵеит. Ҳ. ҟ. 51 ашықәс азы лара дыԥсит, Октави қәыԥш аԥсыжраҿы ажәахә ҟаиҵеит. Парижтәи III-тәи ауниверситет апрофессор Жан-Пиер Неродо излаиԥхьаӡо ала, Атиеи Иулиеи рыҩны дахьынхоз ахәыҷы аполитика ахь аинтерес изцәырҵит, насгьы Цезар иусура дазааигәанатәит. Аха Октави еицырдыруаз иҭынха ибара илшомызт, избанзар Цезар деилахан, Галлиатәи аибашьра мҩаԥигон, убри аҟынтә, иҟалап, Цезари иареи еибабазар аграждантә еибашьра аналага, Цезар Италиаҟа даныхынҳә ашьҭахь.

Рим ақалақь аҟны Октави аҵара бзиа иоуит; ирҵаҩцәа иреиуан — атәы-арҵаҩы Сфер, афилософцәа Александриантәи Арии Тарсынтәи Афенодор Кананити, абырзен ритор Аполлодор, алаҭын ритор Марк Епиди (уи егьырҭ иҵаҩцәа иреиуан Марк Антонии, Вергилии). Ажәытәӡатәи авторцәа иара ажәытә бырзен бызшәа ахьынӡаидыруаз еиуеиԥшым ахәшьарақәа арҭоит, уи аҵара змаз римаа(аурымцәа) рыбжьара аҭҵаарадырреи акультуреи ирбызшәаны иҟан: Плини Аиҳабы ишииԥхьаӡо ала, Октавиан ари абызшәа бзиан идыруан, аха Светони уи иаҿагыло ахшыҩҵак иҳәоит. Касси Дион Октавиан иҷыдоу арратә зыҟаҵареи аполитика иҷыдоу аҵареи дшырхысуаз атәы иҳәоит, аха уи азы даҽа шьақәырӷәӷәарақәак ыҟам. Гаи дшыхәыҷыз Марк Випсани Агриппеи егьырҭ иқәлацәеи драбадырит, урҭ аԥхьаҟа аимпериа анапхгара аҭараҿы ицхрааит.

Аграждантә еибашьра ҳ. ҟ. 49—45-тәи ашықәсқәа рзы ианалага, Октави дхәыҷын, насгьы иара иинициациа мҩаԥысит ҳ. ҟ. жьҭаарамза 48, мамзаргьы 47 ашықәс азы.Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Цезар ииҭоз абӷа иабзоураны, Октави раԥхьатәи аҩ-маҵзурак ааникылт — апонтификцәа рколлегиаҿы аҳаҭыртә ҭыԥ, Луци Домици Агенобарб даныԥсы ашьҭахь иҭацәыз, насгьы ақалақь апрефект ицеремониатә ҭыԥ (praefectus urbi), алаҭинтәи афестиваль амшқәа раан формалла Рим анапхгара анаиҭоз. Октави Цезар Африкаҟатәи иекспедициа алахәхара шилымшазгьы, ар рԥыза ҳ. ҟ. 46 ашықәс азтәи аиааиратә ныҳәақәа рҟны ихы рылаирхәырц ааԥхьара ииҭеит. Убасҟан Цезар уи ҳаҭыр зқәу аҭыԥ ииҭеит — иҽыуардынлас ашьҭахьҵәҟьа, уимоу, акампаниа алахәылацәа реиԥш аҳамҭагьы ииҭеит. Уи нахыс Октави еиҳа-еиҳа адиктатор дицны ауаа рацәа ахьеизоз аусмҩаԥгатәқәа рҿы дцәырҵуан, убри аҟынтә римаа аӡәырҩы изааигәахара рҽазыршәон, избанзар русқәа рҿы Цезар ицхыраара анырҭахыз, Октави ила аҳәара ҟарҵон. Ҳ. ҟ. 46 ашықәс аԥхынра, иара идҵала, Октави атеатралтә қәыргыламҭақәа реиҿкаара далахәын, аха изцәырҵыз еилкаам чымазарак иусура иаԥырхагахеит (шәахәаԥш аҟәша «Агәабзиара»). Цезар Испаниатәи аҩбатәи акампаниа далахәхарц игәы иҭан, аха еилкаам амзызқәа ирхырҟьаны Мунда азааигәара имҩаԥысыз аибашьра дагхеит (Светони аӷба аӡааҟәрылара аӡбахә иҳәоит, аха Дамасктәи Николаи иҩуеит Октави ичымазара иахҟьаны ихьшәаны ддәықәлеит ҳәа, насгьы қәҿиарала Испанианӡа днеит ҳәа).

Неаполь иҟоу Амилаҭтә археологиатә музеи аҟынтәи Цезар ибиуст. Ҳера II ашәышықәса алагамҭа

Ҳ. ҟ. 45 ашықәс азы атрибун Луци Касси, Цезар идҵақәа нагӡо, имаҷхо иалагаз апатрицицәа ркласс ахь аплебеитә ҭаацәарақәак риагаразы азакәан идигалт, Октавиаа рҭаацәара ари аҳаҭыр ранашьан. Уи ашықәс, цәыббрамзазы Цезар ауасиаҭ аанижьит, уи инақәыршәаны Цезар имазара ахәҭа ду Гаи Октави иоуеит, ааӡара апроцедура ахысра дақәшаҳаҭхар. Аха ауасиаҭ аҵакы, насгьы уа ианыз ашьҭрамадаҩ ихьӡгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс, хәажәкырамзанӡа, адиктатор дыршьаанӡа еилкаамызт. Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзгьы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан — Цезар Октави изкны имаз агәҭакқәа шаҟа иҵаулаз атәы, насгьы аҵыхәтәантәи адиктатор игәҭакқәа рзы иидыруаз атәы. Иаанхаз ахыҵхырҭақәа иаадырԥшуеит анаҩстәи агәаанагара, иҟалап адиктатор иҭынха иахь иааирԥшуаз азҿлымҳара еиҳа иацҵазҭгьы, ихааныз ауаа Цезар иуасиаҭ рыларҳәаанӡа Октави қәыԥш зынӡагьы дгәарымҭозаргьы ҟалон. Киольнтәи ауниверситет апрофессор Вернер Ек игәаанагарала, анаҩстәи игәҭакқәа зеиԥшразаалакгьы, Цезар имчра ишахәҭоу, инагӡаны Октави иҭаразы иахәҭоу аусмҩаԥгатәқәа зегьы еиҿикаанӡа дыршьит ҳәа. Едриан Голдсворти Цезар иуасиаҭ ианыз атәы Октави ишидыруаз агәра игомызт. Иара игәаанагарала, Октави «аамҭала ашьҭрамадаҩыс» дҟалар илшон: адиктатор ас заа аԥсра игәы иҭаӡамызт, Октави иааиԥмырҟьаӡакәа ичымазарақәа рзы, дук хара дымнеир алшон. Гисентәи ауниверситет апрофессор Хельга Гешеи Ланкастертәи ауниверситет апрофессор Девид Шоттери агәаанагара аадырԥшуеит, Цезар ауасиаҭ иҩаанӡа акырӡа аԥхьагьы Октави изы агәҭакқәа иман ҳәа. Патрициа Саузерн лгәаанагарала, раамҭазы инхоз ауааԥсыра Цезар иҭыԥ аанкылара иашьҭаз аӡәырҩы Октавигьы дыруаӡәкны дрыԥхьаӡон. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор И. Шифман игәы ишаанаго ала, Цезар Октави ԥас иҟаҵара азҵаара иҩызцәа рҿы далацәажәон, насгьы Гаи уи атәы изымдыруашәа ҟаиҵон.

Римтәи Ареспублика азакәантә традициақәа амчра шьҭрала амадара азыԥхьагәаҭаны ишыҟамызгьы, насгьы лассы-лассы излацәажәоз Цезар аҳ имчра иҭара (rex) уеизгьы анапхгаҩ ҿыц иалхра аҭаххон, официалла шьҭрамадаҩыс иҟаз Октавиан, анаҩс илшеит Галлиа ирӷьычыз амал инапахьы аагара, иара убасгьы хаҭала Цезар гәык-ԥсыкала изыҟаз асолдаҭцәа рацәаҩны рыдгылара ихы иаирхәеит.

Ашьҭрамадара иадҳәалаз апроблема ӷәӷәаны иқәгылан, избанзар Цезар азакәантә ҭаацәазаараҿы ииз аԥацәа имамызт. Адиктатор иԥҳа заҵәы Иулиа Гнеи Помпеи иҟынтә ахшара данлоуаз аамҭазы лхәыҷи лареи еицыԥсит. Адиктатор еиҳа изааигәаз ҭынхацәан хҩык ауаа:Луци Пинари, Квинт Педи, Гаи Октави (шәахәаԥш атаблица). Марк Антонигьы адиктатор имазара аиуразы агәыӷра иман, Марк — иҩыза гәакьа, иҭынха(даара дшыхаразгьы). Клеопатра лԥа Цезарион адиктатор диԥоуп ҳәа рҳәон, аха Цезар уи официалла дазхаимҵеит, иуасиаҭаҿгьы иӡбахә имҳәеит.

Ҳ. ҟ 45—44 ашықәс азы, аӡынразы Октави, Цезар идҵала, Аполлониаҟа дцеит (Албаниа иахьатәи ақалақь Фиер азааигәара). Уаҟа иҵара далган, адиктатор игәы иҭеикыз аибашьра аҽазыҟаҵара далагеит(еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, раӷацәа парфиаа, ма дакиаа ракәын). Ажәытәӡатәи авторцәа иара убас иазгәарҭоит Цезар Марк Емили Лепид иҭыԥан Октави аҽыр рнапхгаҩыс дҟаиҵарц шиҭахыз, даҽакала иуҳәозар, аҭакԥхықәра зду адиктатор ихаҭыԥуаҩс иҟаҵара. Аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы ари аҭыԥ ииҭаҵәҟьеит ҳәа ргәы иаанагом, аха уи зынӡагьы иалымшеит —ҳ. ҟ. 44 ш. хәажәкырамза 15 рзы Цезар дахьыршьыз иахҟьаны.

Цезар имал азы ақәԥара

Ааԥын — ҭагалан ҳ. ҟ.44 ш.

«Цезар икомета» (C/-43 K1), иҭадырхаз адиктатор иигоз аиааирақәа раҳаҭыр азы еиҿкааз ахәмаррақәа раан ицәырҵыз. Октавиан иҭижьыз аденари иану асахьа

Аполлониа Цезар дшьуп ҳәа ажәабжь анраҳа, алегионерцәа Октави ажәа ирҭеит, ацәгьаршцәа дыршьырц рҽазыршәо иалагар дшырыхьчо ала. Уимоу, арԥыс идыргалеит Цезар ишьоуразы Балканқәа рҿы иҟаз алегионқәа напхгара рзуны Римҟа идәықәигаларц азы(аҵыхәтәантәи аҭоурых анаҩстәи аҭоурыхдырҩцәа ирхәыцзар алшоит). Аполлониа иҟаз Октави иҩызцәа Италиаҟа аекспедициа иадгылеит, аха иани иаби асалам шәҟәқәа рҿы аибарххара имырӷәӷәарц азы иабжьон. Уи адагьы, ԥыҭрак ашьҭахь иан лхаҵа арԥыс Цезар иҭынхаз амал мап ацәикырц азы ааԥхьара изыҟаиҵон. Дамасктәи Николаи ишиҳәо ала, Цезар даныршь ашьҭахь раԥхьатәи амшқәа рзы аӡәырҩы ашәара аадырԥшуан ацәгьаршцәа адиктатор иҭынхацәагьы рышьра иалагар ҳәа. Ус шакәызгьы, Октави Италиаҟа дцеит, аха аруаа рыда. Иҟалап, ар рхархәара мап ахьацәикыз Рим имҩаԥысуаз ахҭысқәа ирызкыз зыгәра угартә иҟаз аинформациа ахьимамыз акәзар изыхҟьаз. Италиа иҟаз адиктатор ир аветеранцәа гәырӷьаҵәа уи ишьҭрамадаҩ ианиԥыла ашьҭахь (уи аамҭазы адиктатор иуасиаҭ атәы зегьы ираҳахьан), Октави Цезар ишьҭра имеидарц игәы ишҭоу рылеиҳәеит, уи ашьҭахь «Гаи Иули Цезар Октавиан» ҳәа ахьӡ иоуит. Октави Римҟа дышцоз, Кампаниа даангылеит, уа аԥышәа змаз аполитикцәа, еиҳарак Цицерон, рабжьгарақәа дырзыӡырҩуан. Урҭ реицәажәара зызкыз хықәкыла еилкаам, аха аоратор ду исалам шәҟәқәа руак аҿы Октавиан иара гәыкала дшизыҟоу атәы иҩит. Ишаԥу еиԥш, иара убасҟангьы Цицерон ажәытәаахыс иаӷаз Марк Антони иҿагылараҿы аԥышәа змамыз Гаи ихы даирхәарц игәы иҭеикхьан ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Лаҵарамзазы уи Рим днеит.

Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, аԥхынразы Октавиан аҳҭнықалақь аҿы иавторитет иааиԥмырҟьаӡакәа ирӷәӷәон. Игәырҩа зегьы рҿаԥхьа иааирԥшырц азы, ижакьа оуижьит, иршьыз адиктатор изы дышџьабоз аарԥшуа иамихуамызт. Ԥхынгәымзазы Цезар ииааирақәа раҳаҭыр азы ахәмаррақәа напхгара риҭо далагеит, уи аамҭазы ажәҩан аҿы даараӡа илашоз акомета аацәырҵит. Рим ауааԥсыра џьоукы акомета арыцҳара аанагоит ҳәа ргәы иаанагон, аха Октавиан уи нцәахәыс иҟалаз Цезар иԥсы шакәыз агәра диргеит. Аҵыхәтәаны, адиктатор иуасиаҭ аҿы изықәиргәыӷыз Рим ауааԥсыра зегьы 300-300 сестерци рзишеит. Антони Цезар ихатә хазынарҭа аҟынтәи аԥара закәанла ишьҭрамадаҩыз иахь аиагара мап ацәикхьан азы, ауаа аԥара рызшәаразы Октавиан иҭиир акәхеит аҭаацәаратә мазара. Октавиан қәҿиарала ихьӡ-иԥша арӷәӷәара даҿын, Антони, ашьҭрамадаҩ қәыԥш хырҩа ахьииҭоз азы, Цезар идгылаҩцәа рҟны — аҳҭнықалақь ажәлар рыбжьареиԥш, аветеранцәа рыбжьарагьы — иавторитет ицәыӡуан. Уи зыхҟьаз ацәгьаршцәа ашьауӷа рақәыршәараҿы аиқәымшәарақәа, ақалақьуаа рықәгыларақәа гәымбылџьбарала рызныҟәара, адиктатор игәы иҭеикхьаз ҳәа иԥхьаӡаз азакәанқәа еснагь рылаҳәара акәын. Ҭагалан Марк асенаторцәа аӡәырҩы дреисит, зегь раԥхьаӡа иргыланы — Цицерон.

Мутинатәи аибашьра

Ихадароу астатиа: Мутинатәи аибашьра

Мутинатәи аибашьра:
↗ — Антони иусқәа (ахыцқәа ирҭаку рҿы — аныҟәарақәа ирыҵаркуаз аамҭа);
↗ — Октавиан иусқәа;
↗ — Децим Брут иусқәа;
↗ — Авл Гирци, Гаи Виби Пансеи русқәа

Октавиан ақалақь ауааԥсыра рыбжьара еицырдыруаз аӡә шиакәызгьы, аусура иаҿыз архәҭақәеи, Цезар иветеранцәа аӡәырҩи еиҳарак Антони — аԥышәа змаз ар рԥыза, адиктатор иҩыза — идгылон. Интересқәа рыхьчаразы, Октавиан Италиа аладатәи ахәҭахьы дцеит, ар реизгара далагеит, уаҟа адгьыл зауз аветеранцәеи, уа иҟаз алегионерцәеи аԥара рыҭаны, Цезар ирласны ишьа ҳуеит ҳәа агәра дырганы иара иахь риагара далагеит. Иаарласны Антони имчра азхаҵоз ҩ-легионк иара иахь ииасит. Марк агәыҩбара аазырԥшуаз асолдаҭцәа 100-100 денари (400-400 сестерци) рыдигалеит, аха алегионерцәа ихыччеит: Октавиан хәынтә еиҳаны ириҭон. Адецимациа аиҿкаарала, уи аамҭазы аҿагылара ҟазҵаз 300 ҩык ршьрала, насгьы изықәиргәыӷыз аԥара аизырҳарала, Антони инхаз асолдаҭцәа иара иҿы иаанкылеит. 10-нызқьҩык ахатәы архәҭақәа еизганы, Октавиан Римҟа ддәықәлеит, абҵарамза 10 рзы Афорум ааникылт. Уаҟа иара ажәахә ҟаиҵеит —азакәанқәа еилазгоз, Цезар изакәантә шьҭрамадаҩ дзыргәааз Антони иабашьразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Аха иажәахә дшымгәыӷӡоз ала ихыркәшахеит: Октавиан ихьчара иазыхиаз, насгьы иара инапхгара аҵаҟа Брути Кассии ирабашьырц зҭахыз, аӡәырҩы Цезар идгылоз, гәыкала изыҟаз асолдаҭцәа, Антони иҿагыланы аибашьра рҭахымхеит. Иара убас, иргәаладыршәеит Октавиан қәыԥш азакәантә мчра шимамыз. Асенат иара иҟаиҵаз ажәалагала хьаас иамкӡеит. Октавиан изынхаз асолдаҭцәа шмаҷмызгьы, иара Рим ааныжьны Аррециа (иахьатәи Ареццо) ақалақь аҿы иҽирӷәӷәеит.

Октавиан данца ашьҭахь хара имгакәа, ҳ. ҟ. абҵарамза 24, 44ш азы Антони ир иманы Рим далалеит. Марк ихадоу апровинциақәа ԥыҭк Цезар идгылаҩцәеи иашьа Гаии ирзишеит; Октавиан аҳәынҭқарра аӷас дрыԥхьаӡарц азы иҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. Уи ашьҭахь Антони Цизальптәи Галлиаҟа ддәықәлеит, Мутина (ҳаамҭазтәи Модена) иҟаз Децим Брут амацәаз дҭаикит. Убри аамҭазы асенат ахаҭарнакцәа Антони иабашьра рҽазыҟарҵо иалагеит, иара иаартны аҳәатәхамҵара ааирԥшуа даналага. Ҳ. ҟ ажьырныҳәамза 7,43 аш. азы Цицерон илшеит Октавиан апропретор инапынҵақәа ирҭартә еиԥш, заанаҵы сенаторс дҟалеит (асенат аҿы аҭыԥ еиҳарак аквестор имагистратура анагӡарала ишьақәырӷәӷәахон), насгьы амаҵура ҭыԥқәа зегьы рахь ишьақәгылоу аамҭа аасҭа жәашықәса заанаҵы далхлазартә еиԥш азин иоуит. Иара убас, асенат Антони иҟаиҵаз адҵақәа ԥыҭк аԥыхтәуп ҳәа аҳәамҭа ҟанаҵеит, уахь иаҵанакуеит Цизальптәи Галлиа Рим ахаҭарнакс иҟаҵарагьы. Уи ашьҭахь, аконсулцәа рҩыџьагьы — Гаи Виби Пансеи Авл Гирции — ар еизганы Мутинаҟа ицеит Антони иҿагыларц. Изакәантәу анапынҵақәа риуразы, Октавиан еиҳа аибашьра иазыхиаз архәҭақәа аконсулцәа рнапаҵаҟа риагара дақәшаҳаҭхеит, анаҩс хара имгакәа Мутинаҟа дцеит. Иҟалап, асолдаҭцәа аӡәырҩы Антони иабашьра ргәы азмыҳәозаргьы, уи Цезар идгылаҩцәа рыбжьара уажәгьы пату иқәын, убри аҟынтә Октавиан урҭ ргәаанагарагьы хшыҩзышьҭра аиҭар акәхеит.

Мшаԥымзазы Панса ир, Галлиатәи афорум (иахьатәи Кастельфранко-Емилиа) азааигәара, маӡала ирзыԥшны итәаз Антони ирхәҭақәа рыкәшеит. Панса ир аҵахеит, иара дҭахеит, аха Антони аиааира азгәаҭара иҽаназыҟаиҵоз, Гирци ирхәҭақәа аибашьратә ҭыԥ ахь инеит, урҭ раӷа Мутина аҭыӡқәа рҟынӡа днаскьаргеит, уаҟа аруаа аанханы иҟан ажәылара ацҵаразы. Мышқәак рышьҭахь, Гирции Октавиани Мутина азааигәара Антони ижәлеит, ари ақалақь зҭаку амацәаз аԥыхразы. Урҭ Антони Альпқәа рыла Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналан дцартә иҟарҵеит, аха аибашьраан Гирци ӷәӷәала дырхәит, хара имгакәагьы иԥсҭазаара далҵит. Аконсулцәа рҩыџьагьы рыԥсышьа агәҩарақәа узцәырнагон, ажәытәӡан урҭ рҭахара зны-зынла Октавиан ихарарҵон. Октавиан аибашьрақәа ихы ахьынӡарылаирхәыз еилкаам: Аимпериа аамҭазы иҟаз авторцәа ишаарыцҳауа ала, уи аԥхьатәи ацәаҳәақәа рҿы деибашьуан, насгьы ахәра зауз аквилифер (абираҟныҟәгаҩ) инапаҟынтә ауарба асахьа зну алегион абираҟ игеит. Марк Антони ишиҳәоз ала, Октавиан дшәаҟьаны аибашьра адәаҟынтә дыбналан дцеит. Аибашьра ашьҭахь, Гаи асенат азы уаҳа дхәарҭамхеит: уи аамҭазы, асенат иазааигәаз Марк Брути Гаи Кассии, архәҭа ду Бырзентәыла еизыргеит, Антони ииааирагьы хара игам усны иԥхьаӡан. Убри аҟынтә асенат Октавиан иднаҵеит аконсултә архәҭақәа Децим Брут инапы ианиҵарц азы, уи аконсулцәа анҭаха ашьҭахь закәантә ҵаҵӷәык ыҟаӡамкәа архәҭақәа идикылеит. Уи адагьы, уаанӡа Октавиан ирхәҭақәа зықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рыҭара асенат мап ацәнакит. Асенат ахымҩаԥгашьа згәамԥхаз Гаи Децим Брут Антони ишьҭашәарыцараҿы ацхыраара иҭара мап ацәикит, убри аҟынтә иара ажәыларақәа идырааԥсахьаз исолдаҭцәеи, аконсултә архәҭақәеи рыла мацара аибашьра иқәшәеит. Уи адагьы, Октавиан Брут ииҭаран иҟаз аҩ-легионк ԥыхьатәи ацәгьаршҩы инапхгара аҵаҟа аибашьра мап ацәыркит, урҭ Гаи инапаҵаҟа иаанхеит.

Аҩбатәи атриумвират

Атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа

Мутинатәи аибашьраҿы аиааира анига ашьҭахь, Октавиан аконсул-суффектс дҟаларц шиҭаху атәы мӡаӡакәа иҳәо далагеит: аконсулцәа рҭахара ашьҭахь алхра ҿыцқәа рымҩаԥгара аҭахын. Иара аҩбатәи асуффектс Цицерон дҟалар иҭахын: Октавиан иҟаиҵаз ажәалагалала, «Цицерон аҳәынҭқарратә усқәа напхгара риҭалар акәын, еиҳа аԥышәа змоу еиҳабык иаҳасабала, Цезар [Октавиан] ихаҭа иакәзар, уи иабџьар ашьҭаҵаразы иманшәалоу атитул мацара изирхон». Октавиан иҭахрақәа азакәантә шьаҭақәа шрымазгьы, асенат мап ацәыркит: Октавиан аконсулра азы даара дқәыԥшын —амагистратурақәа рзы иаҭаху ақәра 10-шықәса еиҵатәны уаанӡа ирҭахьаз азингьы азгәаҭаны. Ус шакәугьы иҟаиҵаз аусқәа рзы Октавиан аимператор ҳәа аҳаҭыртә титул иоуит, уи Ареспублика аамҭазы аиааира згаз ар рԥыза ҳәа даанарԥшуан, насгьы атриумф амҩаԥгаразы алшара инаҭон. Аха асенат атриумф амҩаԥгара азин инамҭеит, уи аҩыза алшара Децим Брут ишиҭазгьы.

Децим Брут Альпқәа данырыхысуаз аамҭазы, Антони мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы рнапхгаҩцәа рыр иара иганахь аиагара илиршеит — уаанӡа Цезар идгылаҩцәа Марк Емили Лепид, Гаи Азини Поллион, Луци Мунаци Планк. Антони иаахтны иҳәеит Цезар ишьоура шиҭаху атәы, уи ашьҭахь Октавиан дзыдгылаша аган алхра иқәшәеит, уи проблеман. Октавиан исолдаҭцәа рыбжьара адиктатор ирхәҭақәа рветеранцәа рацәаҩны иҟан, убри аҟынтә ркомандаҟаҵаҩ дазааргеит Антони дидгыларц азы. Иара убас, дара егьырҭ Цезар идгылаҩцәа уаҳа ишырмабашьуа ҳәа инҭагыланы иқәит. Уи адагьы, аруаа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшра иахьрылагаз даара ргәы иҵхон, урҭ иреиуан Цезар иветеранцәа аԥаратә ҳамҭақәеи адгьылқәа рызшареи рзы ақәыргәыӷрақәа. Октавиан ихаҭеи Антонии реизааигәахара — ареспубликанеццәа рахь ирымаз еицырзеиԥшыз ацәымӷреи, асенат аусқәа рзы агәынамӡареи ирыбзоурахеит. Аиҿцәажәарақәа дшырзыхиоу ааирԥшырц азы, Октавиан итҟәаны имаз Антони исолдаҭцәеи ацентурионцәеи рхы иақәиҭитәуа далагеит. Уи адагьы, иара иаахтны асенат адҵақәа дырҿагыло далагеит, насгьы Публи Вентиди Басс аладатәии агәҭантәии Италиа аҟынтә еизигаз ар иманы Антони дицхраарц азы ддәықәиҵеит.

«Вентиди Цезар [Октавиан] Антони изкны угәы иҭоузеи ҳәа даниазҵаа, иара: еилызкаауа рзы ари азҵаара инықәрԥшшәа изныкымкәа аҭак ҟаиҵахьеит, аха иззеилымкаауа рзы уи азхом ҳәа ҭакс инараҭеикит.»

Ар ду анеизига ашьҭахь, Антони Октавиан иаасҭа амчреи анырреи иоуит, уи иахҟьаны аҵыхәтәантәи дҟалон, аҩыџьа еиҿыркаауа иарбан хеилакзаалак аҿы еиҵбу партниорны. Антонии иареи аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгараҿы рымчқәа еиҟарахарц азы акәзар ҟалап, Гаи аконсул иҭыԥ аанкылара дзашьҭаз. Асенаторцәа уи мап ацәыркуан. Уи адагьы, урҭ Октавиан ирхәҭақәа еиҟәыршарц рҽазыршәон, зегь раасҭа аибашьра иазыхиаз алегионқәа ақәгәыӷра дуқәа рыҭаны; Октавиан ицҳаражәҳәаҩцәагьы Рим уаанӡа ирыдҵаз аҭакԥхықәрақәа рынагӡареи, ркомандаҟаҵаҩ консулс иалхразы азини ирышьҭан.

