Перейти к содержанию

Меркури

Ари астатиа ибзиоуп Аԥсуа википедиа аҿы. Шәара даҽа аинформациақәа ара ишәгоит.
Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Ари атермин «Меркури» даҽа ҵакқәакгьы амоуп, Шәахә. иара убас: Меркури (аҵакы).
Апланета
Меркури 

Акосмостә ӷба «Мессенџьер» раԥхьатәи аԥырраан иҭыху Меркури асахьа
Аорбитатә ҟазшьарбагақәа[3]
Аепоха J2000.0
Аперигели 46,001,009 км
0.30749951 а.ц.
Афели 69 817 445 км
0,46670079 а.ц.
Аҵәҩанбжа ду (a) 57 909 227 км
0,38709927 а.ц.
Аексцентриситет (e) 0,20563593
Асидертә период (T) 87,969 мшы[1]
Асинодтә период 115.88 мшы[1]
Аорбитатә ццакыра (v) 47.36 км/с (абжьаратәи)[1]
Абжьаратә аномалиа (Mo) 174,795884°
Аорбита анаара (i) 7.00° аеклиптикатә ҟьаҟьара иазкны 3.38° амратә екватор иазкны 6.34° винварианттә ҟьаҟьара иазкны[2]
Иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара (Ω) 48,33167°[1]
Аперицентр аргумент (ω) 29,124279°
Амҩанызақәа нет
Афизикатә ҟазшьарбагақәа[3]
Аекватортә радиус 2439,7 км[1]
Аполиартә радиус 2439,7 км[1]
Абжьаратәи арадиус 2439.7 ± 1.0 км (0.3829 дгьылтә)[1]
Агьежь ду аикәшара 15 329,1 км
Ақәӡара (S) 7.48·107 км2
0.147 адгьылтә
Аҭаӡара (V) 6.083·1010 км3
0.056 дгьылтә[1]
Акапан (m) 3,33022·1023 кг
0,055274 дгьылтә[4][5]
Абжьаратә жәпара (ρ) 5.427 г/см3
0.984 дгьылтә[1]
Зхы иақәиҭу акаҳара аццакра аекваторҿы (g) 3.7 м/с2
0.377 g[1]
Актәи акосмостә ццакыра (v1) 3,1 км/с
Аҩбатәи акосмостә ццакыра (v2) 4,25 км/с
Аекватортә ҵәира аццакра 10.892 км/сааҭ (3.026 м/с) (екватор аҟны)
Аҵәира апериод (T) 58.646 мшы (1407.5 сааҭ)[1]
Аҵәҩан анаара 2,11′ ± 0,1′[6]
Альбедо 0.068 (Бонд)[1][7]
0.142 (агеометриатә)[1][7]
Иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра −2.6м[8] инаркны 5.7мҟынӡа[1][9]
Зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра -0,01ᵐ
Аҳауаҟәандара
Ахҟьаҿы 80 инаркны 700 К рҟынӡа (-190 инаркны +430 °C рҟынӡа)
Атмосфера[1]
Ақәыӷәӷәара ≲ 5·10−15 бар[1]

Меркури Амратә системаҿы зегьы иреиҵоу, насгьы Амра зегь реиҳа иазааигәоу планетоуп. Ажәытәтәи римтәи ахәаахәҭра анцәахәы — иццакуа Меркури ихьӡ ахҵоуп, избан акәзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа иццакны иныҟәоит. Меркури аҵәҩан иаакәыршаны 58.646 Адгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа ҩба) рыла игьежьуеит. Амра акәшара аамҭа 87,97 дгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа 3) мацара роуп — Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟнытә Амра зегь реиҳа иццакны иахыкәшо ауп. Меркури аикәшара асинодтә орбитатә аамҭа (116 дгьылтә мшыҵх) иақәшәоит иааигәоу Венера ауахыки-ҽнаки (насгьы уи асинодтә орбитатә аамҭа 1/5). Меркури ахаҭаҿы амратә уахыки-ҽнаки уи аҩышықәса иаҟароуп (176 дгьылтә мши-ҵхи мамзаргьы Адгьылтә шықәсыбжа). Меркури Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рҟны иреиҳау аорбиталтә ексцентриситет (0.206) амоуп. Аперигелион аҿы Амра аҟынтәи Меркури аҟынӡа абжьаӡара афелион аҿы апланета иарҳауа «аҩадара» 2́/3 мацара ауп. Убри аҟнытә, аорбита аперигелион ахь, Меркури убас еиԥш акәакьтә орбитатә ццакыра шьҭнахуеит, аҵәҩан аакәшара акәакьтә ццакыра еиҳахо аҟынӡа, Меркури ажәҩан аҿы иҟоу Амра ԥыҭраамҭак ихынҳәны агьежьра ииалагоит.[10] Меркури есышықәса ҩынтәны Амра иахьакәшо аҷыдарақәа зыхҟьо уи агравитациатә дхалара ауп. Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра ишиашоу иаҿаԥшуазар, усҟан анаҩстәи аперигели ахысраан уи аҭыԥ иаҿагылоу аҿықәантәи аҭыԥ Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа Меркуритә шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ ахыхь азенит аҿы иҟалоит. Ишьақәгыло агьежьра-орбитатә резонанс 3:2 абзоурала, апланета ҩынтәтәи аорбиталтә аамҭеи хԥатәи аорбиталтә аамҭеи амратә уахыки-ҽнаки иҭаӡоит (хыхь зыӡбахә ҳәаз Амра «ашьҭахьҟа ахынҳәрақәа»[10] аманы).