Асенатаҿ уаанӡа еиԥш агәыӷра аадырԥшуан Брути Кассии иаарласны Италиаҟа иаап ҳәа, убри аҟынтә Октавиан иделегациақәа мап рцәыркуан. Аха Македониа иҟаз Марк Брут Цезар қәыԥши Цицерони реиҿцәажәарақәа игәамԥхомызт (иара изааигәақәаз рыбжьара урҭ консулцәас иалхуп ҳәагьы ажәабжьны ирылан), насгьы ирҵаҩы (иментор), иара иаарласны ирхәҭақәа иманы Италиаҟа даарц азы ааԥхьара иҟаиҵоз азы мап ацәикит. Брут аграждантә еибашьра ҿыц алагара иҭахымызҭгьы ҟаларын, убри ауп Македониа итҟәаны ирымаз ар рԥыза иашьа Гаи Антони иԥсы зеиқәирхазгьы.

Децим Брут иҭахареи Марк Брут инеитралитети ирыбзоураны асенат иадгылаз амчқәа рацәамкәа иаанхеит. Нанҳәамза (асекстили) азы имҩасран иҟаз аиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь, Октавиан исолдаҭцәа рыдҵақәа наигӡошәа, Римҟа ддәықәлеит дақәларц азы. Аграждантә еибашьра, фышықәса раԥхьа еиԥш, Рубикон аӡхыҵрала иалагеит, аха уажәазы ар рԥыза легионк акәымкәа, аа-легионк аибашьразы идәықәигалеит. Ир амҩа ианықәла, Октавиан инапынҵақәа шьҭамҵаӡакәа консулс иалхразы асенат азин ирҭеит, аха Гаи иныҟәара иациҵеит. Рим азааигәара иҟаз х-легионк иаразнак иара иган ахь ииасит, убри аҟнытә Октавиан ир зегьы 11 легион раҟара ҟалеит, мамзаргьы 50 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа. Акампаниа аан, Гаи Рим иаанхаз иани иаҳәшьеи ршәарҭадара дацәшәон, аха урҭ кьыс зрымҭоз авесталкцәа — аныхаԥааҩцәа рҿы рҽыҵәахны иҟан.

Ар еибашьрада аҳҭнықалақь ианалала ашьҭахь, Гаи ируаа рџьаԥса риҭарц азы аҳәынҭқарратә хазына инапахьы иааигеит, насгьы алхрақәа мҩаԥыргартә иҟаиҵеит. Нанҳәамза 19 (асекстили) азы Октавиани, иаб иашьа Квинт Педии консулцәас иалырхит (аҩбатәи аҭыԥ иашьҭан ҳәа иԥхьаӡан Цицерон ма Октавиан иҭаца лаб Публи Сервили Ватиа Исаврик). Аконсулразы даҽа кандидатцәак ыҟамзар ҟаларын. Имаҵзура ҿыц аҿы Октавиан раԥхьаӡа иргыланы, акуриаттә комициақәа еизганы, Цезар ԥас дахьыҟаиҵаз апроцедура хиркәшеит. Иаарласны Квинт Педи Цезар дызшьыз, ауӡбара рақәыршәаразы азакәан рыдыркылартә илиршеит (Педи изакәан), уи ашьҭахь мышкала аӡбара мҩаԥысит, насгьы ацәгьоуцәа ахара рыдырҵеит. Ибналаз ахара здырҵаз рмазара рымхын, рнапынҵақәа аанкылан. Иаарласны асенат аконсулцәа рықәыӷәӷәарала Антонии Лепиди ирҿагылоз азакәанқәа зегьы аԥнахит, уи ашьҭахь урҭ рыбжьара аҭынчратә еицәажәарақәа ирылагеит.

Ҳ. ҟ., 43 ашықәс, жьҭаарамзазы, Октавиани Антонии Лепиди Бонониа (иахьатәи Болониа) азааигәара аӡиас аҿы иҟаз дгьылбжьаха хәыҷык аҿы еиқәшәеит. Аиԥылараҿы аҩбатәи атриумвират аԥҵаразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит — зҳәаа ԥкым, анапынҵақәа змоу хҩык аполитикцәа рхеилак. Цезар, Помпеи, Красси еиҿыркааз актәи атриумвират еиԥшымкәа, ахеилак ҿыц официалла ишьақәырӷәӷәан, насгьы аамҭала хәышықәса аман. Убри аамҭазы, атриумвирцәа иҵаулоу реформақәак рымҩаԥгаразы имеицәажәеит, насгьы атриумвират официалла иаԥҵан «ареспублика еиҿкааны аҟаҵаразы» (rei publicae constituendae). Ажәлар Реизара атриумвират ашьақәыргыларазы азакәанԥҵара аднакылеит (Тици изакәан) ҳ.ҟ. абҵарамза 27, 43 аш. азы, насгьы Октавиан имаҵура далагаанӡа аконсулра аанижьит. Атриумвирцәа иааиуа ашықәсқәа рзы ирыдгылақәоз иреиҳау амагистратурақәа рызшаразы еиқәшаҳаҭхеит, насгьы мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы дара еиҩыршеит. Октавиан ари аихшара аҟынтә зегь раасҭа имаҷны ахәарҭа иоуит, избанзар ирҭаз апровинциақәа — Африка, Сицилиа, Сардиниа, Корсика — рыхәҭак ареспубликанеццәа ирымпыҵакын., зегь реиҳа анырра змаз атриумвир Антони иԥҳа Клодиа Октавиан ԥҳәысс дахьирҭаз атриумвират аидкылара иацхраауан. Ҩышықәса рышьҭахь хаҵеи ԥҳәыси еилыҵит (шәахәаԥш аҟәша «Аҭаацәара»).

Антуан Карон. Атриумвират иҟанаҵоз ашьрақәа (1566) — Ектерина Медичи лыдҵала иҭыхыз асахьа, аграждантә еибашьрақәа ирыцу агәаҟрақәа раарԥшразы.

Октавиан, аконсул имаҵзура анааникыла, иаӷацәа дрышьҭашәарыцомызт, аха Бонониа имҩаԥысыз аилацәажәараҿы атриумвирцәа еиқәышаҳаҭхеит роппонентцәа хыԥхьаӡара рацәала рышьрақәа рымҩаԥгаразы, заа еиқәшаҳаҭны ишьақәдыргылаз асиақәа — апроскрипциақәа — инырықәыршәаны. Апроскрипциақәа рымҩаԥгара аԥшьызгаз деилкаам, урҭ ирызку аиҿцәажәарақәа рҵакы еилкаам, избан акәзар аиҿцәажәарақәа маӡала имҩаԥыргон, насгьы Октавиан идгылаҩцәа апроскрипциақәа рзы ихара дырмаҷырц рҽазыршәон. Иааидкыланы аҵыхәтәантәи асиа ианын ашьра зқәырҵаз асенаторцәа хышә-ҩык рыхьӡқәа, ҩ-нызқьҩык аҽыуаа, асиа раԥхьа ианыз Цицерон ихьӡ акәын.

«Усҟангьы, анаҩсангьы урҭ [атриумвирцәа] рыуацәеи рҩызцәеи ианаҭаххагьы ԥсаҭатәыс иҟарҵон. Аӡәаӡәала [апроскрипциатә] сиа ианырҵон: џьоукы агәаӷ иахҟьаны, џьоукы ус баша иахьрызгәааз азы мацара, џьоукы аӷацәа иахьырҩызцәаз, ма аҩызцәа рахь ирымаз агәаӷ азы, џьоукы амал ду ахьрымаз азы.»

Апроскрипциа иақәшәақәаз рмазара, еиҳарак, аукционқәа рҿы ирҭиуан аҳәынҭқарра ахазына ахарҭәааразы. Аха асолдаҭцәеи апроскрипциақәа назыгӡоз егьырҭ ауааи хылаԥшрада иҟаз аҩнқәа ирыҩналан иӷьычуан, аукционқәа рҿы иҟаз аҭагылазаашьақәеи амалуаа ирзыҟарҵоз атеррори аӡәырҩы аахәаҩцәа ршәаны иаман. Уи иахҟьаны аӡәырҩы атриумвирцәа рҩызцәа шбеиахазгьы, апроскрипциақәа ирықәшәаз рмазара иахҭнырхыз аԥара ареспубликанеццәа рабашьразы иахәҭаз ахарџьқәа ханарҭәаауамызт. Ахарџьқәа рхарҭәааразы, атриумвират ашәахтә ҿыцқәа аларгалеит, мчыла аԥсахтә рымхра иалагеит, асенаторцәа афлот азы атәцәа реизгара рыдырҵеит, насгьы аӡәырҩы амал змаз атәылауаа рмазара рымырхит. Аҳәса беиақәа рмазара хазы ашәахтә ақәырҵеит, аха аурым ҳәсақәа уи ашәахтә аԥыхра ма акырӡа армаҷра рылдыршеит.

Грециаҟа акампаниа. Филипптәи аибашьра

Ихадароу астатиа: Ажәытәӡатәи Рим аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)

Хыхь — Филиппы ааигәара актәи аибашьра, ҵаҟа — аҩбатәи аибашьра, арымарахь — атриумвирцәеи ареспубликанеццәеи Филиппыҟа ианцоз рымҩақәа Бырзентәыла ахсаалаҿы

Лепид ар рыхәҭак иманы Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани, реиҳа амшынтә мчқәа змаз раӷацәа ираҩсны, Адриатикатәи амшын қәҿиарала иӡхыҵит. Македониа иҟаз атриумвират архәҭақәа рхыԥхьаӡара зегьы ааидкыланы 100 нызқьҩык ашьаҟауааи, 13 нызқьҩык аҽыуааи рҟынӡа инаӡон; ареспубликанеццәа (урҭ ахақәиҭра аазгоз ҳәа рхы иазырҳәон, liberatores) 70 нызқьҩык раҟара ашьаҟауаа рыман, аҽыр (20 нызқь инарзынаԥшуа), амшын аҿгьы еиҳа рымчқәа ӷәӷәан. Цәыббрамзазы Антони Филиппы ақалақь азааигәара иҟаз адәкаршәрахьы днеит, уаҟа ареспубликанеццәа ахырӷәӷәарҭақәа кны итәан. Октавиан ичымазара иахҟьаны мышқәак рыла дагхеит.

Атриумвирцәа рлагерқәа ахьыҟаз ӡҭачран, ареспубликанеццәа уаанӡа ахәқәа рҿы алагерқәа еиҿыркаахьан, убри аҟнытә рҭыԥ аибашьразы еиҳа иманшәалан. Ареспубликанеццәа аибашьра хада ҟамлап ҳәа игәыӷуан — амшын аҿы ирымаз аԥыжәареи, фатәылеи, ӡылеи ибзиан иахьеиқәыршәази атриумвирцәа рырԥсыҽра иацхраауеит ҳәа ргәы иаанагон. Аха, хара имгакәа, ареспубликанеццәа иртәыз армаратә фланг аҟны Антонии Кассии рырхәҭақәа рыбжьара аидыслара ӷәӷәа ҟалеит. Марк қәҿиарала деибашьуан, аӷа илагерь ааникылеит, аха уи аамҭазы Брут Октавиан ируаа днарыжәылан илагерь инапахьы иааигеит. Уи ашьҭахь Брути Антонии раԥхьатәи рҭыԥқәа рахь ихынҳәит, Брут иқәҿиарақәа ртәы ззымдыруаз Касси иҽишьит. Мчыбжьқәак рышьҭахь, атриумвирцәа рлагерь аҿы афатәи аӡырыжәтәи рзымхо ианалага, Брут иҩызцәа дазааргеит ирхәҭақәа ажәылара хада иалаирхәырц азы. Антони ҟазарыла ихы ахьымҩаԥигоз иабзоураны, атриумвират архәҭақәа аибашьраҿы аиааира ргеит. Аҩ-еибашьрак рҿы Октавиан ироль маҷӡан: актәи аидыслара ӷәӷәа амцхаҵара злаз ар рԥыза иҳақьым иԥхыӡ бааԥс иахҟьаны ихы алаимырхәӡеит, хымш аӡҭачқәа рҿы иҽыҵәахны дтәан, аҩбатәи аидыслара ӷәӷәа — ичымазара иахҟьаны.

Октавиан Брут иԥсыбаҩ ахы хҵәаны Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икаижьырц азы, аха Брут ихы зҭаз аӷба ӡааҟәрылеит. Аиааира згаз аҩыџьа апровинциақәа еиҭа еихыршеит: Марк Галлиа изынхеит, Африка иоуит, насгьы, иҟалап, мрагыларатәи апровинциақәа зегьы; Гаи иоуит Испаниа апровинциақәа, Нумидиа (Африка Ҿыц), Сардиниа, Корсика; Лепид имаз анырра ицәыӡит. Атриумвирцәа асолдаҭцәа ирырҭаз ақәыргәыӷрақәа рынагӡара аганахьалагьы аҭакԥхықәрақәа еиҩыршеит: Октавиан Италиа адгьылқәа рзишар акәын, Антони иус — мрагыларатәи апровинциа беиақәа рҿы аԥара аԥшаара.

Перузиатәи аибашьра. Брундизииа ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра

Ихадароу астатиа: Перузиатәи аибашьра

Италиаҟа даныхынҳә ашьҭахь, Октавиан аррамаҵура иахысыз асолдаҭцәа адгьылқәа рызшара далагеит, насгьы иара иахь ииасыз Брути Кассии рсолдаҭцәагьы адгьылқәа рзишеит, урҭ аҿагыларақәа ҟарымҵаларц, еиқәхаз ареспубликанеццәа ирыламларц азы. Атриумвирцәа зыдгьылқәа зымхтәыз жәаа қалақь заа иазԥхьагәарҭеит, аха амассатә експроприациақәа рынагӡара Октавиан иқәшәеит. Иаарласны еилкаахеит урҭ адгьылқәа аветеранцәа зегьы ишырзымхоз, убри аҟнытә Октавиан егьырҭ ақалақьқәагьы адгьылқәа рымхра далагеит. Аветеранцәа Италиа адгьылқәа рырҭар акәын, аха уаҟа акыр ҵуан зхы иақәиҭыз адгьылқәа маҷхеижьҭеи, насгьы апровинциақәа рҿы аколониақәа хыԥхьаӡара рацәала ралагалара макьана зегьы еицырзеиԥшу усны иҟамлацызт. Уаанӡа атриумвирцәа ирҿагылаз ауаа ахьынхоз аҭыԥқәа ирыҵаркуаз адгьылқәа анрымырхуазгьы ыҟан. Ишаԥу еиԥш, еиҳа имаҷыз адгьылқәагьы уаанӡатәи аԥшәмацәа ирзынрыжьуан, зегь реиҳа идуу адгьылқәа реиԥш, насгьы еиҳарак ааха змаз абжьаратәи ақыҭанхацәеи ақыҭанхамҩатә вилла хәыҷқәа зтәыз ауааи ракәын. Аветеранцәа ироуаз адгьылқәа ршәагаа еилкааӡам: абжьаратәи ашәагаа иаҵанакуан адгьыл хәыҷқәа, иара убас асолдаҭцәа рзы 50 иугер (12,5 га) рҟынӡа иҟаз адгьылқәа, ацентурионцәа рзы 100 иугер (25 га) рҟынӡа. Аихшаразы иазԥхьагәаҭаз адгьылқәа зтәыз рмал ахьчара шамахамзар ирылшомызт: ҿырԥштәыс иаагозар, Гаи Азини Поллион дзыдгылаз апоет Вергили иқәҿиеит. Октавиан адгьылқәа уаанӡа изтәыз аԥара риҭон, аха урҭ асимволтә шәатәқәа рызгьы еснагь аԥара изыԥшаауамызт. Аҭагылазаашьа даара иаруадаҩит, Сицилиа зҽырӷәӷәаны итәаз Секст Помпеи иӷбақәа Апеннин адгьылбжьаха амацәаз иахьҭаркхьаз, урҭ ачарыц зҭаз аӷбақәа Италиаҟа рцара иаԥырхагахон.

Хыԥхьаӡара рацәала италиаа рхырҵәареи, амшынтә блокадеи ирыхҟьаны ицәырҵыз агәынамӡарақәа рхы иадырхәеит Марк Антони иашьа Луци Антонии, Италиа иаанхаз атриумвир иԥҳәыс Фулвиеи. Луци иҟалаз азы ахара Октавиан идиҵеит, насгьы ажәа риҭеит иашьа Мрагыларахьынтә даныхынҳәлакь ареспублика шеиҭашьақәиргыло азы. Иара иҟаиҵоз агитациа ақәҿиара аиуит италиа ауааԥсыра рҟны мацара акәымкәа, сенаторцәак рыбжьарагьы. Адгьыл ашара иацырҵарц зҭахқәаз асолдаҭцәеи арратә напхгаҩцәеи Октавиани Луци Антонии реиныршәара рҽазыршәон, аха хара имгакәа Италиа агәҭаны ауааԥсыра ақәгыларақәа ҟарҵо иалагеит. Луци иашьа идҵала дныҟәозу еилкааӡам: Аппиан, иаҳҳәап, иҳәоит иара ихала агитациа амҩаԥгара далагеит ҳәа, насгьы иахьатәи аҭоурыхҭҵаараҿгьы Марк иашьа иусқәа дрылахәымызт ҳәа еицырдыруа версиа ыҟоуп. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс, аԥхынразы Луци идгылоз ар иманы Рим инапахьы иааигеит, убрантәи, Азини Поллиони Вентиди Басси рырхәҭақәа рыҽидикыларц азы дгәыӷуа аҩадаҟа ддәықәлеит. Аха Октавиан, Агриппа, Квинт Сальвидиен Руф абунтҟаҵаҩцәа рыруаа рҽеидыркылартә иҟарымҵеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи Перуџьа) Луци Антони амацәаз дҭаркит. Акыраамҭа анца, иҽазышәарақәа анхыбгала, Луци ихы риҭеит. Октавиан иареи, Фульвиеи, Вентидиус Басси, Азини Поллиони ишаҭеит, аха ақалақь ахаҭа асолдаҭцәа идырҳәырц ириҭеит, насгьы аҭыԥантәи аамсҭацәа реиҳараҩык ршьыртә адҵа ҟаиҵеит, аӡәы даанижьит. Уи зегьы инарыцҵаны, ақалақь инықәццышәаа ирблит: Аппиани Веллеи Патеркули амца зыхҟьаз ақалақь аҿы инхоз зыхшыҩ еилаԥсаны иҟаз аӡәы иоуп ҳәа рыԥхьаӡон. Октавиан иҿагылақәоз ауаа агәра ддыргон перузиаа 300-ҩык анцәахәы Цезар иныҳәарҭаҿы ԥсаҭатәыс иҟарҵеит Октавиан идҵала ҳәа.

Еиқәхаз абунтҟаҵаҩцәа аӡәырҩы Марк Антони иахь ибналан ицеит. Клеопатреи иареи аизыҟазаашьақәа шрымазгьы, Парфиа абашьра иҽшазыҟаиҵозгьы, Марк Италиаҟа дцаны, Брундизиа зегь раасҭа ихадоу (ҳаамҭазтәи Бриндизи) абаӷәаза дакәшан дгылеит. Иаарласны иара иахь инеит Секст Помпеии Гнеи Домици Агенобарби. Атриумвирцәа рыбжьара аиҿагылара ҿыцқәа ҟалар зҭахымыз асолдаҭцәа рнырра мацарала, Брундизиа аиҿцәажәарақәа ирылагеит. Антони иганахьала Гаи Азини Поллион дыбжьаҟазон, Октавиан иганахьала — Меценат. Атриумвирцәа рҩыџьагьы аҭынчра рыбжьарҵар еиқәышаҳаҭхеит, насгьы апровинциақәа ҿыц еихыршеит. Антони мрагыларатәи апровинциақәа зегьы иоуит, Октавиан — мраҭашәаратәиқәа зегьы, Лепид Африкатәи апровинциа заҵәык ауп изынхаз. Атриумвирцәа зегьы Италиа асолдаҭцәа ҿыцқәа реидкылара азин роуит. Аиқәшаҳаҭра шьақәырӷәӷәан: зыԥҳәыс дыԥсхьаз Антонии ааигәа еибахаз Октавиан иаҳәшьа Октавиеи реибагарала. Атриумвирцәа Секст Помпеи интересқәа хырҩа рырымҭеит, убри аҟынтә иара иҟаиҵоз аблокада иациҵеит.

Секст Помпеии иареи реибашьра. Атриумвират аамҭа ацҵара.

Ихадароу астатиа: Секст Помпеи иқәгылара

Италиа адгьылқәа реихшара ақыҭанхамҩа аус ҵнашәааит, избан акәзар анхацәа рыдгьылқәеи уаанӡатәи алатифундиақәеи аветеранцәа рнапаҟны иҟалеит. Еилкаам ақыҭанхамҩатә усуразы иаҭахыз зегьы рымазу ирымамзу. Адгьылқәа ҿыц реихшара афатәаалыҵ азымхарахь инанагеит, аҭагылазаашьа еиҳагьы еицәанатәуан Секст Помпеи Апеннинқәа рҿы иҟаиҵаз амшынтә блокада: ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса агәҭазы Рими Италиеи ирыларгалоз ачарыц аиҳарак мшынла иааргон. Аҭагылазаашьа аруадаҩуан Октавиан ихарҭәааз арратә флот ахьимамыз, иара убасгьы атәцәа рацәаҩны Секст Помпеи иахь иахьыбналоз, урҭ иара иҟны амаҵура иахысуа иалагар ахақәиҭра шриҭо атәы иақәиргәыӷуан. Аҵыхәтәаны, Италиа инхоз ауааԥсыра Октавиан иқәыӷәӷәон: урҭ афатә аалыҵқәа рыла еиқәыршәазарц рҭахын, даҽа еибашьрак ала акәымкәа, аҭынч еиҿцәажәарақәа рыла. Ҳ. ҟ. 39ш алагамҭазы згәы кыдгылаз аурымцәа атриумвирцәа ахаҳәқәа ргәыдырҵеит. Октавиан Секст иҟны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара далагар акәхеит.

Октавиан аҭынчра хықәкыс ишимаз ааирԥшырц азы, усҟан Клодиеи иареи еилыҵхьан, Скрибониа ԥҳәысс дигеит. Лара Секст Помпеи иабхәа Луци Скрибони Либон иаҳәшьа лакәын, убри аамҭазгьы Помпеи диҭынхан. Уи аҭаацәазаара аиҿкаара Помпеии иареи иаарласны реинышәара иацхраауан. Атриумвирцәеи Помпеии рыбжьара реиҿцәажәарақәа раԥхьатәи аетап Неапольтәи аӡыбжьахала аӷарраҿы имҩаԥысит, уаҟа аганқәа рзы идуцәамыз ҩ-мҿтәы платформак дыргылеит. Аҩбатәи аетап қәҿиарала имҩаԥысит, уи амыс Мизен аҟны, мамзаргьы ааигәа иҟаз Путеолы аҿы имҩаԥысит.

Секст Помпеи иабашьра. Акампаниа ҳ. ҟ. 38ш     Секст Помпеи инапаҵаҟа иҟаз адгьылқәа (илашоу агәилԥшшәы змоу аҵәаӷәақәа иаадырԥшуеит Октавиан иахь ииасыз Менодор — Октавиан ииҭаз адгьылқәа;↗ — Октавиани иадмиралцәеи русқәа;
↗ — Секст Помпеи иадмиралцәа русқәа

Лепид иҭыԥан атриумвирцәа Помпеи идкылара мап ацәыркит, аха егьырҭ зегьы рыла Октавиани Антонии иара иҭахрақәа ирықәшаҳаҭхеит. Урҭ Сицилиа зҽыҵәахыз апроскрипциа иақәшәаз зегьы шыршаҭо атәы рҳәеит, насгьы Помпеи ир рҟынтәи ибналаз атәцәа ахақәиҭреи атриумвират аибашьцәа ирырҭоз аҳамҭақәа ирҩызцәаз аҳамҭақәеи шроуа атәы рҳәеит. Секст Сицилиа, Корсика, Сардиниа напхгара ахьырзыҟаиҵоз азакәантә ҟазшьа аиҭеит, насгьы Пелопоннес иоуит. Уи адагьы, иара идгылаҩцәа иааиуа ашықәсқәа рзы амагистратцәа рхыԥхьаӡара иаладырхәит. Уи аҭакс, Помпеи ажәа риҭеит Италиа амшынтә блокада зынӡа ишаԥихуа азы, насгьы чарыцла аиқәыршәара дацхрааларц.Алегенда излаҳәо ала, аиқәшаҳаҭра Помпеи иӷбаҿы ачара уны иазгәарҭеит. Хәылԥазхьа афараан, Секст ифлот акомандаҟаҵаҩ хада Менодор Помпеи ажәалагала изыҟаиҵеит Октавиани Антонии рышьразы, аха Помпеи мап икит.

Атриумвирцәа ирырҭаз агарантиақәа ирықәгәыӷны аҳҭнықалақь ахь ихынҳәыз римаа дыруаӡәкын Тибери Клавди Нерон, зцәа зтәымыз иԥҳәыс Ливиа Друзиллеи иԥа хәыҷы Тиберии иманы. Октавиани Ливиеи аизыҟазаашьақәа рыбжьалеит, хара имгакәа Октавиан Ливиа диҳәеит, анаҩс еибагеит. Клавди аҭаацәазаара даԥырхагамхаӡеит, уи моу иԥҳәыс дагьеихреиҵеит, иҩны аԥҳәысҳәара аҳаҭыразы аныҳәа еиҿикааит: Ливиа лаб иҽишьхьан, апроскрипциатә сиақәа дахьрылашәаз азы. Ачара аныруз амш еилкаам: еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи Друз даниз хымш рышьҭахь, мамзаргьы лцәа анылтәымыз афбатәи амзазы ируит.

Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра ԥсыҽхеит: аҭынчра шыҟалазгьы, Октавиан арратә флот аргылара далагеит, Помпеигьы аибашьыга ӷбақәа рықәгареи, урҭ рҟны аус зуаз ауаа реимырпреи дахыццакуамызт. Секст амшынтә блокада официалла еиҭашьақәимыргылеит, аха Италиа аԥшаҳәа азааигәара апиратцәа цәырҵуа иалагеит, Октавиан урҭ Помпеи иитәу ауаа роуп ҳәа рзиҳәон. Иаарласны Менодор Гаи иганахь диасын, Сардиниеи Корсикеи иара ииҭеит. Октавиан Менодор дидикылеит, амшын аԥшаҳәа ахьчара ирӷәӷәеит.

Иаарласны Помпеии Октавиани рыӷбақәа Неапольтәи аӡыбжьахалаҿы, Кумы азааигәара, еидыслеит. Аибашьра ӷәӷәа Помпеи идгылаҩцәа раиааирала ихыркәшахеит. Аха Помпеи иӷбақәа рԥыза Менекрат дҭахеит, уи иҭыԥан иҟарҵаз Демохар аӷбақәа Сицилиа адгьылбжьахаҿы иҟаз Мессанаҟа (иҳаамҭазтәи Мессина) игеит. Октавиан иӷбақәа уи ишьҭалеит. Мессинатәи аӡыбжьахалаҿы раԥхьатәи аиҿагылара атриумвират азы қәҿиара амамызт, насгьы иаарлас ицәырҵыз аԥшацәгьа иахҟьаны рфлот шьҭахьҟа ихынҳәыр акәхеит. Гаи Октави иӷбақәа рыбжеиҳара ицәыӡит, убри аҟынтә Антони ицхыраара даҳәеит. Октавиеи Меценати рыбжьаҟазарала атриумвирцәа рыбжьара иҟаз аилибамкаарақәа аныӡбаха ашьҭахь, ҳ. ҟ. 37ш. аԥхынразы Тарент еиқәшәеит. Урҭ еиқәышаҳаҭхеит атриумвират аҿҳәара даҽа хәышықәса иацырҵарц. Уи адагьы, афлот зҭахыз Октавиан Антони иҟынтә 120 ӷба иоур акәын. Уи азы Парфиа ақәлара згәы иҭазкыз Марк 20 нызқьҩык аруаа иоур акәын. Антони аиқәшаҳаҭраҿы иарабз иара ихәҭаа наигӡеит, аха Октавиан иколлега ииҭаз уаанӡа дзықәиргәыӷхьаз ар ажәабатәи ахәҭа мацара ауп.

Атриумвират аамҭа анацырҵа ашьҭахь, Октавиан афлот ҿыц аргылара далагеит. Иара аԥышәа змаз амшынуаа маҷны иман, убри аҟнытә Кумы азааигәара аҽазыҟаҵарақәа рзы амшынтә база ҿыц еиҿкаан. Афлот аргыларазы Октавиан амалуаа аԥара ду мчыла ирымихуан, насгьы итәцәа аӷбақәа рҿы аус руларц азы ириҭеит. Аӷбақәа рыргылара хықәкыла хылаԥшра азҭоз Агриппа, уаанӡатәи аибашьрақәа рҿы ироуз аԥышәа хшыҩзышьҭра азуны, аӷба дуқәа иргылон, аҵәаҳә-кран (агарпаг; алаҭ. harpax) рыҭаны, аӷа иӷбақәа рымаҭәахәқәа рыбжьыхразы акәын уи зыҟаиҵоз (еилкааӡам ари аурымцәа иаԥырҵоу, мамзаргьы аеллинтәи аамҭазгьы ахархәара амазу).

Секст Помпеи иабашьра. Акампаниа ҳ. ҟ. 36
↗ — Октавиани инапаҵаҟа иҟази русқәа;
↗ — Секст Помпеии инапаҵаҟа иҟази русқәа

Афлот аргылареи амшынуаа разыҟаҵареи рзы Октавиан алшара иоуит Помпеи агәаӷьра ахьизаамырԥшызи, адгьылтә операциақәа рымҩаԥгаразы амшын аҿы имаз иԥыжәара ихы иаирхәарц ахьиҭахымызи ирыбзоураны. Октавиан х-ганк рыла Сицилиа адгьылбжьаха ақәлара игәы иҭакны дыҟан — Статили Тавр Тарентынтәи дцар акәын, Лепид — Африкантәи, Октавиан ихаҭа Путеолнтәи. Идәықәларан иҟан ҳ. ҟ. ԥхынгәымза 1, 36ш. азы.

Иаалырҟьаны иасыз аладатәи аԥша ӷәӷәа иахҟьаны Гаи игәҭакқәа еилататеит. Иара ихҟьаны Октавиан ифлотилиа ахәҭа ду еилаҳаит, насгьы Тавр Тарентаҟа дхынҳәит. Лепид аԥша иахҟьаны ӷбақәак ицәыӡит, аха амш цәгьа Помпеи иԥшыхәратә ӷбақәагьы шьҭахьҟа идәықәнаҵеит, уи абзоурала Лепид ир ԥынгыла рмоуӡакәа адгьылбжьахаҿы иӡхыҵит. Аха иара илымшеит Сицилиа мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟаз, стратегиала акыр зҵазкуаз ақалақь Лилибеи аанкылара, уи азы адгьылбжьаха зегьы далсны Тавромениаҟа (ҳаамҭазтәи Таормина) дцеит, уахь иаарласны дцеит иршьаҟауаа иманы Октавиангьы. Нанҳәамза (асекстили) азы, афлот анапхгаҩы Агриппа, адгьылбжьаха аҩадатәи агаҿаҿы Мила азааигәара қәҿиарала деибашьит, насгьы ҳ. ҟ. цәыббрамза 3, 36 ашықәс азы Навлох азааигәара иҟаз аибашьраҿы Помпеи дҟәыбаса дышьҭаиҵеит. Секст Мрагыларахь дыбналеит, Лепид Октавиан иаара дазымԥшӡакәа, Помпеи ирхәҭақәеи иареи аҭынчра рыбжьарҵеит. Иаарласны Лепид ар рыцхыраарала Сицилиа иара ипровинцианы аҟаҵара иҽазишәеит, уи ала иара ихатә позициа арӷәӷәара иҭаххеит, аха Октавиан иара исолдаҭцәа еиҳаны аҳамҭақәа шриҭо азы иақәиргәыӷит, уи аҩыза заҳаз даргьы ркомандаҟаҵаҩы дныжьны ицеит. Октавиан Лепид игьангьашра ианаижьит, аха аполитика аҟынтә динахеит.

Аиааира ашьҭахь, Гаи Помпеи итәцәа ахақәиҭра риҭарц азы ииҳәаз наимыгӡеит. Уи аҭыԥан, ибналан иҟаз 30 нызқьҩык атәцәа ԥыхьатәи рыԥшәымацәа ирызирхынҳәит, аԥшәмацәа анырзымыԥшаа (фынызқьҩык раҟара) ршьразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳәынҭқарра ахазына иҭаз аԥара ахьмаҷхаз ази, Антонии иареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз ирыхҟьани, Октавиан ируаа аԥара рызшәареи адгьылқәа рызшареи дахыццакуамызт. Урҭ рҭыԥан, иара меигӡарахда арратә ҳамҭақәа рзишон, уи аҭагылазаашьа асолдаҭцәа иҿанаргыло иалагеит. Аԥара амамзаара апроблема ахәҭакахьала Сицилиа иақәырҵаз 1600 талант инаӡоз аконтрибуциа ду ала иӡбахеит (абри аҩыза ашәахтә еиҳарак изиааиз раӷацәа ирықәырҵон). Адгьыл азымхара, ахәҭакахьала, аветеранцәа Италиа мацара акәымкәа, мраҭашәаратәи апровинциақәа рҿгьы анхарҭақәа рыҭарала иӡбахеит. Уи аусмҩаԥгатә абзоурала, Италиа адгьылқәа рацәаны рымхра аетап ҿыци, урҭ ирхылҿиаауаз аилаҩынтреи ҟамлаӡеит. Помпеи дахьииааиз азы, асенат Октавиан атриумф маҷ (аовациа) амҩаԥгара иаҭәаршьеит, иара убас жәлар ртрибунцәа ирымоу иԥшьоу акьымсразы (алаҭ. sacrosanctitas) азин инаҭеит (апатрицицәа ркласс ахь ииагаз Октавиан, уи амаҵураҭыԥ аанкылара азин имамызт). Иаарласны Ливиеи Октавиеи убас еиԥш иҟаз апривилегиақәа роуит.

Антонии иареи аҩбатәи реидыслара. Акции азааигәара имҩаԥысыз аибашьреи, Мысра анапахьы аагареи

Ихадароу астатиа: Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра

Секст Помпеи данииааи ашьҭахь, Октавиан Антони иабашьра иҽазыҟаиҵо далагеит, амала убри аан реизыҟазаашьақәа рҵыхәа ԥимҵәомызт. Аконсулцәа ралхра иаҿын Таренттәи аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны — еиҳарак иаанхаз атриумвирцәа ҩыџьа рҩызцәа рҟынтә аӡәаӡәа алырхуан. Аха Агриппа Октавиан идҵала амшынтә флот амчра аизырҳара даҿын, уи хықәкыс иаман Антони Италиа иӡхыҵра алнамыршарц. Октавиан ихаҭа ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Иллириа ақәлара напхгара азиуит, уи аоперациа аруаа разыҟаҵара еиԥш иахәаԥшуан, иара убас иагьҽыҵган ар ду меимдырпырц азы. Уи адагьы, ари акампаниа ацхыраарала, Октавиан ар рҿаԥхьа акомандаҟаҵаҩ иаҳасабала иавторитет ирӷәӷәарц иҭахын. Иара убас, Иллириа Гаи атәцәеи ацхыраагӡатә архәҭақәеи еизигарц игәы иҭан. Иҟалап аибашьра амҩаԥгаразы даҽа хырхарҭақәакгьы ирызхәыцуазҭгьы: Касси Дион Британиа ақәларазы иҟаз, аха ирзалымҵыз апланқәа рыӡбахә иҳәоит.

Асахьаҭыхҩы Франсуа Шоммер. Октавиан Македониатәи Александр иҳаҭгәын аҿаԥхьа, 1878, Ихырку аҟазарақәа ирызку иреиҳаӡоу ашкол (Париж)

Иллириа имҩаԥысуаз аибашьра иахҟьаны, Октавиан аруааи Италиа ауааԥсыреи рҿы иавторитет ирӷәӷәеит, еицырдыруаз аибашьра азҟаза Антони диаҟарахеит, уи Парфиа иахьиқәымҿиаз иахҟьаны ихьӡ-иԥша лаҟәханы иҟан. Аибашьраан ирҳәынҷаз амал аҳҭнықалақь аҿы амонументалтә ргылара дуқәа рзы ихы иарихәеит, насгьы ақалақьтә плебс рыдгылара аиуразы хәыда-ԥсада амассатә усмҩаԥгатә дуқәа реиҿкааразы ихы иаирхәон. Ар рԥыза ихаҭа атриумф азы азин иоуит, аха уи иаразнак ихы иаимырхәеит. Аха Иллириа аурымқәа(римаа) ирымаз ақәҿиарақәа ԥсыҽын: Октавиан ирхәҭақәа аамҭа рацәаны изгоз акампаниақәа рхы рыладырхәуамызт, убри аҟынтә Адриатикатәи аԥшаҳәа азааигәара иҟаз адгьылқәа мацара анапхгара рыҭара рылшон, насгьы ҳера 6 ашықәс азы иргаз адгьылҵакыраҿы аҿагылара ду ҟалеит (шәахәаԥш аҟәша «Рим адәныҟатәи аполитика»).

Секст Помпеи данҭаха ашьҭахь, иаанхаз ареспубликанеццәа Октавиани Антонии руаӡәы иалхра рықәшәеит. Урҭ рахьтә аӡәырҩы Марк идгылеит. Антони идгылеит иара убас, инеитралтәыз асенаторцәа рацәаҩны, урҭ ргәаанагарала, ареспубликатә хақәиҭра ацәынхақәа ықәызхуаз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаасҭа, иара деиӷьын. Октавиан адгьыл зиҭаз Цезар иветеранцәеи, Италиа аусуҩ-хәаахәҭратә гәыԥқәеи, иҩызцәеи дрықәгәыӷуан, урҭ активла амаҵураҭыԥ ҳаракқәа рахь инаигон. Аха Октавиан акыр шықәса раахыс иҩызаз Сальвидиен Руф — Трансальптәи Галлиа Рим ахаҭарнак, ар ду напхгара азҭоз, игьангьашра азы аусӡбара дақәиршәеит: Антони иҟны маӡала аиҿцәажәарақәа мҩаԥигозшәа ахара идиҵеит. Уи иахҟьаны Руф иҽишьит, мамзаргьы дыршьит.

ҳ. ҟ. 35 ашықәс иназынаԥшуа, Октавиан парфиаа рыҟны иаҵахаз Антони иахь аԥареи ар рымаҭәахәқәеи дәықәиҵеит, иара убас Тарентатәи аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны 120 ӷба рҭыԥан, ииҭаран иҟаз аруаагьы. Аха Антони дзықәиргәыӷыз 20 нызқьҩык аруаа рҭыԥан, Гаи Мрагылараҟа 2 нызқьҩык алегионерцәа мацара ишьҭит. Ацхырааразы аконвои дацын Октавиа — Марк изакәантә ԥҳәыс, Клеопатреи иареи реизыҟазаашьақәа зегьы ишырдыруазгьы. Иҟалап, Гаи Антони ацтәы ҟаиҵоит ҳәа дгәыӷуазҭгьы, нас иара иабашьра далагарц азы. Аха Антони агәаҽанызаара ааирԥшит, Гаи хара дук идиҵартә еиԥш алшара иимҭеит, ахыҵхырҭақәа Октавиа лмиссиа иазкны еиуеиԥшым аинформациа шаадырԥшуагьы. Октавиан, иара убасгьы иколлега Италиа ар реизгара азин иимҭеит, Тарентатәи аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны уи аҩыза алшара шыҟазгьы. В. Н. Парфионов ишазгәеиҭо ала, Италиантәи ацхыраара ахьимоуз азы, Антони Клеопатра лҭахрақәа рықәшаҳаҭхара иқәшәеит. Уи ашьҭахь, Антони хатәгәаԥхарала напхрага ҟаиҵоит, Рим аинтересқәа рыҭиира даҿуп ҳәа Октавиан Антони ахара идиҵо далагеит — зегь раԥхьаӡа иргыланы зинда аҳәаақәа рыԥсахреи Мысратәи аҳкәажә лгәы иахәарц азы атитулқәа рызшареи даҿуп ҳәа. Гаи, иара убас, Антони римтәи иԥҳәыс мап лыцәкны, атәымтәылауаҩ ԥҳәысс дахьигаз азы авба ииҭон. Антони Октавиан иҿагыларақәа ихы рцәиихьчарц даҿын. Светони еиқәирхеит исаламшәҟәы ацыԥҵәаха, уаҟа иануп аҭаацәазаара иԥшьоу аимадарақәа реилагара азы Гаи идиҵаз ахара инамаданы Антони ҭакс ииҩыз:

«Узыргәаазеи? Аҳкәажә сахьлыцынхо азоума? Аха лара сыԥҳәыс лоуп, иацы аахыс акәым — жәшықәса ҵуеит. Уаргьы Друзилла заҵәык улыцынхошәа? Сықәынҵәааит, абри асалам шәҟәы уаԥхьонаҵ, уара Тертулла, ма Терентилла, ма Руфилла, ма Сальвиа Титизениа, ма урҭ зегьы знык рыла урыцмышьҭалазар, — насгьы, хьаасгьы изыскрызеи уара узцу, уахьгәароу?»

Атриумвирцәа, иара убасгьы, ажәлар еицырдыруаз Секст Помпеи иҭахаразы ахара зыдҵатәу еимаркуан, насгьы Цезар изакәантә шьҭрамадаҩ Октавиан иакәымкәа, Цезарион иоума ҳәа ирзеимактәын.

Аҩбатәи атриумвират аамҭа нҵәаанӡа, Октавиани Антонии рнапынҵақәа аконсулцәа ртәқәа иреиҳан. Атриумвират анҵәамҭа аныҟалаз арыцхә еилкаам: ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31,33-тәи ашықәс азы мамзаргьы (уи еиҳа агәра узгом) ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31,32-тәи ашықәс азы. Октавиан, атриумвир аамҭа анынҵәа ашьҭахьгьы инапынҵақәа официалла ишьҭаимҵаӡеит, аха ихы иаирхәомызт. Ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 33-тәи ашықәс азы консулс дҟалеит, аха сааҭқәак рышьҭахь инапынҵақәа Луци Автрони Пету ииҭеит. Аԥхынразы Антони Парфиа ҿыц абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дырҟәаҵит, насгьы ир Бырзентәыла азааигәара аизгара далагеит, уи иаалырҟьан атриумвирцәа реизыҟазаашьақәа шеицәахаз шьақәнарӷәӷәон. Анаҩстәи ашықәс азы ажьырныҳәамза акы аҽны рмаҵзурақәа рахь инеит Антони идгылаҩцәа — урҭ рҭагылазаашьа рхы иархәаны, Октавиан иҿагылаз апропагандатә кампаниа аетап ҿыц иалагеит. Гаи уи аҭакс абџьар зкыз идгылаҩцәа иманы асенат аилатәараҿы днеит. Имчра абас инааирԥш ашьҭахь, асенаторцәа аӡәырҩы Антони иган ахь ииасит. Аконсулцәа рҩыџьагьы иара иахь ииасит. Уи Марк асенат азинқәа рыларҟәразы алшара бзиа инаҭеит, аха ус акагьы ҟаимҵеит. Уи адагьы, Антони идгылаҩцәа рыбжьара аидгылара ыҟамызт: урҭ рҟынтә џьоукы Клеопатреи иареи еиԥырҵырц рҭахын, Октавиани иареи еинышәарац, аха Мысратәи аҳкәажә лыдгылаҩцәа еиҳа анырра рыман. Уи иахҟьаны римтәи аамсҭцәа аӡәырҩы Гаи иахь ибналан ицеит.

Октавиан иахь ииасыз ирылан Луци Мунати Планки Марк Тиции. Антони зегь раасҭа изааигәаз иҩызцәа ракәны иахьыҟаз азы, урҭ иуасиаҭ инапы анаҵаиҩуаз даргьы уа иҟан, насгьы уи иану Гаи изеиҭарҳәеит. Октавиан ауасиаҭ зыхьчоз авесталкацәа ирымхны, иаартны, ианыз пунктқәак асенат ирылеиҳәеит (уасиаҭ амаӡа абас пату ақәымҵара цәгьоура дуны иԥхьаӡан). Ахыҵхырҭақәа рҟынтәи идыру ауасиаҭ аԥҟарақәа, ҳәарада, ииашоуп; аха Октавиан аҵакы ҳәоуқәак хаз-хазы иаалхны дрыԥхьазар алшон, дзыԥхьаз адокумент ԥаршеизаргьы ауан. Октавиан иныррала, асенат Антони инапынҵақәа зегьы имнахит, иааиуа ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз аконсулрагьы уахь иналаҵаны, аха Клеопатра мацара лоуп изабашьтәу ҳәа азгәанаҭеит.

Акции аибашьра аламҭалазы Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ш.Аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡын иахьгылаз аҭыԥ хадақәа аадырԥшуеит.
↗ — Антони иусқәа;
↗ — Октавиани Агриппеи русқәа

Антони ир ду иаҿагылар зылшоз ар рныҟәгаразы, Октавиан ахазына арҭәразы аҭагылазаашьа ҷыдақәа раԥҵара далагеит: зхы иақәиҭу атәылауаа шықәсыктәи рхашәала аҟынтә 1/4 знык иршәар акәын, ахақәиҭра зауз амалуаа — рмал зегьы аҟынтә 1/8. Агәыҳалаларатә ҳамҭа ҳәа ахьыӡҵаны, мчылагьы аԥара рымырхуан. Иџьбароу аусмҩаԥгатәқәа ирыхҟьаны Италиа ақәгыларақәа ҟалеит, урҭ ар рыцхыраарала ирхәаҽуа иалагеит. Октавиан мраҭашәаратәи апровинциақәа рҿы инхоз иара ишидгыло ала агәрагаратә ҭоуба дируит— иҟалап уи аруаа ркомандаҟаҵаҩ иахь иҟарҵоз аҭоуба еиԥшызҭгьы (ԥыҭрак ашьҭахь, уи аҭоуба хатәгәаԥхарала иҟарҵеит -ҳәа иҳәон иара).

Антони ирхәҭақәа Иониатәи амшын аҿы ианнеи ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхын анҵәамҭазы ауп, усҟан ар дуӡӡа риагара шәарҭахахьан. Марк маҷк Гаи диеиҳан имаз аршьаҟауаа рыла (100 нызқьҩык ашьаҟауаа 80 нызқьҩык ирҿагылан), аӷбақәа рхыԥхьаӡаралагьы, аха иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт. Антони Италиа иҟаз ақәгыларақәа ртәы идыруан, насгьы дгәыӷуан акыраамҭа ицо аибашьра Октавиан иара иаҵкыс еиҳа иԥырхагахоит ҳәа. Иара иӷбақәеи ирхәҭақәеи Адриатикатәии Иониатәии амшынқәа рыԥшаҳәақәа рҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟны еихишеит, аха аӷбақәа реиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы игылан. Ҳ. ҟ. 31 ашықәс алагамҭазы Агриппеи Октавиани иаалырҟьан Бырзентәыла иҟаз Антони имшынтә базақәа ирыжәлеит, насгьы амшын аҿы аиааира анырга, рыр Бырзентәыла иӡхыргеит. Аӷацәа рымч хадақәа Амбракиатәи аӡыбжьахалахь ииаргеит, уаҟа Агриппа аӷа иӷбақәа реиҳарак аанкылеит. Акыр аамҭа ицоз апозициатә қәԥара ашьҭахь, уи аан Антони Октавиан идигалоз адгьылаҿтәи аибашьра иҽацәиихьчон, Марк амыс Акции азааигәара амшынтә еибашьра иԥшьигеит (ҳ. ҟ 31 ашықәс, цәыббрамза 2). Агриппа аӷа ифлот даиааит, аха Клеопатреи Антонии ирылшеит аблокада ԥжәаны Мысраҟа ацара. Ркомандаҟаҵаҩ даныбнала ашьҭахь, Антони исолдаҭцәа рацәаҩны Октавиан иган ахь ииасуа иалагеит, абжьааԥны рхазы аҭагылазаашьа бзиақәа рзаԥырҵаларц ишашьҭазгьы.

Октавиан ихаҭа ар Мысраҟа идәықәигалеит. Александриа даназааигәаха, Антони илегионқәа ҩаԥхьа иара иахь ииасит, Антонигьы иҽишьит. Мчыбжьык ашьҭахь Клеопатрагьы лҽылшьит. Октавиан рҩыџьагьы иҟарҵаз аҳәара инақәыршәаны — кардамак аҿы иржырц азин ҟаиҵеит. Аха Октавиан ари ишьаҿа Антони Рим иԥсыжра ҟамларц ахьиҭахызгьы мзызс иамазар ауан. Антонии Клеопатреи рҽаныршь ашьҭахь, Октавиан Клеопатра лԥа Цезарион дыршьырц адҵа ҟаиҵеит, хара имгакәа Антони иԥа аиҳабы Антиллгьы дыршьит. Марк Антони егьырҭ ихәыҷқәа макьана рықәра намӡацызт, убри аҟнытә Октавиан урҭ ишаҭет. Мысрантәи даныхынҳә, Октавиан х-триумфк еиҿикааит. Ҳ. ҟ. нанҳәамза 13, 29 ашықәс азы аиааира Иллириа иазгәеиҭеит, нанҳәамза 14 — Акции, нанҳәамза 15— Мысра, ахԥа рҟынтә зегь реиҳа ибарақьаҭны еиҿикааз акәхеит иара.

Октавиан имчра

Апринципат ашьақәыргылара

Ихадароу астатиа: Апринципат

Август ишьақәиргылаз, абсолиуттә монархиа (адоминат) ашьақәгылара аҟынӡа еиқәхаз анапхгаратә форма аҭоурыхҭҵаараҿы апринципат ҳәа иашьҭоуп (алаҭ. principatus, princeps аҟынтә — аҳаҭыртә титул «апринцепс», «[асенаҭ аҿы] аԥхьагылара змоу» аҵакы змоу; шәахәаԥш аҟәша «Октавиани асенати»). Аамҭак ирыцаныз ауаа атермин «апринципат» аполитикатә ҵакы арҭомызт, аҭоурыхҭҵааҩы Тацит иԥсҭазаара аамҭазы (ҳера I ашәышықәса анҵәамҭа — II алагамҭа) уи ажәа аларҵәара шаиухьазгьы. Апринципат шьақәгылеит ареспубликатә система ашьаҭала, насгьы Римтәи Ареспублика аполитикатә институтқәа акырӡа ирыманадаз ыҟан. Октавиан ареспубликатә маҵураҭыԥқәеи, аҳаҭырқәеи, атитулқәеи зегьы реидкылара дашьҭамызт. Урҭ рҭыԥан, иара ҳәаа змамыз аамҭала инапахьы иааигеит апровинциақәа рҿы иреиҳау амчра (imperium — аимпери), насгьы аҳҭнықалақь аҿы анапынҵа ҭбаақәа (tribunicia potestas — атрибун имчра). Анапынҵақәа ас реилаҵара раԥхьаӡа акәын иҟалеит — Суллеи Цезари адиктатортә напынҵақәа рхы иархәаны анапхгара ҟарҵон, — насгьы имчра ахьчаразы, аимператор иааиԥмырҟьаӡакәа аимпериа ауааԥсыра рҿы иавторитет (auctoritas) ирӷәӷәон. Ар дуӡӡагьы аимператор инапаҵаҟа иҟан.

Апринципат ашьаҭа хадақәа ҟаҵан ҳ. ҟ. 27—23 ашықәсқәа рреформақәа рыла. Ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 13, 27 ашықәс азы Октавиан асенат аҿаԥхьа ажәахә ҟаиҵеит — уаҟа иҳәеит иҷыдоу инапынҵақәа зегьы асенати ажәлари рзы мап рыцәкра дшазыхиоу. Ажәахә атекст Дион Касси еиқәырханы имоуп, аха уи аҵабыргра агәыҩбара цәырнагоит. Ибзианы еиҿкааз ақәгылара (Дион Касси иазгәеиҭоит, Октавиан идгылаҩцәа ргәыԥ напеинҟьарала ишидгылаз) асенаторцәа рзы иџьашьахәхеит, урҭ Октавиан мап ицәыркит. Уи адагьы, асенат Испаниатәии Галлиатәии апровинциақәа рнапхгаразы азин инаҭеит, иара убас Шьамтәылагьы, 10-шықәсатәи аҽҳәара иҭаны, уи аҽҳәара ацҵарагьы азин иҭаны (абжьааԥны аӡәы провинциак шықәсык азин ирҭон анапхгаразы). Мысра Октавиан «ихатә мазара» ҳәа азыԥхьаӡахеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы аилатәара ҿыц аҿы асенат Октавиан аҳаҭырқәа рацәаны иананашьеит, зегь раԥхьа иргыланы — ахьӡ «Август»; уи иахҟьаны анапхгаҩы инагӡоу иофициалтә хьӡы «Аимператор Цезар Август, анцәа иԥа» акәхеит(Imperator Caesar Augustus divi filius), иааркьаҿны — Цезар Август. Инагӡоу ахьӡ аелемент ҿыц алагалара Октавиан иакәӡамызт иаԥызҵаз: Сулла идикылеит ахьӡ Felix (Насыԥ змоу), Помпеи — Magnus (Аду). Убри аамҭазы, ажәа «Август» адинтә ҵакы ӷәӷәа аман, насгьы «иԥшьоу аԥшра» (augusto augurio) ашьҭахь Рим ашьаҭаркра иазку апоет Енни еицырдыруа ицәаҳәақәа ирыдҳәалан. Раԥхьа Октавиан идыргалеит «Август» аҭыԥан ахьӡ «Ромул» — Рим амифтә шьаҭаркҩы, «августтәи» аԥшра мҩаԥызгаз, аха иара мап икит. Анапхгаҩы ахьӡ «Ромул» мап зацәикыз — иашьа Рем ишьреи Ромул иаԥиҵаз аҳратә мчреи ирыдҳәалаз ассоциациақәа ракәын. Апроконсултә мчра апровинциақәа рҿы мацара аус ауан, Рим Октавиан аконсул инапынҵақәа ихы иаирхәон, есышықәса ари амаҵураҭыԥ аанкыло.