Меркури аҵәиратә ҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаараАмратә система апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа ихәыҷуп, уи аҵакы маҷӡоуп - 1/30° раҟара — ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара еилыкка иубаратәы иҟаӡам. Аха Меркури аорбита аҟьаҟьара ахаҭа аеклиптикахь (даҽакала, Адгьыл аорбита аҟьаҟьарахь) анаара Амратә система апланетақәа зегьы рҟны зегьы раасҭа идууп — акәакьтә градусқәа 7. Меркури ҵаҟатәи аидылара[11] аорбита аиқәҳәалақәа руак ианақәшәо ​​(иҩеиуа ма илбаауа)[12], Меркури Амра адиск ианахысуа Адгьыл аҟынтәи иубаратәы иҟоуп. Егьырҭ “аҩныҵҟатәи апланетақәа” реиԥш, Меркури аорбитатә еиқәҳәалақәа рӷазқәа рыҵәира ҟалоит Амра аҩадатәи аполиус аҟынтәи асааҭ ахыцқәа ирықәшәаны, даҽакала иуҳәозар, апланета аорбиталтә ныҟәара иаҿагыланы (уажәтәи аццакырала 0.6 кәакьтә секунда шықәсыкахь — 2.16 миллион шықәса ихаҭәаау еикәшарак азы). Меркури аорбита аҵәҩан ду Амра ԥшьаала иакәшоит Меркури аорбита аҳауаҿы 575 кәакьтә секунд (0.16 кәакьтә градус рҟынӡа) шәышықәса рыла (225,000 дгьылтә шықәса ихаҭәаау агьежьра азы), Амра аҩадатәи аполиус аганахьала асааҭ ахыц иаҿаланы( даҽакала иуҳәозар, апланета аорбитатә ҵысра иамоу ахырхарҭа аманы). Иахьатәи аҭоурыхтә аамҭазы, Меркури аперигели аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, Меркури афели — Меркури аорбита зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ аҿы иҟоуп аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы, агелиоцентртә кыдхалара 257.46°[13] аманы.

Адгьыл аҟынтәи уԥшуазар, Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу иубарҭоу абжьаӡара 28° ахаан еиҳахом. Амра ари азааигәахара ҵакыс иамоуп, апланета амра анҭашәалак ашьҭахь ма амра агылара аԥхьа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа ауп иахьубарҭоу ҳәа, еиҳарак ахәылбыҽха, насгьы аиҵыхрақәа раан (зынӡа шықәсык ахьтә 4-нтә): ахәылбыҽха иубарҭоу, мрагыларахьтәи аиҵыхрақәа рҿы — Ариес-Таурус-Гемини асектор аҿы; шьыжьымҭантәи абарҭара, мраҭашәаратәи аиҵыхраҿы — Канцер-Лео-Вирго асектор аҿы. Ателескоп ала, Меркури иубарҭоуп афазақәа шамоу, урҭ амагана па инаркны иҭәу адиск аҟынӡа, Венереи Амзеи реиԥш, зны-зынлагьы Амра адиск иқәланы ицоит. Меркури афаза аҽанаԥсахуа аамҭа иаҟароуп уи асинодтә револиуциа аамҭа — 116 мшы раҟара.

Меркури аҿықә акратер дуқәа рыла ихҟьоуп, насгьы ҭеиҭыԥшла Амза аҿықә еиԥшуп, уи иҳанаҳәоит аҵыхәтәантәи амиллиард шықәсқәа рзы аҩныҵҟатәи агеологиатә усура шыҟамыз. Меркури атмосфера шамахак иахьамам азы, уи аҿықә аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳа иӷәӷәаны аҽаԥсахуеит: уахынла 100 К (−173 °C) инаркны, ҽынла 700 К (+427 °C) рҟынӡа аекватортә регионқәа рҿы.[14] Аполиартә ҭыԥқәа еснагь 180 К (−93 °C) еиҵаны ихьшәашәоит.[15] Апланета иаҳдыруа аԥсабаратә мҩанызақәа амам.