Ҳ. ҟ. 24—23шш рзы Октавиан ипозициа ирӷәӷәеит аполитикатә реформа ҿыцқәа рыла. Ҳ. ҟ. 24 ашықәс азы асенаторцәа, Дион Касси излеиҳәо ала, анапхгаҩы азакәанқәа рықәныҟәара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәит, уи аусӡбара аҟынтәи аиммунитет инаҭоит ҳәа аанагон. Анаҩстәи ашықәс азы аполитикатә кризис ҟалеит, уи зыхҟьаз еиҳарак аимператор ичымазара акәын. Октавиан ихаҭыԥан дҟалап ҳәа агәыӷра змаз Агриппа, анапхгаҩы иаҳәшьа лԥа, имаҳә Марцелл имчра ахьацлаз игәы иахәомызт. Аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы ҳ. ҟ. 23 ашықәс азы иҟалеит ҳәа рыԥхьаӡоит Марк Прим иусӡбареи, Цепиони Муренеи рчарҳәареи — уи анапхгаҩы иҭагылазаашьа еиҳа иаруадаҩит. Август илиршеит Агриппеи Марцелли реиныршәара, аха аҵыхәтәантәи иаарласны дыԥсит. Ԥхынгәымза акы азы Октавиан иаалырҟьан аконсул имаҵзура аанижьит, насгьы аԥхьаҟа иалхра мап ацәикит. Ари ашьаҿа зыхҟьаз еилкаам. Аконсулра аҭыԥан, Август асенат аҟынтәи иоуит «еиҳау аимпери» (imperium maius), уи абзоурала иара ихатәы провинциақәа мацара ракәымкәа, асенат апровинциақәагьы рнапхгара иҽалаирхәыр илшон. Асенат, иара убасгьы, Октавиан ажәлар ртрибунцәа рнапынҵақәа инаҭеит (tribunicia potestas), аха амаҵура ахаҭа акәымкәа — уи аплебеицәа рымацара ирырҭон. Атрибун имчра иара инаҭон азакәанԥҵаратә инициатива азы азин, иконсултә напынҵақәа анышьҭаиҵа ицәыӡыз, иара убасгьы ирыдыркыло азакәанқәа зегьы авето рықәҵаразы (аинтерцессиа) азин. Атрибунцәа ирымоу кьыс ззырымуша ҳәа иԥшьоу азин Октавиан ҳ. ҟ. 36 ш азы иоухьан. Ҳ. ҟ. 23ш ашьҭахь Октавиан инапахьы иааигеит Римтәи аимпериа апровинциақәа рҿы иреиҳау амчреи, Рим азакәантә напынҵа ҭбаақәеи. Аҩ-мчрак реилаҵара даара иҭышәынтәалахан иҟалеит, анаҩстәи аимператорцәагьы еиҳарак урҭ ирықәгәыӷуан.

Ҳ. ҟ. 22 ашықәс азы Рим амлакра аныҟала, уҳәан-сҳәан рылаҵәеит аҽаҩра бааԥси аӡхыҵра дуи Италиа изыҟалаз, Октавиан аконсул имаҵзура аанкылара дахьаҟәыҵыз азоуп ҳәа. Дион Касси излеиҳәо ала, Октавиан ауаа иҳәара иалагеит, Цезар даныршь ашьҭахь иаԥыхыз адиктатор имаҵура ааникыларц азы. Уи аҭоурыхҭҵааҩ иҳәоит, иаарласны Август ахԥатәи аконсулс иԥсы ҭанаҵы дыҟазарц шидыргалаз, насгьы уи азин шианашьаз. Уи ашьҭахь, асенат аҿы акурультә ҟәардәқәа ҩба рыбжьара ахԥатәигьы дыргылазшәа Октавиан изы. Аха иахьатәи аҭҵааҩцәа ажәытәӡатәи автор агха ихьзар алшоит ҳәа рыԥхьаӡоит. Аҵыхәтәаны, Октавиан ихаан, аӡбарҭаҿы ахара здырҵаз аурымцәа (римаа) азин рцәыӡит ашьауӷа аиҭахәаԥшразы ажәлар реизарахьы аҳәара аҟаҵара(provocatio ad populum), аха уи аҭыԥан аимператор рхара ранаижьырц иҳәалар рылшон(apellatio ad Caesarem).

Ашьҭрамадара апроблема

Шәахәаԥш иара убас: Иулиаа-Клавдиаа

• 
  Лувр аҟны иҟоу Марк Клавди Марцелл ибиуст (Париж)
• 
  Гаи Иули Цезар Випсаниан ибиуст, Fondazione Sorgente Group амузеи аҟынтәи (Рим)
• 
  Луци Иули Цезар Випсаниан ибиуст, Fondazione Sorgente Group амузеи аҟынтәи (Рим)
• 
  Тибери ибиуст, Карлсберг аглиптотека ҿыц аҟынтәи (Копенгаген)

Ареспубликатә политикатә институтқәа реиқәырхареи Октавиан ихатә мчра закәанла ашьақәырӷәӷәара мап ахьацәикызи ишьҭрамадаҩ иалхра алнамыршо иҟалеит. Уи адагьы, апринципат ашьақәгылара иақәшаҳаҭхаз ауаа зегьы амчра ашьҭрамадара иақәшаҳаҭмызт. Ерик Гриун иазгәеиҭоит, ҳ. ҟ. 24 ашықәс азы Октавиан аполитика ааныжьра атәы дшазхәыцуаз, ҭынч иажәра аамҭа ихигаларц азы аусӡбаратә иммунитет ихы иаиҭарц шиҭахыз атәы. Аха ихааныз ауаагьы ирыздыруамызт ихаҭыԥуаҩс иҟаиҵарц ииҭахыз дазусҭаз. Еиҳа иубарҭаз акандидат иакәын аимператор иаҳәшьа лԥа, имаҳә Марцелл, аха Октавиан уи мап ацәикуан. Анаҩстәи ашықәс азтәи акризис аан, ичымазаҩыз Октавиан имацәаз Агриппа ииҭеит, уи амчра иара иахь аиагара игәы иҭоуп ҳәа асенаторцәа агәаанагара рызцәырнагеит. Аха даныбзиаха ашьҭахь, аимператор Марцелл акрызҵазкуа аусқәа инапы ианиҵон. Дук мырҵыкәа Марцелл иаалырҟьаны иԥсҭазаара далҵит.

Август даазырԥшуа аҽыуаҩ иџьазтә баҟа ахәҭа, ҳера I ашәышықәса, Афинатәи амилаҭтә археологиатә музеи

Иаарласны Октавиан зегь раасҭа изааигәаз идгылаҩ Агриппа атрибун инапынҵақәа ииҭеит, насгьы, иҟалап, «еиҳау аимпери» (imperium maius) — хәышықәсатәи аҿҳәарала, уи ацҵарагьы азин аманы. Аимператор иқәыӷәӷәарала, Агриппа еибахаз Иулиа ԥҳәысс дигеит. Аха апринципат ҩ-мчрак ахь имиасӡеит. Иҟалап, лассы-лассы ичмазаҩхоз Август дыԥсыр, аҳәынҭқарраҿы аҭышәынтәалара аԥҵара иацхраарц азы акәзар Агриппа инапынҵақәа зызкыз. Октавиан макьанагьы ихатәы ԥацәа имамызт азы, Агриппеи Иулиеи ирыхшаз ахәыҷқәа — Гаии Луции — иааӡеит, ирхашҭхьаз амцтә аахәара апроцедура ихы иархәаны. Иҟоуп агәаанагара, урҭ хәыҷаахыс амчра иазыҟаиҵон ҳәа — еицырдыруаз арҵаҩы Марк Верри Флакк дидкылан диман, зны-зынлагьы иаргьы арҵаратә ус ихы алаирхәуан. Убас ала, аимператор иԥҳәыс лԥацәа Тиберии Друзи уаҳа шьҭрамадаҩцәас ирыԥхьаӡомызт. Аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы агәаанагара аадырԥшуеит, Агриппа Октавиан ҿыц хәыҷқәас иҟаиҵаз рзы регентс дҟалар акәын ҳәа, аха уи ҭынхалатәи амонархиа аԥҵара акәын иаанагоз.

Ҳ. ҟ. 12 ашықәс азы Агриппа иԥсҭазаара далҵит, убри аҟынтә Октавиан амчра амадаразы имаз игәҭакқәа ҿыц деиҭарызхәыцыр акәхеит. Гаии Луции зынӡа иқәыԥшқәан, убри аҟынтә аимператор зықәра наӡахьаз Тибери икариера аҿиара ирццакит (Друз дыԥсит ҳ. ҟ. 9 ш. азы). Аимператор иԥҳәыс лԥа ақәҿиара змаз ар рԥыза иакәын, илшарақәа лакҩакра узцәырыргомызт, ажәытәӡатәи авторцәа иҟазшьа шыудаҩыз атәы шырҳәозгьы. Октавиан илшеит ишьақәыргылоу ақәра аасҭа хәышықәса заа амаҵураҭыԥқәа раанкылара азин ирҭарц, анаҩс ҩаԥхьа иԥҳәысеибахаз Иулиа дииргеит (заа Тибери Випсаниа длылҵырц адҵа ииҭахьан), насгьы акрызҵазкуа аибашьрақәа рҿы акомандаҟаҵара инапы ианиҵо далагеит. Аха Тибери иаразнак атрибун имчра имоуӡеит, «еиҳау аимпери» (imperium maius) акәзар –иагьирымҭеит.

Ҳ. ҟ. 6 ашықәсазы Тибери аӡәгьы дшымӷәыӷуаз имаҵураҭыԥқәа зегьы мап рцәикит, насгьы аполитика аҟынтә дцарц шиҭаху атәы иҳәеит. Иани дзааӡаз иаби иргәыбзыӷра рҽазыршәеит, аха илҵшәадахеит, нас иара амлакра шаԥшьигаз атәы рылеиҳәеит. Аԥшьымш рзы Октавиан Тибери Рим аанижьырц азин ииҭеит, иара Родосҟа дцеит. Тибери иаалырҟьаны иҟаиҵаз аӡбара зыхҟьаз ажәытәангьы еилкаамызт, иахьа уажәраанӡагьы уи еилырганы иуеилзыркаауа ҳәа акагьы ыҟаӡам. Иԥҳәыс лԥа аполитика данацәхьаҵ ашьҭахь, Октавиан игәыӷрақәа зегьы Гаии Луции ирыдиҳәалеит: урҭ хаҭала римаа ирыдигалеит, насгьы иаарласны урҭ «аҿар рпринцепсцәа» (principes iuventutis) ҳәа рыхьӡырҵеит. Аимператор урҭ асенат аҿы атәара азин риҭеит, насгьы ишьақәыргылоу ақәра аасҭа акырӡа заа консулцәас рыҟаҵара дақәгәыӷуан. Аҭакԥхықәра дуқәа зцыз адҵақәа еиҳа зықәра наӡахьаз иуацәа ириҭеит — ахәҭакахьала Луци Домици Агенобарб. Ҳера 2 ашықәсазы Луци Цезар иаалырҟьан Массилиа (иахьатәи Марсель) дыԥсит, насгьы ҳера 4 ашықәс жәабранмза 21 рзы ахәра хьанҭа иахҟьаны Гаигьы иԥсҭазаара далҵит.

Гаи дыԥсаанӡа, Тибери Римҟа дхынҳәит. Иаарласны Октавиан атрибун инапынҵақәа жәашықәсатәи аҿҳәарала изирхынҳәит, насгьы раԥхьа Германиа имҩаԥысуаз аоперациақәа рнапхгара, анаҩс Паннониеи Иллирики рҿы ақәгылара рыхәаҽра инапы ианиҵеит. Ҳера 4 ашықәс рашәарамза 26 рзы аимператор Тибери зынӡагьы ԥас дҟаиҵеит, иара убас Агриппа ахԥатәи иԥа — Агриппа Постум (Светони ишиҳәо ала, уи ашьаҿа иҭахӡамкәа иҟаиҵеит). Аха ҳера 7 ашықәсазы Агриппа Постуми аимператори еисит, Октавиан Рим далицеит, нас иуасиаҭ данихит. Ҳера 13 ашықәсазы Тибери итрибунтә мчра жәашықәса иацҵан, уи аамҭазгьы иара imperium maius иоуит. Абри аҽазыҟаҵаратә усқәа рыбзоурала, Август иԥсра (нанҳәамза 19, ҳера 14 аш. азы) ашьҭахь амчра ҭынч Тибери иахь ииасит. Аха, Дунаии Реини рҿы иҟаз алегионқәа рыҩныҵҟа аҭынчымрақәа цәырҵит, уи зыхҟьаз ар Германик Аиҵбы императорс дрыларҳәарц ахьырҭахыз акәын; Август имчра имадаразы даҽа кандидатк — Агриппа Постум — еилкаам ҭагылазаашьақәак рҿы дшьын.

Октавиани асенати

Агриппа иҿы аудиенциа. Лоуренс Альма-Тадема исахьа (1877)

Октавиан ихаан асенат азакәанбжьгаратә усбарҭа аҟынтәи азакәанԥҵаратә мчрақәа змоу усбарҭахеит. Аха азакәанԥҵаратә инициатива азин амагистратцәа ирыман. Асенатгьы аӡбаратә напынҵақәа аиуит. Аха амчраҵәҟьа Октавиан инапаҿы иҟан. Асенат уажәгьы ихьыԥшым аусура азы азин аманы иахьыҟаз азы, аимператор уи аганахьала агәҽанызаара аарԥшуа иполитика мҩаԥигон. Маикл Грант излеиҳәо ала, «анапхгаҩы асистема зегьы ихала напхгара азиуан, ажәала асенат аҟазшьа бзиақәа рырҽхәара даҟәымҵӡакәа». Абжьгаратә усбарҭа ҿыц — consilium principis (апринцепс ихеилак) — анырра ду аиуа иалагеит; уи иалахәын аконсулцәа, егьырҭ амагистратцәа рхаҭарнакцәа, насгьы бжьымзы ҳәа ҵәҭаԥсарала иалхыз 15-ҩык асенаторцәа. Уи ахеилак аҿы ақәҵарақәа рпроектқәа шьақәнаргылон, урҭ аконсулцәа асенат ахәаԥшырц азы ирызнаргон, убри аан Октавиан аинициатива дшақәшаҳаҭыз азгәаҭаны. Ҳера 13 ашықәс азы ари ахеилак аҟны аиҭакрақәа ҟаҵан: Тибери, Друз, Германик рыԥсы ҭанаҵы ахеилак иалахәхеит, ахеилак аӡбарақәагьы азакәан амч раур алшон.

Аимператор асенат аусура еиуеиԥшым аганқәа еиҿызкаауаз аиҭакрақәа ҟаиҵеит. Октавиан даара ахшыҩзышьҭра аиҭеит еиҵыҵыз асенат ахыԥхьаӡара армаҷра. Ҳ. ҟ. 40-тәи ашықәсқәа рыбжьара Гаи Иули Цезар асенаторцәа рхыԥхьаӡара 900 рҟынӡа инаигеит, насгьы асенат алалара азин зырҭоз амагистратура еиҵбацәа рхыԥхьаӡара еизирҳаит. Уи иахҟьаны, Октавиан иаҳра алагамҭазы, аграждантә еибашьрақәеи апроскрипциақәеи шыҟазгьы, зықьҩык инареиҳаны ауаа асенат иалатәан (А. Б. Егоров иверсиала — 800-ҩык раҟара). Ҳ. ҟ. 29 ашықәс азы Октавиани Агриппеи ацензор инапынҵақәа роуит, насгьы асенаторцәа рсиа еиҭахәаԥшны, 190-ҩык раҟара анырхит. Иаарласны аквесторцәа рхыԥхьаӡара 40 рҟынтәи 20 рҟынӡа ирмаҷит — уи есышықәсатәи асенат ахарҭәаара иагнархеит. Аҵыхәтәаны, ҳ. ҟ. 18 ашықәс азы ари аусбарҭа аҩынтәраан деиҭахәаԥшит. Раԥхьаӡа аимператор игәы иҭан асенаторцәа рхыԥхьаӡара хынтә рыла ирмаҷырц — 800 рҟынӡа инаӡоз 300 рҟынӡа (Сулла иреформақәа ҟалаанӡа асенат ахыԥхьаӡара ус иҟан), аха урҭ рҿагылара ӷәӷәа иахҟьаны, Октавиан 600-ҩык рҟынӡа ауп иахьнеигаз. Асенат иалырцаз рахьтә аимператор иҿагылоз рацәаҩын. Октавиан асенаторцәа рсиаҿы актәи аҭыԥ ааникылеит — убас ала асенат апринцепс иакәны дҟалеит. Асенаторцәа рзы амазаратә ценз миллионк сестерци рҟынӡа ишьҭыхын. Ҳ. ҟ. 11 ашықәс азы Октавиан 400-ҩык асенаторцәа ркворум аԥихит, насгьы ҳ. ҟ. 9 ашықәс азы акворуми асенат аизарақәа рааԥхьара аԥҟарақәеи реиҭахәаԥшразы азакәан мҩаԥигеит. Еиуеиԥшым аилатәарақәа рзы хазтәи акворум шьақәыргылан, насгьы мзыз бзиак змаӡамкәа аилатәарақәа рахь имнеиз рзы ахараԥса дуқәа шьақәдыргылеит. Мызкахьы ҩынтә календы(амза актәи амш), насгьы аидақәа (13-тәи ма 15-тәи амш) рзы аилатәарақәа мҩаԥысуан ҳәа ашаҳаҭра еиуеиԥшымкәа еилыркаауеит ҳаамҭазы. Аҭҵааҩцәа шьоукы (иаҳҳәап, Н. А. Машкин) игәы иаанагоит аилатәарақәа урҭ амшқәа рзы мацара имҩаԥысуан ҳәа, аха, ари азҵаара инарҭбааны иҭызҵааз Ричард Талберт игәаанагарала, асенат аидақәеи акалендқәеи рыдагьы, егьырҭ амшқәа рзгьы еизар алшон — аха урҭ аҩ-еилатәарак рҿы аҟазаара хымԥадатәин. Аха аимператор асенат ахь анеира аиӷьтәра азы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы лҵшәада иаанхеит, нас аимператор уи аус ибла хҩаны дахәаԥшуа далагеит. Актәи аимператор иаҳра аан Октавиан асенаторцәа иҷыдоу азин рымамкәа Италиа (Сицилиа налаҵаны) алҵра азин риҭомызт, насгьы асенат аилатәарақәа рпротоколқәа ркьыԥхьра иаҟәыҵит. Аимператор даара имаҷны асенаторцәа дрықәшаҳаҭхон, уигьы еиҳарак амаҷ аҿы акәын— иаҳҳәап, атеатр аҟны актәи ацәаҳәаҿы иҟаз аҭыԥқәа зегьы дара рзы иаанкылан. Ацензорцәа раԥыхра абзоурала, асенат рыԥсы ҭанаҵы иалахәхартә еиԥш азин ҟалеит, аимператор игәамԥхоз ралцара шилшозгьы. Уи адагьы, асенаторцәа рхәыҷқәа рзы иҟаз альготақәа ари акласс ашьҭрамадаратә ҟазшьа арӷәӷәеит.

Октавиан иҟаиҵаз аиҭакрақәа ирыхҟьаны, асенат адәныҟатәи аполитикаҿы, апровинциақәа рнапхгареи афинансқәеи рҿы анырра маҷхеит. Аимпериа ахазынаҭра (афиска) аныҟала ашьҭахьгьы, Октавиан аҳәынҭқарратә хазынаҭра (аерари) аҟынтәи ишиҭахыз аԥара ихы иаирхәон. Асенаторцәа уаҳа ар рҟны анырра рзыҟаҵомызт: ҳера I ашәышықәса алагамҭазы асенаттә провинциақәа 13 рҿы еснагь еиҿкааны иҟаз ар легион заҵәык ыҟан, насгьы аимператор асенат апровинциақәа рҿы анапхгаҩцәеи ар ркомандаҟаҵаҩцәеи ралхра апроцесс иҽалаирхәыр илшон.

Асенат анапхгаҩы иахь ирымаз азнеишьа уи иаҳра мҩаԥигонаҵ есааира аҽаԥсахуан. Антони даниааи ашьҭахь, асенат ҭоуба руит Октавиан ишидгыло ала, иҟаиҵо адҵақәа зегьы шышьақәдырӷәӷәо, иҿагыло азакәанқәа шрыдрымкыло ҳәа. Аха асенаторцәа иаарласны Ареспублика аиҭашьақәыргыларазы ирымаз агәыӷрақәа аныҟамла, Октавиан ари аусбарҭа анирыцқьа, амчра зегьы инапахьы аагара даналага, асенат агәалаҟазаара аҽаԥсахит. Асенаттә аоппозициа арольи анырреи еиуеиԥшымкәа ахәшьара арҭоит. Хықәкыла, Н. А. Машкин игәаанагарала, имаӡангьы, иаартынгьы аимператор иҿагылара еиҳарак иӷәӷәахеит иаҳра аҵыхәтәантәи аамҭазы, Октавиан асенаторцәа рхатә ԥсҭазаара арегламнент азура аҟынӡа даннеи (шәахәаԥш аҟәша «„Аҵасқәа реиҭашьақәыргылара“ аполитика»). Уи аҭыԥан, А. Б. Егоров алкаа ҟаиҵоит асенаторцәа реиҳараҩык амчра инапахьы иахьааигаз ашьшьы-шьшьыҳәа иақәшаҳаҭхеит ҳәа; Вернер Ек аоппозициа ахыԥхьаӡара шмаҷыз, насгьы апринцепс иақәшаҳаҭымхар, асенаторцәа аполитика аанрыжьыр еиҳа ишеиӷьаршьоз атәы азгәеиҭоит; Патрициа Саузерн лакәзар, Август иаҳра аан асенаттә аоппозициа ахыԥхьаӡара дуун ҳәа иҟаз агәаанагара ахырҟьоуп ҳәа лыԥхьаӡоит. Аха асенат аҿы аимак-аиҿакқәа лассы-лассы аисрахьгьы инанагон, насгьы ажәытәӡатәи авторцәа еиқәдырхеит асенаторцәа аимператор иаартны ианиҿагылоз атәы зҳәоз аҿырԥштәқәа рацәаны. Зны-зынла Октавиан аимак-аиҿак ӷәӷәақәа изымычҳакәа аилатәара ааныжьны дцон. Иҟан даҽа гәаанагарақәак аазырԥшуазгьы. Аимператор иаҳаҭыр лазырҟәуаз анонимтә памфлетқәа ҳера 12 ашықәс инаркны ирбылуа иалагеит, авторцәагьы ахьдырхәуан. Амчра азықәԥараҿы азакәантә методқәа рхархәара ахьрылымшоз иахҟьаны, маӡалатәи интригақәа ӷәӷәахеит, насгьы зегь реиҳа ирадикалтәыз аимператор иҿагылаҩцәа ачарҳәарақәа ирылагеит — лассы-лассы урҭ асенаторцәагьы рылахәын. Аха урҭ зегьы аарԥшын, ирылахәызгьы ӷәӷәала иахьырхәын, ашьрақәҵара аҟынӡа. Аоппозициа ирыҵгәон уаанӡа анырра ду змаз аҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа, урҭ ирыдгылон аамсҭцәа рҵасқәа ирҿыԥшырц иаҿыз ҿыц исенаторцәахазгьы џьоукы.

Октавиани амагистратцәа ралхреи

«...ажәлари аплебси рхатә усзуҩцәа ралхразы еизон; аха Цезар игәаҳәара иаҿагылаз акгьы ҟарҵомызт.»

Инапхгара алагамҭазҵәҟьа, Октавиан идгылаҩцәа амаҵураҭыԥқәа рахь кандидатцәас иқәиргылон, ииҭахымыз акандидатцәа алхрақәа ирылаирхәуамызт. Ҳера 5 ашықәс инаркны (lex Valeria Cornelia) абжьыҭаратә процедураҿы ажәлар рышьақәырӷәӷәара иалагеит аимператор ирыдигалоз акандидатцәа рымацара, амал змаз ацентурирнцәа урҭ ирықәшаҳаҭханы. Ҳера 7 ашықәсазы Октавиан амагистратцәа аиҭо далагеит. Римаа амагистратцәа рнапынҵақәа рыҭара апориадок уажәшьҭа алхрақәа реиԥш акәымкәа, аҭыԥқәа рыҭара еиԥшны иԥхьаӡахеит. Аха Арнольд Џьонс излаиԥхьаӡо ала, шамахамзар Октавиан абжьыҭарақәа рылҵшәақәа рҿы имаз анырра ахырҟьоуп, насгьы апреторцәеи аконсулцәеи ралхрақәа рҿы аицлабрақәа шыҟац иаанхеит, убри аҟынтә аҭыԥқәа рзы ақәԥарақәа цон. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ игәаанагарала, алхыҩцәа рбыжьқәа ԥарала раахәара иаҿагылоз азакәан ҿыцқәа раԥҵара иаанарԥшуан ареспублика аамҭа анҵәамҭазы иҟаз апрактика шеиқәхаз — аимператор игәаанагара анырра аманы иҟазҭгьы, уи аҩыза алыршахомызт. Светони иазгәеиҭоит, Октавиан ихаҭа, алхрақәа рымш аҽны, Фабиантәии Скаптиантәии атрибақәа рҟынтәи абжьыҭарахь инеиз римаа (актәи ааӡарала даҵанакуан, аҩбатәи — иирала даҵанакуан) зқьы-зқьы сестерци шриҭоз — акандидатцәа рҟынтәи аԥара рымгаларц азы. 18 ш ҳ. ҟ. — ҳера 4 ашықәс азтәи аконсулцәа рсоциалтә еилазаара иаҳнарбоит Август аамсҭацәа анапхгарахь рхьарԥшра хықәкыс ишимаз, мамзаргьы итрадициатәу иреспубликатә алхратә модель ахь ахынҳәра — уи аан аамсҭацәа еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны ҿыц иааз (homines novi) раасҭа аԥыжәара рыман. Аха алхрақәа рхы иақәиҭны имҩаԥысуан ҳәа агәаанагара инарҭбаанаы аларҵәара алымшаӡеит: ҿырԥштәыс, Ендриу Линтотт Октавиан ихаан алхрақәа церемониатә процедуран ҳәа иԥхьаӡоит.

Амагистратцәа ралхрақәа рааныжьралеи аплебисцитқәеи (азакәанԥҵарақәа рыла абжьыҭара) рымҩаԥгарала, Октавиан алхҩцәа рҟынтәи ииҭахыз алҵшәақәа риуразы амҩақәа рацәаны иԥшаауан. Август иавторитет даараӡа иҳаракын аграждантә еибашьрақәа раанкыларала, иӷәӷәоу аҭынчра ашьақәыргыларала, Рим аинтересқәа рыхьчара азы, уи абжьыҭарақәа рылҵшәақәа анырра рыҭаразы аполитикатәи аидеологиатәи қәыӷәӷәарақәа рхархәара алшара инаҭон. Акы, аимператор Секст Помпеи иқәгылара аҟынтәи аԥышәа иоуит, насгьы аҳҭнықалақь фатәыла аиқәыршәара ибзианы дахылаԥшуан — уи аилагара ауаа рацәа ргәынамӡарақәа аанарԥшыр алшон. Ҳ. ҟ. 23 ашықәс азы, афатәаалыҵ аиураҿы ауадаҩрақәа аныҟала ашьҭахь, иара Рим чала аиқәыршәара аус хаҭала ихахьы игеит (cura annonae). Иҩбахаз, анапхгаҩы меигӡарахда аԥара ишон, агладиатортә еибашьрақәеи егьырҭ ауаа рацәа злахәыз аспектакльқәеи еиҿикаауан. Аҵыхәтәаны, аимператор арратә мчгьы ааирԥшуан. Рим, насгьы уи акәша-мыкәша Октавиан ихатә хьчаҩцәеи аелитатә преториантә гвардиеи еизганы иман. Аҳҭнықалақь аҿы аҭынчымра ҟалар, аимператор иаарласны Мизени Равеннеи рҟынтә ацхыраара даҳәар илшон, уаҟа ифлот абаза хадақәа ҩба ыҟан, мамзаргьы 200 нызқьҩык идгылоз аветеранцәа бџьарла еибиҭар илшон. Убри аҟынтә ажәлар реизара апринцепс иҿагыланы зныкгьы иқәымгылеит.

Анапхгара

Рим адәныҟатәи аполитика

Октавиан Август ихаан Римтәи аимпериа арҭбаара (ҩежьла иарбоуп ҳ. ҟ 31 ашықәс азтәи аҵакыра; аиаҵәа еиқәарала ҳ. ҟ. 31—19 ашықәсқәа рзтәи аиааирақәа; асалаҭ ԥштәыла ҳ. ҟ.; —19—9 ашықәсқәа, аиаҵәа лашала ҳ. ҟ. 9 ашықәс инаркны ҳера 6 ашықәсанӡа; аԥштәы ҟаԥшь лашала — аклиенттә аҳрақәа

Август ибиуст аграждантә гәыргьын ихаҵаны, Аглиптотека, Миунхен

Рим амчра арӷәӷәаразы Август идәныҟатәи аполитика аусура ақәҿиарақәа шамаз еиԥш, иахьеиҵахозгьы ыҟан. Убри аан, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵаараҿы апринцепс адәныҟатәи аполитика аҟазшьа еиуеиԥшым ахәшьарақәа арҭоит — аҭынчра инаркны еиԥҟьарадатәи аекспансионизм аҟынӡа.

Аимператор абаҩхатәра злоу ар рԥыза ҳәа дрыԥхьаӡаӡомызт. Антони данииааи ашьҭахь, Октавиан хаҭала знызаҵәык ауп аибашьра напхгара аназиуз — Кантабриа ҳ. ҟ. а 26—24шш. рзы, аха уигьы ичымазара иахҟьаны ихимыркәшеит. Ари акампаниа хыркәшахеит ҳ. ҟ. 10-тәи ашықәсқәа алагамҭазы, Ибериатәи адгьылбжьаха аҩадатәи ахәҭаҿы инханы иҟаз ихьыԥшым ажәларқәа рнапахьы раагарала. Уи нахыс акрызҵазкуа аусқәа иара иуацәа рнапы ианиҵон.

Испаниа аиааира анырга ашьҭахь, насгьы аграждантә еибашьрақәа рышьҭахь аекономика аныӷәӷәаха, Римтәи аимпериа аҩадаҟа арҭбаара ихадоу аҭыԥ ааннакылеит. Ҳ. ҟ. 25- 17—14 ашықәсқәа рзы Октавиан инапаҵаҟа иҟаз, урҭ рыбжьара Тиберии Друзи — Альпқәа рнапахьы иааргеит; урҭ ирхысны Италиантәи Галлиеи Германиеи рахь ишиашоу амҩақәа цон. Ари ахырхарҭа аҵакы арҭбаауан агерманеццәа лассы-лассы Реин иӡхыҵны римтәи адгьылқәа иахьрықәлозгьы. Ҳ. ҟ. 17—16 ашықәсқәа рзтәи ақәылара ду ашьҭахь, Октавиан хаҭала Галлиа дааит, Реин аӡиас арыӷьарахьтәи агаҿа ақәлара аҽазыҟаҵара далагеит. Ҳ. ҟ. 12 ашықәс азы ажәылара напхгара азиуит иԥҳәыс лԥа Друз — уи ҳ. ҟ. 9-тәи ашықәс азы Римтәи аимпериа аҳәаақәа Ельба аҟынӡа ирҭбааит. Друз — агномен «Германик» зауз — данҭаха ашьҭахь, ажәылара напхгара азиуит Тибери. Аха Реини Ельбеи рыбжьара римаа рыҟазаара ус баша мчык амамкәа иаанхон. Ҳера алагамҭа азааигәара Луци Домици Агенобарб Ельба дахысит, ҳера 1 ашықәсазы Марк Виници агерманеццәа дырҿагыланы аоперациа ду мҩаԥигеит (аха уи адетальқәа еилкааӡам), насгьы ҳера 4—5 ашықәсқәа рзы Тибери германтәи ажәларқәа ԥыҭҩык ҭаҟәаҟәаса икаижьит. Убри аамҭазы Балканқәа рнапахьы иааргарц азгьы аибашьрақәа цон. Ҳ. ҟ. 13—9 ашықәсқәа рзы римаа Дунаи арыӷьарахьтәи агаҿа иаҵанакуаз адгьылқәа (ԥхьаҟатәи Паннониа апровинциа) рнапахьы иааргеит, Иллирик иацырҵеит, убас алагьы Октавиан Иллириатәи иибашьра хиркәшеит. Аҭакԥхықәра зду аус Агриппа инапы ианырҵеит, уи иԥсра ашьҭахь — Тибери. Африкеи Африка Ҿыци апровинциақәа рнапхгара, Рим ачарыц ала аиқәыршәаразы акыр аҵанакуан, уаҟа арратә усмҩаԥгатәқәа мҩаԥысуан (акомандаҟаҵаҩцәа акәша-мыкәша инхоз ажәларқәа иахьыриааиз азы атриумфқәа азгәарҭон), аха акампаниақәа зегь рдетальқәа ртәы еилкааӡам.

Ҳера алагамҭазы Август аҩадатәи апровинциақәа рҿы имҩаԥигоз ампыҵахаларатә политика аԥынгыла дуқәа аиоуа иалагеит. Ҳера 6 ашықәсазы Иллириатәи ақәгылара ду ҟалеит, ҳера 9 ашықәсазы уи Тибери аарла ахәаҽра илшеит. Иллириатәи ақәгылара аан Германиа ҭынчран, аха ҳера 9 ашықәсазы Тевтобургтәи абнаҿы Публи Квинтили Вар римтәи ирхәҭақәа агерманцәа маӡала ирзыԥшны итәан, инарықәлан х-легионк ндырҵәеит. Тевтобургтәи абнаҿы иахьаҵахаз Октавиан даршанхеит: Светони иҟаиҵо адырраҭарала, аимператор мызқәак ихцәы хыимҵәеит, иԥаҵагьы имсаӡеит, насгьы лассы-лассы еиҭеиҳәон «Квинтили Вар, алегионқәа ырхынҳә!» ҳәа(Quintili Vare, legiones redde!).

Римтәи аимпериа Мрагылара акырӡа агәаҽанызаара аарԥшны акәын аполитика шымҩаԥнагоз, насгьы адипломатиеи ахәаахәҭреи ирықәгәыӷуан. Ели Галл Сабеиатәи аҳра дахьабашьуази, Гаи Петрони Ефиопиа дахьаҿагылази мацара аламҵаӡакәа. Ацәҳәыратә ҭагылазаашьақәа рҿы аибашьра иахьазыҟаҵамыз иахҟьаны актәи рықәымҿиеит. Ефиопиа абашьра қәҿиарала имҩаԥысит (римаа аӷа иаҳҭнықалақь ргеит), аха Октавиан, Мысра аҭынчра аиқәырхаразы, ефиопиатәи ацҳаражәҳәаҩцәа ирҭахыз акырӡа дақәшаҳаҭхеит. Ишаԥу еиԥш, Мрагылара римтәи анырра арҭбаара ҭынчмҩала имҩаԥысуан. Ҳ. ҟ. 25 ашықәс азы Рим иадгылаз Галатиа анапхгаҩы Аминта дыԥсит, атәылагьы Рим иапровинцианы иҟалеит. Ҳера 6 ашықәс азы Октавиан идгылаз Иудеиа анапхгаҩы Ирод Архелаи имчра имихит. Иудеиа автономиа азин аҭаны Шьамтәыла апровинциа иалаҵан, насгьы, Мысра еиԥш, аҽыуаҩтә класс аҟынтәи апрефект напхгара аиҭо иалагеит. Аладатәи Фракиа ажәларқәа рхьыԥшымра еиқәдырхеит, аха Фракиа аҩадатәи ахәҭа зегьы Миозиа апровинциа акәны Римтәи аимпериа иалаҵан. Ҳ. ҟ. 14ш. инарзынаԥшуа Боспортәи аҳра анапхгаҩы ҿыцс дҟаҵан Рим иадгылоз Полемон I. Уи аамҭа инаркны Боспортәи аҳра римтәи ар ацхыраагӡатә архәҭақәа рыла еиқәнаршәон, насгьы уи аԥаратә система римтәи ахылаԥшра аҵаҟа иҟалеит. Полемон данҭаха ашьҭахь, Октавиан уи иԥҳәысеиба Каппадокиатәи Архелаи ԥҳәысс дииҭеит, Понтгьы уи иахь ииасит. Архелаи, иара убас, Киликиа Џьбареи Ермантәыла Маҷи напхрага риҭон. Архелаи имч ахьыӷәӷәахаз римаа алшара рынаҭеит Азиа Маҷ Парфиа аҟынтәи иҟалар зылшоз ашәарҭара ацәыхьчара. Азиа Маҷ аҳәынҭқарра хәыҷқәа жәпакы рҿы Октавиан уаанӡатәи анапхгаҩцәа амчра рзынижьит, урҭ уаанӡа Антони идгылозаргьы.

Октавиан мрагыларатәи иполитикаҿы Парфиеи иареи реизыҟазаашьақәа ракәын ихадоу зҵаараны иҟаз — Ааигәатәи Мрагылара иреиҳау аҳәынҭқарра, арратәи аекономикатәи аганқәа рыла Рим акала иаҵамхоз. Парфиа аҳраҭыԥ азы ицоз ақәԥара аурымқәа алшара рынаҭон зегь раасҭа иӷәӷәаз раӷа иԥсыҽра рхы иадырхәарц, аха Октавиан иалихит анеитралитет. Иҟалап, уи зыхҟьаз аибашьра азы ибзиаӡаны аҽазыҟаҵара ахьаҭахыз акәзар (Красси Антонии Парфиа иаҵахахьан), уи акыр аамҭа имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа рышьҭахь иаразнак ҟалашьа амамызт. Ҳ. ҟ. 20-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Тибери напхгара ззиуаз ар ду Октавиан Шьамтәылаҟа ииаигеит. Иҟалап, ари аоперациа хықәкыс иамаз амч аарԥшра мацара акәзар; раԥхьатәи алшара шаароуҵәҟьаз, римаа Красс ир абираҟқәеи абаандаҩцәеи рырхынҳәра ацымхәрас аибашьра мап ацәыркит. Октавиан идипломатиатә қәҿиарақәа ртәы мҽхакы ҭбаала ирылаирҵәон аҳҭынратә авторцәа рпоезиа ацхыраарала, аԥараҿырпқәа ирныз аҩырақәеи асахьақәеи, амонументалтә ргыларақәа рыла; Прима-Портатәи Август ишәаныза, аимператор зегь реиҳа еицырдыруа искульптуратә сахьа аҿгьы парфиаа атрофеитә бираҟ римаа ианрырҭо асцена аарԥшуп. Ҳ. ҟ. 20 ашықәс азы Индиантәи ацҳаражәҳәаҩцәа аимператор иахь инеит — иҟалап урҭ Парфиа иаҿагыланы ахеидкыла еиҿыркаарц иақәгәыӷуазҭгьы. Октавиани ацҳаражәҳәаҩцәеи аиқәшаҳаҭрагьы рыбжьарҵеит — уи ала индо-римтәи аизыҟазаашьақәа рышьаҭа ркит. Ҳ. ҟ. 10 ашықәс азы Фраат IV раԥхьатәи иҭаацәазаара аҟынтәи иԥацәа Римҟа ишьҭит. Шасыс иҟаз аҭынхацәа абжьааԥны Рим авассалцәа ирышьҭуазгьы, Фраат ари ашьаҿала аҩныҵҟатәи ипроблемақәа иӡбеит — иара даныԥслак ашьҭахь иҟалар зылшоз аимакқәа иԥа дырцәихьчо, римтәи аԥҳәыс Муза димгартә иҟаиҵеит. Ҳ. ҟ. 7ш. раҟара Ермантәыла иԥсҭазаара далҵит Тигран III — Тибери ир ала аҳ иҭыԥ ахь инаргаз; аҳ иҭыԥ римтәи акандидат Артавазд иакәымкәа, Рим иаҿагылоз Тигран IV иааникылт. Октавиан Тибери адҵа ииҭеит аҭагылазаашьа аҭыԥ иқәиҵарц, аха ашьҭрамадаҩ уи аҭыԥ мап ацәкны, иаалырҟьан Родосҟа дцеит (иахәаԥш аҟәша «Ашьҭрамадара апроблема»). Ҳ. ҟ. 2 ашықәс азы Фраат IV дшыԥсыз атәы еилкаахеит. Анапхгаҩы ҿыц Фраат V, Тигран IV дидгылеит, уи ашьҭахь Октавиан Гаи Цезар ар ду иҭаны Мрагылараҟа дишьҭыр акәхеит. Аха Евфрат иҟаз адгьылбжьахаҿы римтәи ашьҭрамадаҩи, парфиатәи аҳ қәыԥши хаҭала реиқәшәара абзоурала, бџьарлатәи аиҿагылара ҟамлеит. Уи иалҵшәаны, Римтәи аимпериеи Парфиеи аиҩызаратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, иара даара иӷәӷәоу акы акәхеит. Аганқәа анырратә сферақәа ирҳәааны Евфрат ԥхьаӡазарц азы еиқәшаҳаҭхеит, Парфиагьы Рим Ермантәыла анырра шамаз атәы иақәшаҳаҭхеит. Аҵыхәтәаны, Октавиан ихаан Китаи Рими ишиашоу аимадарақәа рыбжьарҵеит: Хань адинастиа ацҳаражәҳәаҩцәа раԥхьаӡа акәны Римҟа иааит.

Арратә реформақәа

Октавиан импыҵахаларатә политика шьаҭас иаман ареформақәа зызуз ар. Иара иаҳра аан, аграждантә еиҿкаарақәа рҭыԥахь инеит еснагь аус зуаз зҟазара ҳаракыз ар. Ҳ. ҟ. 30 ашықәс азы аус зуаз алегионқәа реиҳарак (50—70 легион раҟара) аимператор еимирпит адгьыли аԥареи рыҭаны, апровинциауаа ракәзар — римтәи атәылауаҩрагьы. Иаанхаз алегионқәа аперифериатә провинциақәа рҿы идыртәеит. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, Октавиан амаҵураҿы иааныжьит 25 инаркны 28 рҟынӡа легион. Ҳ. ҟ. 14 ашықәс азы Октавиан жәа-нызқьҩылатәи асолдаҭцәа ар рмаҵзура аҟынтә рхы иақәиҭитәит, адгьыл риҭеит, анаҩстәи ашықәс азгьы аветеранцәа адгьылқәа рырҭара аҭыԥан аԥарақәа шриҭало атәы рылеиҳәеит. Амаҵзуразы иалкаау ҽҳәарак шьақәыргылан — 16 шықәса (нас 20 шықәса рҟынӡа инаскьаган). Арҭ ахҭысқәа Октавиан ирратә реформақәа хзыркәшақәо роуп ҳәа иԥхьаӡоуп.

Август иҟаиҵаз аиҭакрақәа ирылҵшәаны, алегионқәа еснагьтәи архәҭақәаны иҟалеит. Алегионқәа рнапхгара уаанӡатәи аквесторцәа (нас — апреторцәа) рҟынтәи алегатцәа ирыдҵан. Ацхыраагӡатә архәҭақәагьы (аауксилиақәа) еснагь аус зуа ракәхеит, урҭ рҿы 25 шықәса амаҵзура иахысуан. Алегионерцәа рмаҵуразы шықәсык ахь 225 денари роуан (ацентурионцәеи атрибунцәеи еиҳаны ироуан), ацхыраагӡатә архәҭақәа рсолдаҭцәа — 75 денари. Есышықәса 20—30 нызқьҩык хатәгәаԥхарала аррахь иаарыԥхьон (Октавиан мчыла аррахь адкылара даара имаҷны ихы иаирхәон). Аха ҳера алагамҭазы аимператор уаҳа хатәгәаԥхарала арра ицо, шаҟа иҭахыз аҟара реизгара илымшо иалагеит, мчылатәи ааԥхьара иахьалагазгьы хыԥхьаӡара рацәала ауаа арра ацара иацәхьаҵуа иалагеит: Светони иазгәеиҭоит, рим инхоз хаҵак иԥацәа рнацәа дуқәа шхиҵәаз, урҭ арра ирымԥхьарц азы. Актәи аимператор иара убас пареториантә когортақәа жәба еснагь аус руа иҟаиҵеит («апреториантә гвардиа» ҳәа еицырдыруа), урҭ ишиашоу апринцепс инапаҵаҟа иҟан, альгота дуқәагьы рыман. Октавиан ихаҭа дзыхьчоз ауаагьы еидикылеит — 500-ҩык иреиҵамкәа, раԥхьа Калагуррис (иахьатәи Калаорра) аҟынтәи аиберцәа, нас агерманцәа рҟынтәигьы. Иҟалап ҳ. ҟ. 27 ашықәс азы Рим ахьчаразы ақалақьтә когортақәа аԥҵазар — урҭ аханатә аимператор инапаҵаҟа иҟан.

Октавиан ихаан иаԥҵан еснагь аус зуаз арра-мшынтә флотгьы, уи абаза хадақәа Мизени Равеннеи иҟан. Афлот аекипажқәа реизгара апринципқәа еилкаам: традициала атәцәеи ахақәиҭра заузи ароль хада ныҟәыргон ҳәа ԥхьаӡан, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны иадрыԥхьало иалагеит хыԥхьаӡара рацәала аимпериаҟны инхоз зхы иақәиҭу ауааԥсыреи, апровинциауааи, Италиеи, аҳҭнықалақьи рҿы инхози. Аха аӷбақәа ркаԥданцәа (атриерархцәа) ахақәиҭра заузгьы рылан.

Иааиԥмырҟьаӡакәа аус зуаз ар рныҟәгара Римтәи аимпериа даара иазымариамызт: уи аныҟәгара иагон еизыргоз ашәахтәқәеи абаџьи реиҳарак, гәаҭарақәак рыла — 75% рҟынӡа рықәдырӡуан. Ҳера 6 ашықәсазы Октавиан аветеранцәа ацхыраарақәа рыҭаразы иҷыдоу афонд аԥиҵеит — арратә ерари (aerarium militare). Раԥхьа иара уахь 170 миллион сестерци ҭеиҵеит, аха аԥхьаҟа ари афонд ахарҭәааразы ҩ-шәахтә ҿыцк шьақәиргылт — centesima rerum venalium (ирҭиуаз 1%-тәи ашәахтә), насгьы vicesima hereditatium (амазараҭынха 5%-тәи ашәахтә). Иҟоуп агәаанагара, ари ашьаҿа аԥхьаҟа ар акомандаҟаҵаҩцәа еиҳа имаҷны ирхьыԥшхарц хықәкыс иаман ҳәа.

Апровинциатә политика

Римтәи аимпериа апровинциақәа ҳера 14 ашықәс азы     Аимпериатә провинциақәа     Асенат апровинциақәа     Италиа

Октавиан акырӡа ахшыҩзышьҭра аиҭон апровинциақәа реиҿкаара — аимператортәи асенаттәи. Урҭ рнапхгаратә система иааизакны аҽаԥсахӡомызт. Аха Октавиан ихала апровинциақәа жәпакы рнапхгаҩыс дыҟан аҟынтә, урҭ рыцыԥхьаӡа апропретортә напынҵақәа (legatus pro praetore) змаз алегат дриҭон, урҭ досу рнапы ианырҵаз адгьыл ҵакыраҿы анапхгара мҩаԥыргон. Аимператор «ихатә мазара» ҳәа иԥхьаӡаз Мысра аламҵакәа: уи напхгара азиуан аҽыуаҩцәа рыкласс аҟынтәи аимператор иалихуаз апрефект. Асенаттә провинциақәа, ԥаса еиԥш, напхгара рзыруан апропреторцәа ма апроконсулцәа. Урҭ ацхыраара рырҭон аквесторцәа — урҭ Ареспублика аамҭазы еиҳарак афинанстә зҵаарақәа рыӡбара акәын рнапы злакыз. Октавиан римтәи аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны апровинциақәа рҟны ауааԥсыра ашәҟәы ранҵара мҩаԥигеит, уи ашәахтәқәа ршәара хықәкыс иаман. Апровинциақәа рҿы ашәахтәқәа рықәҵара асистемагьы еиҭарҿыцын (шәахәаԥш аҟәша «Аекономикатә политика»).

Август апровинциақәа рҿы аамҭа рацәаны ихигон, зны-зынла ҩышықәса-хышықәсала Рим дыҟамызт. Уи иалҵшәаны, Африкеи Сардиниеи рыда, аҳәынҭқарра егьырҭ апровинциақәа зегьы дырҭааит. Абарҭ аныҟәарақәа рхықәкқәа иреиуоуп, апровинциақәа анапхгаҩцәа мыцхәы имӷьычларц ахылаԥшра рыҭара ҳәа рыԥхьаӡоит, ауааԥсыра — ақәгыларақәа рҟынтәи, иара убасгьы аҿагыларатә гәалаҟазаара змаз асенат аҽацәыхьчара. Иҟоуп агәаанагарагьы, Ареспублика еиҭашьақәиргылошәа ҟаиҵон ҳәа: асенати ажәлари аӡәгьы дырԥырхагамхаӡакәа аҳәынҭқарра напхгара анарҭо. Аимператор адунеи абара дашьҭан ҳәа агәрагара уадаҩуп, иаҳҳәап, ҳера II ашәышықәса алагамҭазы Адриан иеиԥш. Ажәытәӡатәи уҳәан-сҳәанҳәацәа даҽа мзызкгьы рҳәон — аимператор ицәыбзацәа аҳәса иманы аамҭа ихигаларц ахьиҭахыз азы акәын аныҟәарақәа заԥшьигоз ҳәа. Октавиан лассы-ласстәи иныҟәарақәа ирхырҟьаны, харатәи атәылақәа рҟынтәи ацҳаражәҳәаҩцәа апровинциақәа рҿы анапхгаҩы иԥшаара рықәшәон: ҳ. ҟ 20ш. азы ефиопиатәи ацҳаражәҳәаҩцәа Самос иԥылеит, хәышықәса раԥхьагьы индиатәи ацҳаражәҳәаҩцәа аимператор иԥыларц испаниатәи Тарракона ицар акәхеит. Октавиан ихаҭыԥуаа рхаан, иныҟәоз анапхгаҩы ицны аҳҭнықалақьгьы еиҭаҵуан ҳәа уҳәар алшоит.

Аграждантә еибашьрақәа рҿы аиааира игаанӡагьы, Октавиан аколониақәа рацәаны Италиа иҭиго далагеит — еиҳарак Абжьаратәи амшын аԥшаҳәа иаҵанакуа Испаниатәи, Галлиатәи, Африкатәи апровинциақәа. (шахәаԥш аҟәша «Секст Помпеии иареи реибашьра. Атриумвират аиҵыхра»). Кантабриатәи аибашьрақәа анынҵәа, Октавиан, аҭыԥантәи ажәларқәа рықәгылара ҿыц ҟалар шалшоз азгәаҭаны, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥқәа рҿы аветеранцәа рколониа дуқәа ҩба еиҿикааит — ақалақьқәа Цезаравгуста (Caesaraugusta, ҳаамҭазтәи Сарагоса), насгьы Августа Емерита (Augusta Emerita, ҳаамҭазтәи Мерида). Август иаҳра аан римтәи-германтәи аҳәааҿы ақалақь ҿыцқәеи арратә лагерқәеи рацәаны иҟалеит: Триер (Augusta Treverorum), Вормс (Augusta Vangionum), Маинц (Mogontiacum), Маастрихт (Traiectum ad Mosam), уҳәа егьырҭгьы. Аимпериа егьырҭ арегионқәа рҿгьы анхарҭа ҭыԥқәа цәырҵуан — еиҳарак аҳәаақәа рзааигәареи иҭышәынтәаламыз арегионқәеи рҿи. Иҟаз анхарҭа ҭыԥқәак (еиҳарак мраҭашәаратәи апровинциақәа рҿы) ақалақь истатус роуит. Акции Александриеи рҿтәи аиааирақәа раҳаҭыр азы, Октавиан аибашьрақәа ахьымҩаԥысыз аҭыԥқәа рзааигәара ҩ-Никополк (ажә. бырз. Νικόπολις — аиааира ақалақь, Ника лыхьӡала) шьақәиргылт. Аколониақәа активла ралгареи, иҟаз ақалақьқәа рыхьчареи рзы Гораци Октавиан «ақалақьқәа раб» (pater urbium) ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Убри аан, аколониа ҿыцқәа рҿы адгьылқәа Октавиан исолдаҭцәа рымацара ракәымкәа, Антони ир аветеранцәагьы ироуан (амала, урҭ аиааира згаз аветеранцәа рҟынтәи хазы анхарҭа рыҭара рҽазыршәон). Аҵыхәтәантәиқәа рыбжьара мрагыларатәи апровинциақәа рынхацәа рацәаҩны иахьыҟаз азы, амльтикультуратә нхарҭа ҭыԥқәагьы цәырҵит: иаҳҳәап, Немаус (ҳаамҭазтәи Ним), егьырҭ реиԥш, адгьылқәа роуит рдинхаҵареи ркультуреи реиқәырхара зҽазызшәоз мысратәи аветеранцәа. Аха аколонистцәа реиҳараҩык Италиантәи иааз ракәын. Аветеранцәа хатәгәаԥхарала апровинциақәа рахь ииасуан, избанзар урҭ, ззинқәа харҭәааз Рим иатәылауаан, уи азы аҭыԥантәи ауааԥсыра раасҭа апривилегиа роуан. Аколониақәа рышьақәыргылареи апровинциақәа рҿы (еиҳарак мраҭашәаратәиқәа) аветеранцәа адгьылқәа рыҭареи урҭ рроманизациа иацхрааит, адгьылқәа ирықәаарыхуа рхыԥхьаӡара анырацәаха, аекономикагьы иацхраауа иалагеит.

Аекономикатә политика

Октавиан ихаан аԥаратә еикәшараҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит. Аимператор системала ахьтәы ԥараҿырпқәа рҭыжьра далагеит — ауреусқәа, рыхә 25 денари, мамзаргьы 100 сестерци (уаанӡа ахьтәы ԥараҿырпқәа Рим еиԥҟьа-еиԥҟьаны акәын ишҭрыжьуаз). Аԥаратә системахь ахьтәы ԥараҿырпқәа ралагалара аимпериа ауааԥсыра алшара рынаҭеит мҽхакыла изаҟаразаалакгьы аекономикатә еиқәышаҳаҭрақәа маншәаланы рымҩаԥгара — анхарҭа-нҵырҭа инаркны афатәаалыҵ аҟынӡа. Асестерциқәеи адупондиқәеи орихалк (алаҭун) иалхны иҭрыжьуа иалагеит, аџьази араӡни реиларҭәа. Диктаторс даныҟазгьы, Цезар афинанстә кризис дақәшәахьан, уи зыхҟьаз ахәҭакахьала унапы иаку аԥара азымхара акәын. Октавиан иигаз атәылақәеи, зегь раԥхьаӡа иргыланы Мысра аннексиа, иара убасгьы ахьтәы ԥараҿырпқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҭыжьра дахьалагази, аекономикаҿы унапы иауркуа аԥара азымхара апроблема рыӡбеит. Аха иара иаҳра аан аекономика аԥара рацәаны иахьаланагалаз ахәқәа рышьҭыҵрахь инанагеит.

Араӡни ахьтәи ԥараҿырпқәа рҭыжьра аимператор инапхгарала Рим анҭыҵгьы иалагеит. Еиҳа идуу аԥараҭыжьырҭа Лугдунум (ҳаамҭазтәи Лион) акәхеит. Ҳ. ҟ. 14—12 ашықәсқәа рыбжьара асенат аҵыхәтәаны араӡни ахьтәи ԥараҿырпқәа рҭыжьра иаҟәыҵит, аҳҭнықалақь аҿы уи ахылаԥшрала аџьаз ԥараҿырп хәыҷқәа мацара ҭрыжьуан — урҭ анбанқәа SC (Senatus Consulto) рыла иазгәаҭан. Октавиан ихаан аԥараҭыжьра ахылаԥшра аус еизакны џьарак иҟалеит, амонетарицәа (аԥараҭыжьра знапы ианыз ачынуаа) рыхьӡқәагьы ашьшьыҳәа аԥараҿырпқәа ирныҵуа иалагеит. Мрагыларатәи апровинциақәа (зегь раԥхьа — Мысра) аамҭақәак рхатә монетатә системақәеи, хазы игоу аҭыжьырҭа ацентрқәеи рыман. Аимператор иҵасны иалеигалеит еснагь акәымзаргьы, лассы-лассы аԥараҿырпқәа рреверс аҿы исахьа анҵара; ареверс аҿы лассы-лассы иԥсҭазаара аҟынтәи асценақәа аниҵон, иоуз аҳаҭырқәа, иуацәа рпортреҭқәа. Аҵыхәтәаны, Октавиан ихаан аԥараҿырпқәа амчра ҿыц апропаганда акрызҵазкуа хархәаганы иҟалеит — зегьы ирзеилкаауа адыргақәеи алозунгқәеи рынҵарала. Аха Август иԥаратә политика зегьы пропагандоуп ҳәа аԥхьаӡара иашаӡам: акы, аимпериа ауааԥсыра реиҳараҩык есыҽнытәи рыԥсҭазаараҿы еиуеиԥшымыз асиужетқәа зныз ахьтәы, ма араӡынтә ԥараҿырпқәа рхы иадырхәомызт. Ҩба, аԥарҿырп дуқәа рҭыжьымҭақәа ирныз асахьақәа рацәак иҿыцмызт, амчра ҿыц апропаганда зныԥшуа аԥараҿырпқәа имаҷу атираж ала иҭыжьын.

• 
  Аџьазтә аквадранс, римтәи ахархәараҿы иреиҵаз аԥараҿырпы (ауреус 1/1600), ҳ. ҟ 5 ашықәс.
• 
  Орихалктәи (алаҭунтәи) асестерци Тибери ипортреҭ зну, ҳ. ҟ 9 ашықәс.
• 
  Мысра аиааира агара аҳаҭыразы иҭыжьыз, Октавиан ипортреҭ зну араӡын денари, ҳ. ҟ. 29—27 ашықәсқәа инарзынаԥшуа.
• 
  Ермантәыла аиааира агара аҳаҭыразы иҭыжьыз, Октавиан ипортреҭ зну ахьтәы ауреус, ҳ. ҟ. 19—18 ашықәсқәа инарзынаԥшуа

Аимператор хазтәи ахазына аԥиҵеит — уахь инеиуан аимператортә провинциақәа рҟынтәи ахашәалахәы (fiscus — афиск). Уи аҳәынҭқарратә хазына — асенат ахылаԥшра зынаҭоз (aerarium — аерари) иаҟәыганы иҟан. Ҳ. ҟ. 23ш. азы иара аерари ахылаԥшра аквесторцәа рҭыԥан апреторцәа ирыдиҵеит. Афиск анаҩсгьы, Октавиан напхгара аиҭон ихатәы фонд ду (patrimonium), уи ирҭәуан ихатә мазара ала, аиааирақәа рҟынтәи иигаз амазара, анхарҭа ҭыԥқәа, аҭынхарақәа рҟынтәи ахашәалахәқәа рыла. Аимператор лассы-лассы аерари аусура ихы алаирхәуан. Аха иара иаҳра аан урҭ рыбжьара ҳәаак еилыкка иҟамызт: иҟалап, афиски аерарии зынӡа ианеиҟәыҭхахаз анаҩстәи аимператорцәа рхаан акәзар.

Октавиан ихаан ашәахтәқәҵара еиҭарҿыцын. Раԥхьа апринцепс аимператортә провинциақәа рҿы ашәахтәтә система аунификациа азнауит, нас уи амодель инақәыршәаны асенаттә провинциақәа рҟынтәигьы ашәахтәқәа реизгара еиҭахәаԥшын. Зегь реиҳа акрызҵазкуа ҿыцраны иҟалеит, ашәахтәқәа реизгара асистема ааиԥмырҟьаӡакәа аусура иахьалагаз. Октавиан ииашоу ашәахтәқәа апубликанцәа рнапы анҵара мап ацәикит, урҭ реизгара хазтәи ауаажәларрақәа ирыдиҵеит. Адгьылтә шәахтә (tributum soli) аизгара иазеиԥшу апринципқәа аунификациа рызун, урҭ рыҩаӡарақәеи рҟазшьақәеи шеиԥшымызгьы; апровинциақәак рҿы уи аалыҵла иршәон. Иҟоуп агәаанагара, аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа ишахәҭоу иахьыҿиамыз азы, анхацәа лассы-лассы ашәахтәқәа аалыҵла иршәон ҳәа, уи иаԥҵоу ахәқәа рыла аҳәынҭқарра иаднакылон, ԥарала иршәазшәа ԥхьаӡаны. Хыцыԥхьаӡатәи ашәахтәгьы еиԥмырҟьаӡакәа еизырго иалагеит. Убри аан ареспубликатә принцип еиқәырхан: римтәи атәылауааи алаҭынтәи атәылауаҩра змази ииашоу ашәахтәқәа рықәырҵаӡомызт. Октавиан иаҳра алагамҭазы мрагыларатәи апровинциақәак рҿы еллинтәи ашәахтәтә системақәа еиқәханы иҟан, аха урҭ рҭыԥан ашьшьы-шьшьыҳәа римтәи аԥҟарақәа рыла еиҿкааз ашәахтәқәҵара ҟалеит. Аимператор анырра змаз аҳазалхыҩцәа ринтересқәагьы дрызхәыцуан, урҭ ашәахтә хкқәак реизгаразы азин рзынижьит, апубликанцәа ҿыц иаԥҵаз апровинциақәа рахь инарышьҭуамызт азы, рнырра еиҳа-еиҳа еиҵахо ицон. Апровинциақәа рыбжьара ахәаахәҭра абаџь ақәын, аха уи маҷын, Абжьаратәи амшынаҿтәи ахәаахәҭра аҿиарагьы иаԥырхагамызт. Октавиан атәцәа рхы рақәиҭтәреи амазараҭынха аиуреи рзы 5-процентктәи ашәахтә шьақәиргылт. Аҵыхәтәаны, аимператор аҳәынҭқарратә финансқәа рҭагылазаашьа иазку аҳасабырбақәа ркьыԥхьра далагеит (rationes imperii).

Аимпериа аамҭазы ауаажәларратә ԥсҭазаара аганқәа зегь рҿы аԥара инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит — Октавиан ихаан инхоз Страбон абартер-аԥсахра «аварвартә» методны иԥхьаӡон. Убри иалҵшәаны, Римтәи аҳәынҭқарра аекономика амонетизациа аҩаӡара акырӡа еиҳан, Ареспублика аамҭа иаҿҳарԥшуазаргьы, ажәытәӡара аамҭа анҵәамҭа иаҿырԥшынгьы. Август иаҳра анҵәамҭазы уи, ҳаамҭазтәи ахәшьарала, аидкылатә милаҭтә продукт абжа аҟынӡа инаӡахьан. Ҳера III ашәышықәсанӡа аԥараҭыжьра зегь раԥхьаӡа аҳәынҭқарратә интересқәа аԥсҭазаара аларҵәара иазкын, аекономика аусураҿы проблема дуқәак ҟанаҵомызт. Уи аҳәынҭқарра аԥаратә политика иазкыз имариоу гәаанагарақәак ирыдырҳәалоит, урҭ рыбзоурала ԥшь-металлк ирылырхуаз амонетақәа рсистема уадаҩ аҿы иаку акурс еиқәырхахон, убри аан унапы иакыз аԥарақәа рзы акраамҭа адефицит ҟаломызт.

Мысра аиааиреи Аладатәи Аравиа абаӷәазақәа рхархәаразы азини рыбзоурала Индиаҟа ишиашоу амшынтә мҩа аԥҵара алыршахеит, иара убас уаанӡа иаҿырԥшны иаҳгозар, ахәаахәҭра амҽхак акырынтә иацлеит. Аха адәныҟатәи ахәаахәҭра роль дук нанагӡомызт: Римтәи аҳәынҭқарра иаланагалоз еиҳарак амаҭәахә беиақәа ракәын. Аха, апровинциақәа рыбжьара имҩаԥысуаз ахәаахәҭра ауааԥсыра ачарыц, азеиҭын хәша, аҩы, егьырҭ есыҽнытәи атауарқәа рзы ирымаз аҭахрақәа нанагӡон. Амшынтә хәаахәҭра еизҳазыӷьон Абжьаратәи амшын аҿы аҭынчра ашьақәыргылареи апиратра аанкылареи рыбзоурала. Ахәаахәҭра аҿиара иацхрааит рнапахьы иааргаз адгьылҵакырақәа аџьармыкьатә еизыҟазаашьақәа ралархәрагьы, ахәаахәҭратә центр дуқәа реиҭашьақәыргылара (зегь раԥхьа — Карфагени Коринфи), амҩатә ҳа арҿыцра, иара убасгьы аҳәынҭқарра ахәаахәҭратә усқәа ахы ахьрыланамырхәуаз. Октавиан ихаан Италиа аекономика еизҳазыӷьеит, атехнологиа ҿыцқәа рырҿиареи аарыхра ҿыцқәа раартреи рыбзоурала, иара убас, аџьармыкьа дуқәа раартреи, мрагыларатәи апровинциақәа рнапҟазара бзиа қәҿиаралатәи аицлабреи ирыбзоураны. Аекспорт аизҳара Италиа ахәаахәҭратә баланс адефицит акырӡа армаҷра алнаршеит. Италиа аекономикатә еизҳазыӷьара иацхраауаз даҽа факторкгьы ыҟан, уи апровинциақәа рырҿиара акәын: аколонистцәа италиатәи атехнологиақәа макьана ирзымҵацызт, шықәсырацәалатәи ақыҭанхамҩатә культурақәа (зегь раԥхьа — аӡахәа) реиҭаҳарагьы рылымшацызт, убри аамҭазы аметрополиа аҟынтәи уахь ихиаз атауарқәа рацәаны идәықәырҵон.

Аимпериа зегьы аҟынтәи аусдкылаҩцәа ахәаахәҭра аҿиара рхы иадырхәон, аусуратә активра хадагьы аҳҭнықалақь аҟынтәи Италиеи апровинциақәеи рахь ииасит. Уи аамҭазы, зхы иақәиҭыз италиатәи ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақәаарыхраҿы атәцәа рроль ахьеизҳауази, Рим иааиԥмырҟьаӡакәа ача ашарақәа ахьыҟази ирыхҟьаны: убри инамаданы Италиа ачарыц аарыхра хра амамкәа иҟалеит. Ареспубликатә аамҭазы римтәи ар ҵәатәы шьаҟаны ирымаз анхацәа рыԥсыҽхара иацу апроблема иреиҳау аҩаӡараҿгьы еилыркаауа иалагеит, аха аимператор аусмҩаԥгатәқәа ҳәа акагьы идимкылеит(Светони иазгәеиҭоит, аимператор ачарыц ашарақәа дырҟәаҵырц игәы ишҭаз анхацәа рыдгыларазы, аха уи аидеиа лҵшәа аиуӡом ҳәа ихала мап ацәикит). Ҳ. ҟ. 23 ашықәс азы аҳҭнықалақь ачарыц ала аиқәыршәараҿы иҟаз ауадаҩрақәа рышьҭахь, Октавиан аамҭақәак Рим аиқәыршәара хаҭала напхгара аиҭон cura annonae анапынҵақәа ихы иархәаны, насгьы ҳера 6 ашықәс иназынаԥшуа иаԥиҵеит аннона апрефект имаҵзура ҷыда — ари аус иааиԥмырҟьаӡакәа напхгара аҭаразы. Убри аан, хәыда-ԥсада ача зауаз рхыԥхьаӡара 320 нызқь рҟынтәи 200 нызқьҩык рҟынӡа иагирхеит.

«Аҵасқәа реиҭашьақәыргылара» аполитика

Хаҵеи-ԥҳәыси. Помпеиатәи аҭыӡсахьа, ҳера I ашәышықәса

Октавиан ажәытә римтәи аҿырԥштәқәа дрықәныҟәаны ауаажәларратә ҵасқәа реиҭашьақәыргылара аҵакы ду аиҭон. Аимак-аиҿакқәеи аграждантә еибашьрақәеи зегьы рхыҵхырҭа хада аҵасқәа реиҵахара ауп ҳәа агәаанагара Рим ҳ. ҟ. I ашәышықәсазы инарҭбааны ирылаҵәан иҟан (ари аидеиа зегь реиҳа иалазырҵәоз дыруаӡәкын еицырдыруаз аҭоурыхҭҵааҩ Гаи Саллиусти Крисп); актәи аимператор иқәша-мыкәша иҟаз рахьтә аидеиақәа дрыдгылаҩын Тит Ливи, еиҳагьы ӷәӷәала — Гораци.

Ҳ. ҟ. 18—17 ашықәсқәа рзы Октавиан римтәи аҭаацәазаара еиҿызкаауаз ҩ-закәанк аԥшьигеит. 60 шықәса рҟынӡа зхыҵуаз асенатортәи аҽыуаҩратәи аклассқәа ирыҵаркуаз ахацәеи, 50 шықәса рҟынӡа зхыҵуаз аҳәсақәеи аҭаацәараҿы иҟазар акәын; асенаторцәа ахақәиҭра зауз рыԥҳацәа ԥҳәысс иргар ҟаломызт, иагьа ибеиазаргьы. Азакәан ақәымныҟәаразы изықәдыршәоз ашьауӷақәа рахь иаҵанакуан аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа рҭааразы азин амхреи амазаҭынха аиуразы аԥкрақәеи. Хаҵеи ԥҳәыси руаӡәык ацәыбза дышьҭырхыр, иахьзырхәыша азакәан (lex de adulteris) даара иџьбаран: аҭаацәараҿы иҟоу аҳәса рыбзиабаҩцәа ахараԥса дуқәеи ахырҵәареи рықәшәон, ахаҵа ихаҭагьы дзыԥсахыз аԥҳәыс ирмариоу апроцедурала длылыҵртә еиԥш азин иоуан. Ахаҵа, иара убас, иԥҳәыс лцәыбза аусӡбара дақәмыршәаӡакәа ишьразы азин иоуан, уи дтәызар, ма ари аҭаацәара ахақәиҭра зырҭаз атәы иакәны дыҟазар, иара убас дыгладиаторзар, ма дактиорзар (урҭи даҽа занааҭқәаки азакәан аҿы иарбан зцәеижь ала зхы зныҟәызгоз ауаа — qui corpore quaestum facit) ҳәа. Аха аԥҳәыси абзиабаҩи аӡбарҭахь рнагара зинны акәымкәа, уалԥшьаны иҟалеит: мзызқәак ирыхҟьаны урҭ рыцәгьа зымҳәаз ахаҵа, азакәан инақәыршәаны, иара ихаҭа ақьаӷьариара ҟаиҵоит ҳәа аӡбарҭахь днаргон. Аб иԥҳа лцәыбза дицны дибар, урҭ рҩыџьагьы рус аӡбарҭахь инамгаӡакәа рышьразы азин иман (амала, ацәыбза дышьны аԥҳа лыԥсы ҭаны даанижьыр закәанла азин ыҟамызт). Ахацәа аӡбарҭахь инаргон ашәҟәы иҭагалам акаҳԥы лакәымкәа, ус даҽа ԥҳәыск цәыбзас дышьҭырхыр. Папии Поппеи рзакәан, ҳера 9 ашықәс азы, уаанӡатәи азакәанқәа рыԥҟарақәа шьақәнарӷәӷәеит (ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа гәыҩбара рымаӡам ари азакәан аԥшьызгаз Октавиан шиакәыз азы). Уажәшьҭарнахыс аҭаацәара иаламыз ахацәа ауасиаҭ инақәыршәаны амазаҭынха аиура азин рымхын, ахшара змамызгьы ауасиаҭ ирынаҭоз аԥара абжа еиҳаны ироуӡомызт. Тацит азакәан ацәгьахархәарақәа рацәаны ишрызцәырнагаз атәы азгәеиҭоит, убри аан аҩбатәи аимператор Тибери аҭагылазаашьа аиӷьтәразы иҷыдоу акомиссиа шаԥиҵаз атәгьы. Убри аангьы римтәи аҭоурыхҭҵааҩ иазгәеиҭоит, азакәан аус анауаз аамҭазы ахшараиура аҩаӡара ԥсахрадаӡа ишаанхаз атәы. Иарбоу аусмҩаԥгатәқәа рыдагьы, ҳ. ҟ. 11ш азы, насгьы ҳера 4 ашықәс азгьы азакәанқәа ацҵарақәеи аилыркаарақәеи рылагалан.

Октавиан иҭаацәаратә закәанԥҵара ахықәкқәа рзы иаку гәаанагарак ыҟам. Аҳәынҭқарра аҭышәынтәаларазы атрадициатә шьаҭақәа реиҭашьақәыргылара хықәкыс иман ҳәа рыԥхьаӡоит џьоукы, уи аоппонентцәа рышьҭашәарыцаразы амзыз аиура акәын изызкыз ҳәа, насгьы ахараԥсақәа дыршәарала ахазына ахарҭәаара акәын ҳәа рыԥхьаӡоит даҽа џьоукы. Ирыхәаԥшуеит адемографиатә хықәкқәагьы — аԥхьаҟа аруаа рхыԥхьаӡара аизырҳара, насгьы Италиа иашьагәыҭу ажәлар раасҭа, апровинциауааи ахақәиҭра заузи рыла атәылауаа рыхәҭа аизҳара атенденциа аанкылара.

Октавиан иҭаацәаратә закәанԥҵара даара ауаа иргәаԥхомызт. Римаа урҭ рахыкәшара рҽазыршәон, азакәанқәа рҿы иҟаз аԥсыҽрақәа рхы иархәаны: иаҳҳәап, иаларҵәахо иалагеит зықәра намӡац аӡӷабцәа рҟны амцтә ԥҳәысҳәарақәа — урҭ анаҩс ихырбгалахон, аха убри ала, ҩышықәса раҟара аҭаацәара аԥымҵаӡакәа аанхареи, азакәанқәа рдискриминациатә ԥҟарақәа рҽацәыхьчареи алыршахон. Атрадициатә патриархалтә ҭаацәазаара аиҭашьақәыргыларазы иалхыз аамҭа маншәаламызт: Октавиан ихаан ауп аҳәса ахақәиҭра рыҭара аус анырццакхаз, аимператор ихаҭагьы ихатә ҭаацәара ҿырԥшыганы иахьыҟам азы иқәыӡбон. Овиди ипоема «Абзиабара аҭҵаарадырра» аҟны Август иҭаацәаратә закәанԥҵара ишиашоу апародиа азиуит, уи апоет ахара — Томыҟа (иахьатәи Констанца) ихырҵәара арццакит. Август иаамҭазтәи даҽа поетк, Проперци, бзиа иибоз илызкыз ажәеинраалақәа рҿы иҩуан:

	«Аԥсадгьыл аиааиразы сыҷкәынцәа зрысҭозеи?»
	(Мап, сара сшьа еибашьҩык дахылҵуам!)

Аҵасқәа «рыриашара» аполитика аарԥшын амыцхә абеиара аԥызкуаз азакәанқәа рымҩаԥгараҿгьы. Ҳ. ҟ. 18 ашықәс азы Октавиан ачарақәа рымҩаԥгаразы даара имаҷу ахарџьтә ҳәаақәа шьақәиргылеит. Иаарласны аҳәса рымаҭәаҿы аматериал беиақәа рхархәареи, мыцхәы ибеиоу аргыламҭақәа, аҳаҭгәынқәагьы налаҵаны иаԥызкуаз азакәанқәагьы ҭижьит. Тибери ҩаԥхьа аҽырбеиаразы ахарџьқәа раԥкра ахьаԥшьигаз, Октавиан иусмҩаԥгатәқәа лҵшәа шрымамыз аанарԥшуеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Октавиан ихаҭа, ихаантәи амалуаа рацәаҩны дрыдукылозар, иаҩцацәамкәа дынхон, иԥҳа лакәзар, меигӡарахда амал лхы нылхуан.

Аҵыхәтәаны, аимператор иҽазишәеит атәразы аурымцәа ржәытә патриархалтә традициақәа реиҭашьақәыргылара, аԥшәмацәа ртәцәа рхы иақәиҭыртәырц ианалагоз, аус зегь рыла иаруадаҩуан. «Иара еиҳарак акраҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡон, римтәи ажәлар атәым шьеи, атәцәа ршьеи рыламкәа ицқьаны раанхара», — ҳәа иажәа хиркәшоит Светони. Урҭ ахықәкқәа рынагӡаразы иара еиуеиԥшым азакәанқәа рыдкылара дашьҭан. 30 шықәса ирҭымсыц атәцәа рхы рақәиҭтәразы аԥынгылақәа ҟаиҵон; знык иџьбароу ахьырхәра зырҭаз атәцәа ззинқәа наӡоу римтәи тәылауааны иҟалар рылшомызт. Атәцәа рыԥшәмацәа ишьақәыргылоу ахәҭаа инеиҳаны атәцәа рхы рақәиҭтәра илшомызт — 1/5 инаркны 1/2 рҟынӡа, иҟаз рхыԥхьаӡара зегьы иаҿырԥшны иугозар. Иара убас, азин ыҟамызт атәцәа рхы рақәиҭтәра — уи акредиторцәа ма рыԥшәымацәа рпатронцәа ринтересқәа ирԥырхагахар алшозар. Иааидкыланы тәыс иҟарҵаз рнапахьы иааргаз жәларқәак рзы, ахақәиҭра рыҭаразы аамҭа дуқәа шьақәыргылан, мамзаргьы ихымԥадатәиу аԥҟара — рыԥсадгьыл иаҟәыганы ргара. Атәцәа рхы рақәиҭтәразы 5%-тәи ашәахтә (vicesima libertatis) шыҟац иҟан. Версиак ала, Октавиан иаҳра аамҭахь иаҵанакуеит Иунии Норбани рзакәангьы — ирмариоу аԥҟарала ахақәиҭра зауз атәцәа инагӡоу римтәи атәылауаҩра акәымкәа, иԥку алаҭынтәи атәылауаҩра азин рыҭара иазкыз. Иҟалап, урҭ аусмҩаԥгатәқәа зыхҟьаз иҿыцу атәцәа раагара ахьмаҷхази, ақалақь аҿы ахақәиҭра зауз рахьтә усурада иҟаз рхыԥхьаӡара ахьазҳази ракәзар. Аимператор атәцәеи рыԥшәмацәеи реизыҟазаашьақәа иҽрылаирхәуамызт — зегь реиҳа гәымбылџьбарала иахьрызныҟәоз ахҭысқәагьы налаҵаны. Ҳера 10 ашықәс азы асенат ажәытәтәи азакәан ҩаԥхьа ишьақәнарӷәӷәеит: ауаҩы иҩны даныршь, аҩны иҟаз атәцәа зегьы шьтәуп ҳәа зҳәоз азакәан.

Адинтә политика

Шәахәаԥш иара убас: Октавиан Август § Аимператор икульти Август исакрализациеи

Рим иҟоу Ианус иныҳәарҭа. Иаркыз ашәқәа аҭынчра ааира иасимволын, аха иааиԥмырҟьаӡакәа ицоз аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ шамахамзар еснагь иаартны иҟан. Нерон ихаан иҭыжьыз асестерци ианыз асахьа

Римтәи атрадициақәа рырӷәӷәара иазкыз аимператор идинтә политика «ареспублика аиҭашьақәыргыларазы» имҩаԥигоз аусқәа рҿы, зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Октавиан Рим аныхабаақәеи аԥшьаҭыԥқәеи 82 рремонт ҟаиҵеит, ма ҿыц еиҭаиргылеит, аҳәынҭқарреи ажәлари реизҳазыӷьаразы авгуртә ԥшрақәа рцеремониа (auguris salutis) еиҭашьақәиргылт, насгьы аибашьрақәеи егьырҭ аԥсабаратә мзызқәеи ирыхҟьаны имаҷхаз апатрицицәа ркласс аҭаацәарақәа ралагаларазы азин иоуит. Ҳ. ҟ. 12 ашықәс азы, Лепид данԥсы ашьҭахь, Октавиан понтифик дуны дҟалеит. Урҭ анапынҵақәа ихы иархәаны, иара еиҭашьақәиргылт акрызҵазкуаз аныхаԥааҩцәа рмаҵзура Иупитер ифламин (flamen Dialis), Луци Корнели Мерула ҳ. ҟ. 87 ашықәс азы даныршь нахыс иҭацәны иҟаз. Ҳ. ҟ. 2 ашықәс азы Август ифорум аҿы иҟаз Марс-Ашьоуҩы (Mars Ultor) иныҳәарҭа аимператор иԥшьеит, уажәшьҭа аибашьреи аҭынчреи ирызку азҵаарақәа рылацәажәараан асенат уаҟа еизалар акәын. Алуперкалиақәа рныҳәаҿы ахәмаррақәа рымҩаԥгара иалагеит, аларқәа — амҩеихшарақәа рыхьчаҩцәа раҳаҭыр азтәи ахәмаррақәагьы ҩаԥхьа имҩаԥысуа иалагеит. Аҵыхәтәантәиқәа аҳаҭыр рықәҵара аус еиҭашьақәыргыло, Октавиан амҩадуқәеи амҩеихшарҭақәеи ирыԥныз аларқәа рыԥшьаҭыԥқәа зегьы аремонт рзутәуп ҳәа адҵа ҟаиҵеит, насгьы урҭ ара ихаҭа исахьақәагьы рынҵаразы адҵа ҟаиҵеит. Аибашьрақәа рынҵәареи аҭынчра ашьақәыргылареи (pax Augusta) ирызку алозунгқәа мҽхакы ҭбаала ирыладырҵәон, насгьы ҳ. ҟ. 13 ашықәс азы Рим Аҭынчра аныҳәарҭа (ara pacis) ашьаҭа ҟаҵан. «Анцәахша Август иусқәа» рҟны аимператор инаҵшьны иазгәеиҭон иаҳра аан Ианус иныхабаа ашәқәа хынтә ишадыркхьаз — уи аибашьрақәа зегьы раанкылара акәын символс иамаз. Аҵыхәтәаны, анцәахәыратә абстракциа Pax Augusta («Август иҭынчра») амҵаныҳәара аԥшьган, есышықәса аԥсаҭатә аҟаҵара азгәаҭаны.

Апонтифик ду имаҵзура адагьы, аимператор аныхаԥааҩцәа авгурцәа рколлегиақәа —, аквиндецемвирцәа, асептемвир-епулонцәа — дрылахәын. Октавиан Рим даныҟаз, адинтә қьабзқәа рынагӡара далахәын, насгьы апонтифик ду изы иҟаз хыԥхьаӡара рацәала аԥҟарақәа зегьы инҭкааны дрықәныҟәон (иаҳҳәап, иԥсыз рыхәаԥшра иҽацәихьчон — изааигәаз ауаа рыԥсыжрақәа рҿы дыҟазаргьы). Аха имаҵзура инақәыршәаны иҭаз Афорум аҿы иҟаз аҳәынҭқарратә ҩны (domus publica) ахь нхара дмиасӡеит, адинтә ԥҟарақәа дырхықәшарц азы Палатин игылаз иҩны иацҵаны наӡаӡатәи амца ахьеиқәыз Веста лыԥшьаҭыԥ иргылеит. Аимператор атәым динқәа рахь имаз азыҟазаашьа аҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны аҽаԥсахуан. Ҳ. ҟ. 42 ашықәс азы атриумвирцәа Рим Сераписи Исидеи рныхабаа аргылара иалагарц шырыӡбазгьы, Октавиан нас уи аргылара ааникылеит — мысратәи аҳкәажә Клеопатра Марк Антони дахьидгылоз азы (аныхабаа Калигула ихаан ихыркәшахеит).Ҳ. ҟ 28 ашықәс азы иара мысратәи акультқәа аҳҭнықалақьахь раагара азин аԥихит, амчрахь данаа ашьҭахьгьы мысратәи анцәахәқәа тәамбашақә дрызныҟәо далагеит. Апонтифик ду инапынҵақәа ихы иархәаны, ҳ. ҟ 12 ашықәс. азы Август адҵа ҟаиҵеит ҩнызқь цыра аҿаҳәатәы зныз еиуеиԥшым ашәҟәқәа рбылразы, аграждантә еибашьрақәа раан даара зыларҵәара ҭбааз, Куматәи Сивилла лҿаҳәатәы аазырԥшуаз анҵамҭақәа рофициалтә редакциа акәзар — Аполлон Палатинтәи ибаҟа аҵаргыла иҭаҵаны ирҵәахит. Уаанӡа, ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы, Агриппа (иҟалап, Октавиан идҵала) амагцәеи астрологцәеи аҳҭнықалақь иалицеит.

Октавиан иаҳра «ахьтәы» ашәышықәса ҿыц ааира иадиҳәалон. Аетрускцәа рҟәыӷацәа — урҭ рҟынтәи ауп ашәышықәсақәа рыԥхьаӡара атрадициа римаа иахьыргаз — раԥхьа ирыларҳәеит ажәбатәи ашәышықәса анҵәамҭа адыргас ҳ. ҟ. 49 ашықәс азтәи аграждантә еибашьрақәа ралагара, насгьы ҳ. ҟ. 44 ашықәс азтәи «Цезар икомета». Аха, ҳ. ҟ. 17 ашықәс азы даҽа кометак ажәҩан аҿы ицәырҵит — Октавиан уи ашәышықәсақәа рыԥсахра иадырган иԥхьаӡеит, Асекулиартә (Ашәышықәсатә) хәмарра дуқәа еиҿикааит. Аамҭа ҿыц алагара, ахәҭакахьала, аҳәынҭқар изааигәаз апоет Вергили ирылаирҵәон, уи наӡаӡа иаанхо ахьтәы аамҭа ааиран иҟоуп ҳәа иҳәон:

	«Куматәи аԥааимбарԥҳәыс ишылҳәаз ала аҵыхәтәантәи агьежьра ааҳадгылеит,»
	(Ҿыцын еиҭа ихацыркхоит аамҭақәа реишьҭагылашьа дуӡӡа)

Горацигьы «Аеподқәа» рҟны, иара убас, ашәышықәса ҿыц ааира иазкны иҩуан, аха иара иверсиа уиаҟара оптимизмра ацмызт.

Октавиан Аполлон дихылаԥшуеит ҳәа иԥхьаӡон, аграждантә еибашьрақәа раамҭақәа инадыркны ишилшоз ала икульт аларҵәара даҿын. Ахәҭакахьала, Октавиан анцәахәра иадҳәалоу ассоциациақәа ихы иаирхәон Антони-Дионис ихы идикыларц азы. Иҟоуп агәаанагара, ажәҩантә хылаԥшҩы иалхра Аполлон Иулиаа рҭаацәара иахылаԥшуаз Веиовис дахьиеиԥшыз акәын мзызс иамаз ҳәа, ари аҭаацәара, амиф ишаҳәо ала, изхылҵыз Аполлон Енеи дахьихылаԥшуаз ауп ҳәа.

Аимператор икульти Август исакрализациеи

Франциатәи акамеиа ду, ҳера 23 ашықәс иназынаԥшуа. Октавиан ажәҩан ахь дхалауа даарԥшуп

Октавиан ихаан аимператор икульт ашьақәгылара иалагеит, уи шьаҭас иаман Гаи Иули Цезар иԥсы ҭанаҵы иҳаҭырқәҵара. Ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 42 аш. азы апроскрипциақәа ирықәшәаз асенаторцәа Цезар нцәахәыс дырылаҳәеит, уи аҭагылазаашьа Октавиан анцәа иԥа ҳәа ихы иазиҳәартә еиԥш алшара инаҭеит. Анапхгаҩы еиҿкааны имҵахырхәаразы раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан, Антони данииааи ашьҭахь, асенат ажәалагалалеи ажәлар рыдгыларалеи рыла. Аимператор иира амш, Антони иԥсра амш, мысратәи апоход аҟынтәи ахынҳәра амш, Навлохи Акции рҿтәи аиааирақәа ррыцхәқәа ныҳәа мшқәаны иҟалеит; Антони иира амш акәзар (иҟалап, ажьырныҳәамза14) — ишәиу мшны ирыларҳәеит. Раԥхьатәи аамҭазы Октавиан анцәахәқәа реиԥшҵәҟьа имҵахырхәомызт, уи аԥсаҭатәқәа рыла иубарҭан: аԥстәқәа ԥсаҭатәыс Анцәахәқәа ирзыҟарҵон, Октавиан игени (идоуҳа) иҳаҭыр азы — алибациақәа (шьакаҭәарада аԥсаҭатә) мацара ҟарҵон. Иара ихьӡ аофициалтә ныҳәарақәеи аҭоубақәеи зегьы ирылаҵан, асалицәа-аныхаԥааҩцәа ргимн аҿгьы. Ҳ. ҟ. 19 ашықәс, ҭагалан инаркны Август иҳаҭыр азы ахәмаррақәеи аныҳәақәеи — Августалиақәа мҩаԥысуа иалагеит. Иаарласны Август игени изы ацәқәа ԥсаҭатәыс иршьуа иалагеит. Ҳ. ҟ. 8 ашықәс азы Август иаҳаҭыр азы, амза асекстили ахьӡ ԥсахын. Раԥхьа иазԥхьагәаҭан цәыббрамза аимператор ихьӡ ахҵара, иара иира амза, аха раԥхьатәи иконсулреи Антони дахьииааизи ргәаларшәара аҳаҭыразы, аԥхынра аҵыхәтәантәи амза алхын. Ҳ. ҟ. 2 ашықәс, жәабранмза 5 рзы Октавиан асенат аҟынтәи «аԥсадгьыл аб» (pater patriae ма parens patriae) ҳәа аҳаҭыртә хьӡы иоуит.

Октавиан Август Иупитер исахьа иҭаны, ҳера I ашәышықәса актәи азбжа

Аха Октавиан анцәахәқәа рзы мацара иҟаз аҳаҭырқәа рыдкылара мап ацәикуан, иҟалап, дзааӡаз иаб илахьынҵа иаргьы дақәшәар ҳәа дшәозҭгьы. Аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы Август иԥсы ҭанаҵы еиҿкаау аимператортә культ ыҟан ҳәа агәаанагара мап ацәыркуеит, ахыҵхырҭақәа рҟынтәи ашаҳаҭрақәа еилыкка ишыҟоугьы. Аимператор икульт аларҵәара иацхраауан Рим ирацәаны ицәырҵуа иалагаз ибаҟақәагьы, афорум аҿы, Марс-Ашьауҩы иныхабаа аҿаԥхьа, Апантеон аҿаԥхьа (Агриппа аимператор ибаҟа аныхабаа аҩныҵҟа иргылар иҭахын, анцәахәқәа рсахьақәа рыбжьара, аха Октавиан уи мап ацәикит), иара убас, ақалақь амҩадуқәеи амҩеихшарақәеи рҿы 265 ныҳәарҭа хәыҷқәа рҟны, даҽа ҭыԥқәакгьы рҿы. Исахьақәа лассы-лассы аԥараҿырпқәа ирнырҵон (шәахәаԥш аҟәша «Аекономикатә политика») — уаанӡа зыԥсы ҭоу ауаа рпортреҭқәа римтәи аԥараҿырпқәа рҿы даара имаҷны ирнырҵон. В. Ека иазгәаҭарала, Октавиан «ауаажәларратә ҭыԥ аҿы аҳра иуан». Убри аан, аимператор иқәрахь даннеигьы дқәыԥшны даадырԥшларц иҭахын, уи ишыҟаҵәҟьаз аарԥшра хықәкыс измаз римтәи апортреҭтә традициақәа ирҿагылон. Убри иахҟьаны, Август иажәра аазырԥшуа сахьакгьы ыҟаӡам.

Октавиан иԥсы ҭанаҵы Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿи, мрагыларатәи апровинциақәа рҿи ишимҵахырхәоз еиԥшымызт. Мраҭашәараҟны иаҳаҭыр азы аныҳәарҭақәа мацара ыҟан —ма анцәаҭыԥҳа Рома длыдкыланы; аныхабаашқәеи хыԥхьаӡара рацәала абаҟақәеи рыргылара иалагеит даныԥсы ашьҭахь. Убри аамҭазы, Октавиан Птолемеиаа рхаан Мысра ирыдыркылаз амчра атрибутқәагьы ишьҭрамаданы иоуит, урҭ рышьҭрамадаҩ иаҳасабалагьы ари апровинциа напхгара аиҭон. Еиқәханы иҟоуп мысратәи атехникала иҟаҵаз римтәи аимператор исахьақәагьы. Мысратәи абырзенцәа, иааизакны, анапхгаҩы-анцәа изкны Мысра иашьагәыҭыз ажәлар ргәаанагарақәа ирықәшаҳаҭын, насгьы Зевс-Ахақәиҭтәҩы (ажә. бырз. Zεὺς Ἐλευθέριος [Zeus Eleutherios]) ҳәа изырҳәон. Иаҳаҭыр азы аныхабаақәагьы дыргылон. Урҭ рахьтә актәи, иҟалап, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иԥшьаҭыԥ акәзар, аха уи аргылара хыркәшан, иагьыԥшьан Октавиан иныхабаа ҳәа. Анаҩс Александриа иаҿыԥшит егьырҭ ақалақьқәагьы. Иԥсы ҭанаҵы Октавиан имҵахырхәара Азиа Маҷ аҿгьы аҿиара аиуит. Қалақьқәак Антони данииааи инаркны ашықәсԥхьаӡара ҿыц азгәарҭо иалагеит, даҽа шьоукы иаҳаҭыр азы рыхьӡқәа рыԥсахит (ахәҭакахьала, абас ицәырҵит Цезареиа (Caesarea) захьӡыз ақалақьқәа жәпакы), мамзаргьы рықалақь аиц-шьаҭаркҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ианаршьеит. Аха аимператор абырзенцәа дрыҳәон аныхабаақәа иара иаҳаҭыр азы мацара идмыргылаларц, Рим асимволра азызуаз анцәаҭыԥҳа Рома длыдкыланы идыргылаларц.

Ҳера 14 ашықәс цәыббрамза 17 рзы, иԥсҭазаара даналҵ мызкы ашьҭахь, асенат Октавиан нцәахәыс дазханаҵеит, иаҳаҭыр азы аҳәынҭқарратә культгьы шьақәнаргылеит. Уи аӡбамҭа зегь раԥхьаӡа иргыланы Август иԥсы ажәҩанахь ишхалоз римтәи асенатор ибазшәа иҟаиҵаз аҳәамҭа шьаҭас иаман. Цезар диҿырԥшны, нцәахәыс иҟаҵаз анапхгаҩы «анцәахәы Август» (divus Augustus) ҳәа ихьӡырҵеит. Аимператор ҿыц Тибери дзааӡаз иаб имҵахырхәара зегь рыла дадгылон. Иаарласны Рим Октавиан иаҳаҭыр азы аныхабаа аргылара иалагеит(уи аргылара Калигула ихиркәшеит), икульт анагӡаразгьы аныхаԥааҩцәа еиҳабацәа (афламинцәа) рколлегиа аԥҵан. Раԥхьатәи фламинс Германик дҟалеит, акульт ҿыц аныхаԥааҩ ԥҳәысс — Ливиа. Еиҿкаан даҽа коллегиакгьы — sodales Augustales — зегь реиҳа еицырдыруаз асенаторцәа рыла. Аныхабаа аргылара хыркәшахаанӡа, Октавиан имҵахырхәон Марс-Ашьауҩы иныҳәарҭаҿы — уаҟа ихьтәы баҟа ргылан. Зыԥсҭазаара иалҵыз аимператор иԥсҭазаара иадҳәалаз аныҳәақәа рстатус ҳаракхон.

Аргыларатә усқәа. Рим аиқәыршәазаара

«[Октавиан] ақалақь ибзиан еиҭашьақәиргылеит, кьырмытла иҟаҵаны иҟаз Рим, мармалташьла еиқәычаԥа иахьынижьуа азы ихы дазыгәдузарц азин имаҵәҟьан.»

Август Рим аокругқәа 14 рыла еихишеит, ақалақьа ирԥшӡеит хыԥхьаӡара рацәала ахыбра ҿыцқәа рыла(аимператортә хани афоруми, Аҭынчра аныҳәарҭа, Марстәи адәы аҿы амавзолеи, уҳәа егьырҭгьы). Август иргыларатә усура ду аидеологиатәи аекономикатәи (аусурҭадара аиҵатәра) функциақәа аман ҳәа ԥхьаӡоуп.

Октавиан ибеианы ирԥшӡаз Август ифорум, Марс-Ашьауҩы иныхабаа ду ацны ауасхыр шьҭеиҵеит. Октавиан ихаан аҳҭнықалақь аҿы амармалташь активла ахархәара иалагеит. Карраратәи амармалташь иалхны раԥхьатәи аргыламҭа, иҟалап, Аполлон иныхабаа акәзар. Октавиан заа (ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 30 шықәса раҟара анихыҵуаз) аԥхьаҟатәи икардама (Август имавзолеи) ашьаҭа икит, уи лассы-лассы дахьычмазаҩхоз иадҳәалан, насгьы Александриа анышә дамардарц зҭахыз Антони игәазыҳәара дшаҿагылоу ааирԥшырцгьы иҭахын. Ҳ. ҟ. 29 ашықәс азы афорум аҿы Иулиа икуриеи Цезар иныхабааи аартын. Ҳ. ҟ. 20 ашықәс азы убраҟа егьырҭ ақалақьқәа рахь амҩа ахьынӡаҟоу узырбо аколонна ргылан. Аимператор Палатинтәи ахәаҿы аҳәынҭқарратә харџьала ҩнқәак ааихәеит, анаҩс урҭ рҭыԥан ихатәы ҩны — зынӡа иаҩымцакәа — иргылеит. Неапол ауааԥсыра ирыҭныиԥсахлаз Капри адгьылбжьахаҿы Октавиан авилла аргылара далагеит.

Октавиан аграждантә ргыларақәа акырӡа ахшыҩзышьҭра риҭон. Иара иаҳра аан ажәытәтәи амҩақәа рацәаны еиҭашьақәыргылан, аҿыцқәа ҟаҵан, аџьармыкьа ҿыцқәеи аҵәахырҭақәеи дыргылон. Ауаажәларратә хыбрақәа рацәаны Агриппа ихылаԥшрала иргылан, уи иргыларатә усурақәа Октавиан иусура даара иадҳәала ҳәа ԥхьаӡоуп. Ахәҭакахьала, аимператор иҩыза иҿыцыз акведукқәа ҩба иргылеит, иажәқәаз ԥыҭк аремонт рзиуит, шәкыла ацистернақәеи аӡыршәқәеи иргылеит. Иара хыԥхьаӡара рацәала аҳҭнықалақь амҩадуқәеи, ауаажәларратә ргыларақәеи аремонт рзиуит, ақалақьтә канализациа ирҽеит, иара убас Цезар ихаан излагахьаз Иулиа Исепта аргылара хиркәшеит. Марстәи адәаҿы Агриппа иргылеит ауаажәларратә терма дуқәа, иԥсабаратәым аӡиа, аканал, еиқәыршәоу абаҳчақәа, Афорум аҿы адунеи ахсаала шьақәиргылеит. Агриппа данԥсы ашьҭахь, Октавиан ауаажәларратә ргыларақәа рҭагылазаашьа ахылаԥшразы хҩык асенаторцәа злахәыз акомиссиа аԥиҵеит (curatores locorum publicorum iudicandorum).

Пушкин имузеи аҟнытә Ливиа Друзилла лыбиуст

Октавиан иаҳра алагамҭазы аиааира згаз ар рԥызацәа аҳҭнықалақь аҿы хыбрақәак дыргылон, ампыҵахаларатә ныҟәарақәа рҟынтәи ианыхынҳәуаз (ахәҭакахьала, Гаи Азини Поллион Рим раԥхьатәи ажәлар библиотека иргылеит, ашәҟәқәа рылагьы еиқәиршәеит). Аха Октавиан ихаан атәым уаа атриумфқәа рыҭара аус аанкылахеит, убри инамаданы акомандаҟаҵаҩцәа ауаажәларратә хыбрақәа рыргылара ирҟәаҵит. Аиааира згаз ар рԥыза иргылаз аҵыхәтәантәи ахыбра ду — Бальба итеатр акәхеит. Ҳ. ҟ. 6 ашықәс азы Рим еиҭа абылра ду аныҟала ашьҭахь, Октавиан, уаанӡатәи ахатәы бригадақәа рҭыԥан, авигилцәа рпрефект напхгара зиҭоз, еснагь аус зуаз амцарцәаратә гәыԥ — 7 когортак (vigili) — еиҿикааит. Амца арцәара адагьы, авигилцәа уахынла аҭынчрагьы иахылаԥшуан. Уи адагьы, амцакрақәеи аилаҳарақәеи рҽацәыхьчаразы, аихагыла рацәа змоу анхарҭатә инсула ҿыцқәа рыҳаракыра 20,72 метра иреиҳартәуамызт.

Аҭаацәара

Данқәыԥшыз Гаи Октави Сервилиа — Публи Сервилиа Ватиа Исаврик иԥҳа дҳәаны диман. Аха ҳ. ҟ. 43 ашықәс азы Октавиан иҳәаны изтәаз даанижьит, аҩбатәи атриумвират ашьақәырӷәӷәаразгьы Марк Антони иԥҳаԥса, зынӡа иқәыԥшӡаз Клодиа (Клавдиа) Пульхра ԥҳәысс дигеит. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы, ҩышықәса ианеицынха ашьҭахь, Октавиан иԥҳәыс длылҵит. Светони излаиҳәо ала, «ианхәа Фульвиеи иареи анеис ашьҭахь, иԥҳәыс длыламкьысӡакәа, дшыцқьаз доуишьҭит». Аҩбатәи иԥҳәыс Секст Помпеи иҭынха Скрибониа лакәын (шәахәаԥш аҟәша «Секст Помпеии иареи реибашьра. Атриумвират аамҭа ацҵара»). Урҭ насыԥ рымамызт, хара имгакәагьы еилыҵит. Аҭаацәазаара аилаҳара арццакит Октавиани Тибери Клавди Нерон иԥҳәыс Ливиеи реибадырра.

Октавиан ихәыҷы заҵәы Скрибониа длыхшеит — уи иԥҳа Иулиа лакәын. Ливиеи иареи рҭаацәазаара аҟынтәи аимператор ахшара имамызт. Ҳ. ҟ. 2 ашықәс азы Октавиан иԥҳа Пандатариа адгьылбжьахахь ддәықәиҵеит — аофициалтә формулировкала, дахьлаԥсуаз азы. Октавиан аԥацәа имамызт, убри азы еиуеиԥшым аамҭақәа ицәырыргон иара ишьҭрамадаҩцәа ԥыҭҩык (шәахәаԥш аҟәша «Ашьҭрамадара апроблема»). Аҵыхәтәаны шьҭрамадаҩыс дҟалеит ииааӡаз иԥа ԥса Тибери.

Аԥсра

Август имавзолеи ахыжәжәарақәа Марстәи адәаҿы

Светони инарҭбааны далацәажәоит Октавиан Нола иԥсҭазаара дшалҵыз аҭагылазаашьақәа — ҳера 14 ашықәс нанҳәамза 19 рзы, амра ангыла инаркны ажәбатәи асааҭ рзы (ҳаамҭазтәи аԥхьаӡарала 15 сааҭ инарзынаԥшуа). Римтәи аҭоурыхҭҵааҩ излаиҩуа ала, иара «аԥсҭазаара акомедиа ибзианы сзыхәмарма » ҳәа иҩызцәа дразҵааит, насгьы апантомима актиорцәа рықәгыларақәа злахдыркәшоз ҩ-цәаҳәак ҿырҳәала даԥхьеит. Аимператор аҵыхәтәантәи иажәақәа зызкыз Ливиа лакәын. Иԥсыбаҩ Римҟа иааганы, Марстәи адәаҿы ирблит; аимператор иԥсыбаҩ абаҩ-ашәҩ зҭаз аурна уаанӡа иргылахьаз амавзолеи иҭарҵеит — уаҟа иуацәа рыԥсыбаҩқәагьы ыҟан. Иуасиаҭ ала ишьҭрамадаҩцәас иҟалеит Тиберии Ливиеи; ииааӡаз егьи иԥа — Агриппа Постум — ауасиаҭ аҿы зынӡа иӡбахә ҳәамызт, иԥҳеи иԥҳа лыԥҳаи ирызкны акызаҵәык азгәеиҭеит: имавзолеи аҿы анышә иамарымдарц. Ауасиаҭ иацын иԥсыжра аиҿкаашьа иазку амҩақәҵарақәа, аҳәынҭқарра аҭагылазаашьа иазку аҳасабырба (еиқәымхаӡеит), иара убас амавзолеи аԥхьа ианҵатәыз, иахьа уажәраанӡагьы иаанхаз, «Анцәахәы Август иусқәа» ҳәа еицырдыруа инысымҩа кьаҿ.

Инапхгара аихшьаалақәа. Аҭынха

Вергили Августи Октавиеи «Енеида» дырзаԥхьоит. Жан-Жозеф Таилассон исахьаҭыхымҭа, 1787 ш.

Октавиан Цезар идиктатура аԥышәа даара хшыҩзышьҭра азиуит амчра зегьы инапахьы аагараҿы, икәша-мыкәша иҟазгьы уи шхымԥадатәу, ишаҭахыҵәҟьоу агәра диргеит. Октавиан иаахтны амонархиа ашьақәыргылара изымгәаӷьыкәа, ареспубликатә институтқәа ихы иаирхәон усгьы аԥыжәара змаз имчра азакәантәразы (аха аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы Август адәахьала уахьахәаԥшуа имчра иазку еиуеиԥшым аилыркаарақәа ыҟоуп, шәахәаԥш аҟәша «Октавиан иусура аҭоурыхҭҵаараҿы аҭҵаара»). Ҳ. ҟ. I ашәышықәсазыҵәҟьа апринцепс имчра ҭынхала амадара ашьақәырӷәӷәара Октавиан иахьиҭахымыз азы, аҳ итәарҭа амадараҿы акризисқәа ҟало иалагеит. Октавиан ихаҭыԥуаа рхаан ашьҭрамадаразы ақәԥара џьбара иахҟьаны, Август зышьаҭа иҳаз Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа ирлас иқәӡаауа иалагеит, уи адинастиа аҵыхәтәантәи аимператор Нерон иакәын, иара 68 шықәсазы иҽишьит. Аграждантә еибашьрақәеи аҳҭны иҟалаз аиҭакра дуқәа жәпаки рышьҭахь ауп, аимператор Нерва иҭышәынтәалоу амҩала амчра амадаразы Гальба раԥхьаӡа ирыдигалахьаз апрограмма аусура ианалаиргаз: ашьҭрамадаҩ далырхуа иалагеит ихаҭара иахәаԥшны, иҟазшьақәа азгәаҭаны, ауа-аҭынха ҳәа акәымкәа, насгьы иара ԥас дахьыҟарҵаз азы акәымкәа. Аха егьа ус иҟазаргьы, атрадициатә маҵзурақәа реидкылара шьаҭас измаз амчра ҭышәынтәалахеит, иаарту абсолиуттә монархиа (адоминат) шьақәгылаанӡа аусура иаҿын.

Октавиан ар ареформа азиуит, раԥхьа Европа зегьы, нас ауаа ахьынхо адунеи егьырҭ ахәҭақәа зегьы, инапахьы иааигарц дгәыӷуазҭгьы ҟаларын. Аха уи аплан лҵшәадахеит — зегь раԥхьаӡа «аварварцәа» ахьатәарымбаз азы; уи Паннониеи Германиеи рҟны иҟалаз аҿагыларақәа иаадырԥшит. Уи адагьы, ар рнапхгара зегьы аимператор инапахьы иааигеит, апровинциатә командаҟаҵаҩцәа зегьы рполитикатә активра хьысҳахартә иҟаиҵеит, уи иахҟьаны ар рнапхгарагьы маншәалахомызт. Аимператор ар ахылаԥшра рыҭара илшон, аха иара инаҩс инеиз рхаан урҭ зхы иақәиҭу политикатә мчны иҟалеит. Аимператор илшара дуун аграждантә еибашьрақәа ахьааникылаз — уи иабзоураны ақыҭанхамҩеи, анапҟазареи, абжьаратәи амшынтә хәаахәҭреи еиҳа иӷәӷәахеит. Октавиан исоциалтә дгылара даара амҽхак ҭбаан, аимператор ихаҭагьы асенаторцәа, аҽыуаҩцәа, ма даҽа гәыԥқәак аԥыжәара риҭомызт. Аҵыхәтәаны, апринципат аиҿкаара ихнаркәшеит Рим иалырхуа амагистратцәа анапхгара зырҭоз ақалақь-аҳәынҭқарра аҟынтә, абиурократиатә аппарат ҿыц зауз адунеиаҿ амч ӷәӷәа змоу ҳәынҭқарраны аҟалара апроцесс.

Нас, Траиан иаҳра ашьҭахь, анаҩстәи аимператорцәа зегьы асенат «Август иаасҭа насыԥ рыманы, Траиан иаасҭа еиӷьны» иҟазарц рзеиӷьаршьон (алаҭ. felicior Augusti, melior Traiani).

Октавиан ихаҭара

Аимператор Август дызну акамеиа. Агәы аҿы — агоргонеион. Ҳера 14—20 шықәсқәа

Октавиан напхгаҩык иаҳасабала илшарақәа еиуеиԥшым ахәшьарақәа арҭоит — амч-алшареи, абаҩхатәреи змаз напхгаҩык иаҳасабала изнеиуан џьоукы, даҽа џьоукы дзааӡаз иаб диҿырԥшны, насгьы абаҩхатәра змаз, ихааныз ауааи дырҿырԥшны ҟыбаҩ дук шимам атәы азгәарҭон.

Аҭеиҭыԥш

Октавиан иҭеиҭыԥш еилкаауп хыԥхьаӡара рацәала иахьанӡа иаанхаз ибаҟақәа рыла. Аха иазгәаҭатәуп, аҳҭынратә скульпторцәа аимператор исахьа анаадырԥшуаз атрадициатә реализм ишацәхьаҵуаз (шәахәаԥш аҟәша «Аимператор икульти Август исакрализациеи»). Светони излеиҳәо ала, Октавиан даумызт, аха уи зоура ауз ауаа данрыдукылоз акәын ианубарҭаз. Уи автор аимператор имаӡаныҟәгаҩ ишаҳаҭра азгәеиҭоит, иара иоура 5¾ фут (170 см раҟара) ыҟан ҳәа, уи усҟантәи аамҭаз абжьаратә оура ҳәа иԥхьаӡаз аасҭа еиҳан. Иоура шыбжьаратәызгьы, Октавиан иҵегь дҳаракызар иҭахын, убри аҟынтә зыҵа ҳараку ашьапымаҭәа ныҟәигон.

Август ифаианстә хы, ҳера I ашәышықәса актәи азбжа, Палаццо Питти, Флоренциа

Плини Аиҳабы иазгәеиҭоит Октавиан иблақәа лашан ҳәа (ихы иаирхәаз ажәа glauci ҵакыс иамазар алшоит иаацәышны-ииаҵәаны, ашьацԥштәы, ма ажәҩанԥштәы лаша). Светони иблақәа лашан, ицырцыруа иҟан иҳәоит, иазгәеиҭоит, иара убас, иқәрахь даннеи иармарахьтәи ила цқьа иамбо ишалагаз. Ихахәы аԥштәгьы зынӡа еилкаам: иара уи автор ишиҳәо ала, ихцәы маҷк иҳәуан, аарла иубо ахьтәы аԥштәы аман, аха Октавиан изку ашәҟәы автор Адриан Голдсуорти игәы ишаанаго ала, ажәытәӡатәи авторцәа аҩабжьа иазааигәоу аԥштәы акәзар ҟалон излацәажәоз. Октавиан иофициалтә баҟақәа рҿы иаанхаз ашәыгақәа рҭҵаарадырратә анализ ишаанарԥшуа ала, ихахәы аҩабжьа лаша аԥшшәы амазар ҟаларын, иара убас иблақәагьы акаҳуаԥштәы лаша рымазар.

«Иара иҭеиҭыԥш даара иԥшӡан, иқәра заҟаразаалакгьы дшыԥшӡаз даанхеит, аҽырбара иҽшазиимшәозгьы. Ихахәы убриаҟара хьаас имамызт, ирласны еилгарц азы зныкала ҩыџьа-хҩык ахцәыҟаҵаҩцәа ихцәы аҳәара азин риҭон <...> Ихаԥыцқәа аӷан, иссан, еиҟарамызт, <...> иџьымшьқәа еимиаан иҟан, илымҳақәа думызт, иԥынҵа маҷк илгәыгәны иҟан, иҵарын, ицәа аԥштәы аиқәареи ашкәакәареи еимаркуан.»

Аҟазшьа, ашьцыларақәа, адунеихәаԥшышьақәа

Август ибиуст. Анконатәи амилаҭтә археологиатә музеи

Октавиан даараӡа амцхаҵара илан. Иныҟәгага аԥхьа инеиуаз атәы афы данашьы ашьҭахь, адыдмацәыс дацәшәо далагеит: атиулен ацәа ныҟәигон (абри аԥстәы афы ахаангьы иасӡом ҳәа ԥхьаӡан), адыдмацәыс ӷәӷәа аангьы адгьылаҵаҟатәи аҽыҵәахырҭаҿы иҽиҵәахуан. Аԥхыӡқәа аимператор анырра ду ирҭон. Илабҿабахо аԥхыӡқәа рныррала иара Филипптәи аибашьра адәы аҟынтәи дыбналеит, Капитоли иҟаз Иупитер иныхабаа аҵәҵәақәа рыла ирԥшӡеит; иибаз аԥхыӡ дықәныҟәо, аскульптор Мирон иҟаиҵаз Аполлон ибаҟа Ефесҟа ирхынҳәит (уаанӡа атриумвир Антони Римҟа иааигахьаз), уахынла иибаз даҽа ԥхыӡк аныррала есышықәса римаа рҟынтәи асадаҟы даҳәон. Светони Октавиан илабҿабахаз иԥхыӡқәа рстатистикагьы иааизакны иааигоит — иҟалап, аимператор убас еиԥш аԥхьаӡарақәа мҩаԥигозҭгьы. Октавиан адыргақәа, азгәаҭақәа, аџьашьахәқәа рыгәра игон, ихатә гәаҳәарала есымза анонқәа рзы аус ҿыцқәа ралагара иҽацәихьчон (nonae ажәа non — «мап» — иаҿурԥшыр ауеит, аблатив nonis акәзар — non is — «[уара] уцаӡом»). Октавиан ауаассеи, агра змази дрыцәшәон, аха зны Рим ауааԥсыра рҿаԥхьа зоура ҩ-футк иҟаз (57 см раҟара) Луци дыдирбон; ауаҩысса Коноп имаҭа Иулиа длыцыхәмаруан. Иазгәаҭатәуп, Октавиан иррационалтә шәарақәа икәша-мыкәша иҟаз рҟынтә ишиимҵәахуаз атәы. Аҵыхәтәаны, аимператор дыршьыр ҳәа дшәон — ҿырԥштәыс иаҳгозар, адҵа ҟаиҵеит римтәи апретор ддыргәаҟырц (ҳәарада, хаҭалагьы дишьит ҳәагьы рҳәон), инапаҿы иҟаз аҩыратә ҕәқәа рҿы абџьар аҵәахырҭа ыҟоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны; асенаторцәа рсиа аиҭахәаԥшраан ашәаныза ишәын, иӷәӷәаӡаз иҩызцәа ааикәыршаны.

Октавиан ибзиан дшызмыцәоз дыруп, уахык ала изныкымкәа дҿыхон, бжь-сааҭк иреиҳаны дзыцәомызт шамахамзар. Уи адагьы, аимператор заа агылара бзиа ибомызт. Убри аҟынтә, лассы-лассы ҽынла дыцәон, ҳ. ҟ. 36 ашықәс азгьы Навлохтәи аидыслара ду алагамҭаз дамхацәарц акагь игымхеит. Ашоура аныҟаз Октавиан ауада ашәқәа аартны дыцәан, мамзаргьы аҳҭынра аҩныҵҟатәи ашҭаҿы, аӡыршә азааигәара дыцәон, убри аан атәы аԥша инидон. Ҽынла амра иҽацәихьчон, ахылԥа ныҟәигон. Аӡын аимператор ишәиҵон атога жәпеи, ҩба-хԥа туникеи, ишьапқәагьы иԥхоу ак акәиршон. Октавиан бзиа иибоз афатә хкқәа ирызку адырраҭарақәагьы еиқәирхеит Светони. Римтәи аҭоурыхҭҵааҩ излеиҳәо ала, иара имаҷны акрифон, амла дакыцыԥхьаӡа акы днацҳауан. Аимператор еиҳа еиӷьишьон ача џьаџьа, афиникқәа, ашә ҿа, аԥсыӡ сса, анаша, асалаҭ, иҿо аҵәақәеи, ирҩоу аҵәақәеи, егьырҭ ачыс мариақәагьы. Шьыбжьхьа анрымаз — иаамҭа иаҿырԥшны иаҳгозар, даара ирмариан еиҿкааз, акыр дацклаԥшны асасцәа алихуан, аха аишәахь зегь рышьҭахь днеиуан, раԥхьагьы дцон; зны-зынла асасцәа ааиаанӡа ма ианцалак ашьҭахь акрифон. Римтәи ашәагаақәа рыла иугозар, имаҷны ижәуан, еиҳарак зыхә мариоу ретиатәи аҩы х-аҿак иреиҳамкәа, секстариак (0,55 л раҟара) инеиҳаны шамахамзар ижәуамызт. Аха ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рзы, Рим афатә анмаҷыз аамҭазы, Октавиан Олимптәи анцәахәқәа рчара еиԥшыз, акрыфара ду ахьеиҿикааз азы ахара идырҵон.

Аимператор зегь реиҳа бзиа ибоз хәмарран абаҩқәа рыршәра — ажәытәӡа даара иалашыҩкны имҩаԥыргоз ахәмарра хада акәын иара. Октавиан уи еснагь дыхәмаруан — иуацәеи иҩызцәеи, итәцәеи драхәмаруан, лассы-лассы аԥара ықәҵаны, зны-зынла жәа-нызқьла асестерциқәа ицәыӡуан. Аграждантә еибашьрақәа нҵәаанӡа абаҩрҵәыратә ҽазыҟаҵарақәеи, бџьарла аҽазыҟаҵарақәеи мҩаԥигон, ашьҭахь ампыл ала аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, иара убас аныҟәарақәеи, аҩрақәеи. Уи адагьы, аԥсыӡкра бзиа ибон. Аимператор еизигон аԥстә дуқәа зеиԥшыҟам рыбаҩқәеи афырхацәа рҳәаҭҳақәеи. Ихаантәи ауаа рҽадцалан еизыргоз аҟазаратә маҭәарқәа иара еизигомызт, урҭ рҭыԥан, зыхә ҳараку коринфтәи ашәҭҭрақәа бзиа ибон, еидикылон, уи азгьы авба ирҭон: урҭ ашәҭҭрақәа ирхырҟьаны ауаа апроскрипциатә сиақәа ирниҵон ҳәагьы рҳәон.

Алитературатә усура. Ашәҟәыҩҩцәеи апоетцәеи рыҵгәара.

Аимператор ирацәаны дыҩуан: аполемикатә ҩымҭақәа «„Катон“ изкны Брут имакра», «Афилософиа арҽхәара», инарҭбаау инысымҩа «Схатә ԥсҭазаара иазкны», апоема «Сицилиа», аепиграммақәа реизга. Атрагедиагьы аԥҵара далагеит, аха дук мырҵыкәа ииҩыз наҟ иқәихит. Абарҭ аҩымҭақәа зегьы, атрагедиа ада, ихааныз ауаа ирдыруан, аха иахьанӡа еиқәымхаӡеит. Иахьа уажәраанӡа иаанхеит «Анцәахәы Август иусқәа» (ахаҳә иҭаԥҟоу инысымҩа кьаҿы) мацареи, Светонии Авл Геллии лассы-лассы цитатаны иааргоз исаламшәҟәқәа рцыԥҵәахақәеи. Иаамҭазтәи аораторцәа реиҳараҩык реиԥш акәымкәа, Октавиан ауаажәлар рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа ртекстқәа ргәынкылара аамҭа ақәирӡӡомызт — урҭ дрыԥхьон. Октавиан алаҭын бызшәа аҿаԥыцтә норма аҩыраҿы аарԥшра дадгылаҩын, уи ааԥшуан аҩышьаԥҟарақәа маҷк дахьрыцәхьаҵуаз ала. Август иавтографқәа збахьаз Светони, иара ажәақәа абжьажьқәа рыла еиҟәииҭхомызт, насгьы ажәақәа даҽа цәаҳәакахь ииаигомызт, иамкыз анбанқәа авара иҩуан- ҳәа иҳәоит. Римтәи аҭоурыхҭҵааҩ, иара убас, аимператор исаламшәҟәқәеи иҩымҭақәеи рҿы лассы-лассы ихы иаирхәоз, бзиа иибоз афразеологизмқәеи ажәақәеи аниҵеит, иахьанӡагьы еиқәхеит. Аҵара змаз ихаантәи ауаа зегь реиԥш, аимператор ажәытәӡатәи абырзен бызшәа идыруан, аха уи ала аҩра изыгәаӷьуамызт. Абырзен поезиа бзианы идыруан, аклассикатә комедиа зыҩуаз авторцәагьы бзиа ибон.

Октавиани, еиҳаракгьы иҩызцәеи, римтәи акультура аҿиара иацхраауан, уи абзоурала аимператор иҩыза гәакьа Гаи Цильни Меценат икогномен (ахьӡ ахԥатәи ахәҭа) зегьы ирдыруа зеиԥш ажәаны иҟалеит. Август иаҳра аан ауп римтәи алитература «ахьтәы ашәышықәса» ҳәа изышьҭоу аныҟалаз, Вергили, Гораци, Овиди, Тибулл, Проперци, Тит Ливи уҳәа егьырҭ авторцәа рырҿиара аамаҭа.

Агәабзиара

Октавиан ажәытә римтәи ашәагаақәа рыла ашықәс рацәа шниҵызгьы, иара лассы-лассы дычмазаҩхон. Данқәыԥшыз еилкаам ачымазарақәа ирхырҟьаны иаб иашьа ирратә кампаниақәа инагӡаны ихы рылаимырхәӡеит, аҳҭнықалақь аҿгьы идҵақәа рынагӡара илымшеит. Ахыҵхырҭақәа ишьақәдырӷәӷәоит иқәыԥшра аамҭазтәи ичымазарақәа ирыдҳәалоу хҭысқәак, иара убас ҳ. ҟ. 42, 33, 28, 26, 24, насгьы 23 ашықәсқәа рзы ичымазара ӷәӷәақәагьы. Аха анаҩс аимператор игәабзиара маҷк еиӷьхеит. Лассы-лассы изцәырҵуаз ахьаа ӷәӷәақәа аимператор аԥсра дазхәыцлартә иҟарҵон: иҟалап убри азы акәзаргьы дышқәыԥшыз имавзолеи аргылара дзалагазгьы, иара убас инысымҩа аҩра, ԥхьаҟатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаашьа азы агәҭакқәа рыҟаҵара.

Аимператор лассы-лассы дзычмазаҩхоз амзызқәа еилкаам. Ҳ. ҟ 46. ашықәс аԥхынразы изцәырҵыз ачымазара амра ахьисыз иахҟьазар алшоит: Октави атеатралтә спектакльқәа реиҿкаара даҿын, еснагь адәаҿы, иаарту атеатр аҿы дыҟан. Даҽа ҭагылазаашьақәак рҿы, мзызс иҟалар алшон афатә ахьиԥырхагахаз, аҿкы чымазарақәа, игәамч аԥсыҽхара. Касси Дион Кантабриатәи аибашьрақәа раантәи Октавиан ичымазарақәа руак мыцхәы аџьабаа ахьибаз иадиҳәалоит. Аимператор уи акампаниа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Светони излеиҳәо ала, ӷәӷәала игәаҵәа ихьуа далагеит. Октавиан ари еилкаам ичымазара ихәышәтәит ма акырӡа деиӷьхартә иҟаиҵеит аҳақьым ҿыц Антони Муса — уи аимператор иԥхоу арбааӡа қәҵатәқәа рҭыԥан, ахьшәашәақәа рыҟаҵара иабжьигеит. Уи адагьы, Октавиан лассы-лассы ахьҭа илалон, есышықәса ааԥынреи ҭагалани ралагамҭазы игәы рахәымкәа дҟалон. Аимператор ашоуреи ахьҭеи даара иуадаҩны ихигон. Аҵыхәтәаны, иқәрахь даннеи аревматизм дакит, ишьапқәеи инапқәеи ԥсыҽхо иалагеит. Светони инкьапышҭа ахаҳәқәа шамазгьы азгәеиҭоит.

Иҟоу аинформациа шьаҭас иҟаҵаны адиагноз ашьақәыргыларазы аҽазышәарақәа қәҿиара шырмоузгьы, иҟоуп агәаанагара: асезонтә чымазарақәа ахьизцәырҵуази, ацәа ахьшьыга мыцхәы ихы иахьаирхәози рзы — атопиа, аллергиа ахкык иман ҳәа. Аимператор ичымазара хада адиагноз ҟаҵаӡам. Иубарҭоу асимптомқәа рыҟамзаареи ҳ. ҟ 23ш. азы ихьаақәа ахьцази ирыхҟьаны, аҭоурыхҭҵааҩцәа шьоукы Октавиан ичымазарақәа хыҭҳәаазаргьы ҟалоит ҳәа азгәарҭоит: лассы-лассы ичымазарақәеи, анапхгаҩы иаарласны иԥсҭазаара иалҵреи ирызку ауҳәан-сҳәанқәа рыла атәыла ауааԥсыра аграждантә еибашьра ҿыц иалагар ҳәа иацәдыршәон.

Октавиан Август акультураҿы

Ихадароу астатиа: Октавиан Август акультуреи аҟазареи рҿы

Октавиан ихаҿсахьа аҭоурых аҿы

Октавиан инысымҩеи иаамҭеи ибзианы идыруп ажәытә авторцәа жәпаҩык рҩымҭақәа рыбзоурала. Аха инарҭбаау инысымҩеи ихааныз ауаа рҩымҭақәеи еиқәымхаӡеит (Тибери изааигәаз Веллеи Патеркул ида — уи апринципат аганахьала официалла иҟаз агәаанагара дықәныҟәон). Сенека Аиҵбы Октавиан «апринцепс қьиа» ҳәа диԥхьаӡон, апринцепс атитул аҳ ититул ишаҟараитәуазгьы. Тацит Октавиан иаҳра дахцәажәомызт («и-Анналқәа» раԥхьатәи аимператор иԥсра инаркны иалагоит), аха изныкымкәа уаҟа иӡбахә иҳәоит. Август идгылаҩцәеи иҿагылаҩцәеи ргәаанагарақәа еиҭаҳәо, иара иалкаау хәшьарак аҟаҵара иҽацәихьчон, аха ититулқәеи имаҵзурақәеи зегьы ааидкыланы, арраҭә мчы шьаҭас измаз амчра инапахьы иахьааигаз ахҩаразы иҟан ҳәа иԥхьаӡон. Римтәи аҭоурыхҭҵааҩ ишиԥхьаӡо ала, аимператор изы иҿырԥшыга бзиаз Веспасиан иакәын. Римтәи аимператорцәа рнысымҩақәа равтор Светони ихатә лкаақәа рыҟаҵара иҽацәихьчон —анапхгаҩцәа зегьы ирызкны аԥхьаҩ ихатә гәаанагара ҟаиҵаларц азы алшара ииҭон. Аха Михаель фон Альбрехт игәаанагарала, афактқәа ралхшьа ахаҭа иаанарԥшуеит Светони Октавиан ҳаҭыр ду шиқәиҵоз атәы.

Пиетро да Кортона. «Тибуртинтәи асивилла Қьырса дышиз атәы Август иалҳәоит»

Ажәытәӡара анҵәамҭазтәи аамҭази абжьаратә шәышықәсақәеи рзы Октавиан иахь иҟаз аинтерес иполитикатә усура мацара акәмызт изыдҳәалаз, акыр иеинтерес рыман Иаса Қьырса иаҳра аамҭазы дахьиз инамадыны. Ахәҭакахьала, мҽхакы ҭбаала еицырдыруан Тибуртинтәи Асивилла лҿаҳәатәы иазку алегенда: ажәҩан аҿы Мариа Аҭыԥҳа Аӡҟы дыкны Октавиан дилырбеит, уи ашьҭахь ари џьазшьаз аимператор Лара длеихырхәеит ҳәа. Убри аан, алегенда еиуеиԥшымыз аверсиақәа ыҟан: ма ари аепизод Август нцәас ихы рылаиҳәарц иҽаназишәоз аамҭазы иҟалеит, мамзаргьы асахьа ԥхыӡла ибеит ҳәа. Иарбан иахьыҟалаз аҭыԥҵәҟьагьы — Капитоли адгьыл аҿы, уаҟа анаҩс ауахәама Санта-Мариа-ин-Арачели ргылан. Еицырдыруаз анапхгаҩы иԥсҭазаара иазкны даҽа легендақәакгьы цәырҵит: ҿырԥштәыс иаҳгозар, XVI ашәышықәса алагамҭазтәи «Владимиртәи аҭауадцәа ирызку аҳәамҭақәа» рҿы ирыларҵәан ихыҭҳәааз агенеалогиа — Риурик ихылҵшьҭра, амиф инақәыршәаны, Октавиан ешьас имаз Прус ишьҭрахь ишнаго атәы. Иван Аџьбара ари алегенда идыруан, асаламшәҟәқәеи адипломатиатә еиҿцәажәарақәеи рҿгьы Октавиан дышиуаз атәы изныкымкәа дазааҭгылон.

Франциа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы Октавиан иахь иҟаз азнеишьа еиԥшымызт: аӡәырҩы аҭоурыхҭҵааҩцәеи апублицистцәеи, еиҳаракгьы амонархиа адгылаҩцәа, иара дҳараркуан, аха иҟан иқәыӡбақәозгьы (Корнель, Вольтер, Монтескио, Гиббон уҳәа егьырҭгьы). Ари агәаанагара инақәыршәаны иҩыз аусумҭақәа руак — Шарль Роллени Жан-Батист-Луи Кревиеи ртомқәа реизга «Римтәи аҭоурых» — аурысшәахь еиҭеигеит Васили Тредиаковски. Ари аиҭага Урыстәылатәи аимпериаҿы ажәытәӡара иазку агәаанагарақәа рышьақәгылара анырра ду анаҭеит. Анаҩс, еицырдыруа анапхгаҩы ихәшьара ахырхарҭа раамҭазтәи ахҭысқәа ирықәыԥшны акәын ишыҟарҵоз. XIX ашәышықәсазы Наполеон Бонапарт идгылаз апублицистцәа Август ркумир иаԥхьагылаҩ иакәны ихәаԥшуан. Ари апериод азтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи апублицистцәеи реиҳараҩык Аимпериа ашьақәгылара ахаҭа ҳәарада, ихҭыс бзианы ирыԥхьаӡон, раԥхьатәи аимператор ихәшьараҿы ргәаанагарақәа шеиқәымшәозгьы.

Британиа Ду аҟны XIX ашәышықәса азбжа инаркны XX ашәышықәсанӡа Британиатәи аимпериеи Римтәи аимпериеи, Лондони Римеи рыбжьара реиҿырԥшра активла иаҿын, уи ажәытәӡарахь аинтерес ду цәырнагеит. Усҟантәи аамҭаз даара адгылара арҭон, Рим иашьагәыҭыз ауааԥсыра рроль апровинциауаа рҿаԥхьа ашьҭыхра иадҳәалаз Октавиан иусура, иара убас, аҳҭнықалақь аиҭаргылара, апровинциақәа мҽхакы ҭбаала рколонизациа. XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Римтәи Ареспублика еиҳа ихьшәаз аҭоурых ахь Британиа ирымаз абзиабара аҭыԥан, Римтәи аимпериа алагамҭазтәи аамҭеи, зегь раԥхьаӡагьы иргыланы Август ипринципати рыхә ҳаракны иршьо иалагеит. Раамҭазтәи аамҭа иаҿдырԥшуан егьырҭ атәылақәа рҿгьы, зегь раԥхьаӡа Италиа 1920—1930-тәи ашықәсқәа рзы; 1937—1938 ашықәсқәа рзгьы Октавиан диижьҭеи 2000-шықәсра аҵра Рим инарҭбааны иазгәарҭон. Бенито Муссолини ауаажәлар рҿаԥхьа иажәахәқәа рҿы аамҭа-аамҭала Римтәи аимпериа аҭоурых далацәажәон, лассы-лассы Октавиан иӡбахәгьы иҳәон, Цезар ихаҿсахьагьы лассы-лассы ихы ишаирхәозгьы.

Аҭоурыхҭҵаараҿы Октавиан иусура аҭҵаара

Актәи аимператор иԥсҭазаареи иусуреи ирызкуп иҷыдоу аусумҭақәа жәпакы (шәахәаԥш аҟәша «Ихадоу алитература»). XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ахшыҩзышьҭра ҷыда арҭон Август имчра аҟазшьа апроблема. Теодор Моммзен ибзоурала аҭҵаарадырраҿы атермин «апринципат» шьақәгылт, аха уи аҵакы азы аимак-аиҿакқәа цон. Уаанӡа апринципат ма иклассикатә монархианы иԥхьаӡан, мамзаргьы ареспубликатә «фасад» змаз монархианы, аха анемец ҭоурыхҭҵааҩ ишазгәеиҭо ала, Октавиан имчра шьаҭас иаман апроконсултәи атрибунтәи напынҵақәа еилаҵаны. Апринципат аҭагылазаашьа ҷыдатә магистратура иаҟаратәны, Моммзен иазгәеиҭеит ари арежим, адоминат еиԥш акәымкәа, азин шьаҭас иаманы ишыҟаз. Аус зуаз асенат аиқәырхара, «адиархиа» атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны — аимператори асенати рыҩ-мчрак ауп ҳәа иԥхьаӡон Моммзен. Теодор Моммзен игәаанагара даара аларҵәара аман, аха уи Октавиан имчра аҟазшьа иазкны атеориа ҿыцқәа жәпакгьы цәырнагеит. Ахәҭакахьала, Едуард Меиер Цезар идиктатура аеллинцәа рҿырԥштәала абсолиуттә монархиа ашьақәыргылара аҽазышәараны иԥхьаӡазарц азы ажәалагала ҟаиҵеит, Октавиан иаҳра акәзар — «Помпеи ипринципат» аидеиа ацҵара ауп ҳәа, мамзаргьы еиқәхаз ареспубликатә еиҿкаашьа иахадыргылаз амонархиатә хыбраны. Аҵыхәтәантәи анапхгаратә форма атеориатә шьаҭа Меиер Цицерон итрактат «Аҳәынҭқарра иазкны» иадиҳәалон. Гульельмо Ферреро игипотезала, Октавиан Ареспублика еиҭашьақәиргылеит, аха уи ахала аусура алымшеит римтәи аамсҭацәа ркласс аилаҳара иахҟьаны, убри азы ауп Август амчра зегьы инапахьы изааигазгьы. Е. Гримм иазгәеиҭоит: иҩу аконституциа ахьыҟамыз азы, аимператорцәа рымчра аҟазшьа аамҭа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахыр шалшоз атәы. Иара игәаанагарала, Август ареспубликатә ҟазшьа аҭаны акәын Рим анапхгара шыҟаиҵоз, аха Тиберии Калигулеи амонархиаҵәҟьа ашьаҭақәа рҳаит, уи зынӡа ишьақәгылеит Адриан инапхгара аамҭазы. Виктор Гардтгаузен апринципат азинтә дискурс аҳәаақәа ирҭагӡаны аилыркааразы аҽазышәарақәа дырҟәаҵит, иара Октавиан акала узавамло абсолиуттә мчра иман - ҳәа алкаа ҟаиҵеит.

XX ашәышықәса актәи азбжатәи аҭоурыхҭҵаараҿы ҷыдала ахшыҩзышьҭра арҭон аимператорцәа арратә мчқәа иахьрықәгәыӷуаз, уи алагьы алкаақәа ҟаҵан апринципат типологиала раԥхьа европатәи абсолиуттә монархиақәа, нас атоталитартә режимқәагьы иреиԥшуп ҳәа. Аҭоурыхҭҵааҩцәа, иара убас, рҽазыршәон Август имчра аҟазшьа аилыркаара Октавиан ихатә «партиа» аԥыжәара ала, насгьы auctoritas ала — аморалтә еиҳара шьаҭас измаз анырра. Аха, еиҳа еицырдыруа иҟалеит Меисон Хеммонд ирҿиаз «аконституциатә» теориа. Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩ игәаанагарала, Август ипринципат ареспубликатә традициақәа ирҿагылаӡомызт — уи Ареспублика иацнаҵоит ҳәа уԥхьаӡар алшоит. 1939 ашықәс азы иҭыҵит Рональд Саим иусумҭа хада «Римтәи ареволиуциа» аҟны автор Август инапхгара аамҭазы, римтәи анобилитет зегьы ишеибарку ишырҿыцхаз азы алкаа ҟаиҵеит.

Азгәаҭақәа

Комментарии

Источники

Азхьарԥшқәа

• "Многоликий император Август. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»". Иархивтәоу аоригиналзы 12 хәажәкырамза 2016 ахь. Ириашоу 14 рашәарамза 2015 шықәсазы.
• "Галерея античного искусства: Октавиан Август". Иархивтәоу аоригиналзы 1 мшаԥымза 2015 ахь. Ириашоу 14 рашәарамза 2015 шықәсазы.
• Cooley A. "Обзор библиографии об Октавиане Августе" (англыз бызшәала). Oxford Bibliographies. Иархивтәоу аоригиналзы 8 ԥхынҷкәынмза 2015 ахь. Ириашоу 30 абҵарамза 2015 шықәсазы.
• Сочинения Октавиана АвгустаАрхив ҟаҵан 2011-02-04 азы Wayback Machine аҟны.