Меркури ҩ-космостә ӷбак аҭааит: «Маринер-10» уи азааигәара иԥрит 1974, 1975 шықәсқәа рзы, «MESSENGER» 2008 шықәса инаркны 2015 шықәсанӡа иҭнаҵаауан. Аҵыхәтәантәи 2011 шықәсазы апланета аорбитахь ицәырҵын, ԥшьышықәса рыҩныҵҟа 4000-нтә еиҳаны иакәшаны мшаԥымза 30, 2015 шықәсазы абылтәы амҵәан аҿықәахь иқәҳаит.[16][17][18] Акосмостә ныҟәага «BepiColombo» 2026 шықәсазы Меркури иаакәыршаны аорбитахь анеира азԥхьагәаҭоуп.[19]

Меркурии Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 58 млн км (57.91 млн км)[20][21] маҷк еиҵоуп. Апланета Амра иакәшоит 88 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури иубарҭоу аеҵәатә шәагаа —2.43[1] инаркны 5.5-нӡа еиҭасуеит хыхьтәии ҵаҟатәии аидҳәаларақәа рҿы, аха Амра азааигәара иахҟьаны мариала иубарҭаӡам.[22]

Меркури адгьылтә планетақәа ргәыԥ иаҵанакуеит. Афизикатә ҟазшьақәа рыла уи Амза еиԥшуп. Иара иамам аԥсабаратә мҩанызақәа, аха даара иҵаӷоу атмосфера амоуп. Апланета иамоуп аихатә гәыцә ду[23], уи амҳалдызтә ҭыԥ иахыҵхырҭоуп, зымчра Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ аҟынтәи 0.01 шьақәнаргыло.[24] Меркури агәыцә апланета зегьы аҭаӡара аҟынтәи 83% ҟанаҵоит.[25][26] Меркури аҿықәан аҳауа аԥхарра 80 инаркны 700 К рҟынӡа (−190 инаркны +430°C рҟынӡа) аҽаԥсахуеит. Амра аган кырӡа еиҳа иԥхоит, аполиартә регионқәеи апланета егьырахьтәи агани раасҭа.

Меркури арадиус 2439.7 ± 1.0 км[1] мацара ауп иахьыҟоу, уи Иупитер амҩаныза Ганимеди Сатурн амҩаныза Титани ррадиус аасҭа еиҵоуп (Амратә системаҿы иреиҳау апланетатә мҩанызақәа ҩба). Аха иара арадиус шмаҷугьы, Меркури капанла Ганимеди Титани еилаҵаны иреиҳауп. Апланета акапан 3,3·1023 кг ыҟоуп. Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәарра ԥыҭк иҳаракуп - 5.43 г/см3, уи Адгьыл аилаӷәӷәара аасҭа маҷк ауп иахьеиҵоу. Адгьыл шәагаала акырӡа ишдуу ҳаназхәыцуа, Меркури аилаӷәӷәара аҵакы иаанарԥшуеит уи аҵаулараҿы аметаллқәа ирацәаны рыҟазаара. Меркури аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 3,70 м/с2[3] ауп. Аҩбатәи акосмостә ццакыра — 4,25 км/с[3] ауп. Макьаназы апланета иазкны иаҳдыруа уамак ирацәам. 2009 шықәсазы ауп аҵарауаа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рхы иархәаны, раԥхьаӡатәи Меркури ихаҭәаау ахсаала анеиқәдыршәаз.[27]

2006 шықәсазы Плутон апланетартә статус анацәыӡ ашьҭахь, Меркури Амратә системаҿы иреиҵоу апланета ҳәа ахьӡ аиуит.

Адгьылтә планетақәа реиҿырԥшратә шәагаақәа (арымарахьтә арӷьарахь: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс)

Астрономиатә ҟазшьақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Меркури еҵәала иҭәу ажәҩан аҿы (хыхь, Венереи Амзеи рхыхь), Параналтәи аобсерваториа

Меркури иубаратәы иҟоу аеҵәатә шәагаа −2.43м[1] инаркны 5.5м рҟынӡа иҟоуп, аха Амра аҟнытә акәакьтә бжьаӡара ахьмаҷу азы мариала иубарҭаӡам (максимум 28.3°)[28].

Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟоуп илаҟәу аҭбаарақәа рҿы, насгьы аекватор азааигәара: уи зыхҟьо аилашәшәара аамҭа уаҟа зегь реиҳа иахькьаҿу ауп. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури аԥшаара еиҳа иуадаҩуп, насгьы уи аԥшаара ауеит иреиӷьу аиҵыхрақәа раан мацара. Аҭбаара ҳаракқәа рҿы, апланета уахынлатәи ажәҩан лашьцаҿы шамахамзар ахаангьы иубарҭаӡам (атыҩкрақәа раан ада): Меркури аилашәшәара ашьҭахь даараӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа иубарҭоуп.[29]

Агьежьбжақәа рыҩбагьы рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ҟалоит амшеиҟарара азааигәара (аилашәшәара аамҭа уи аан имаҷӡоуп). Апланета ахылаԥшразы иреиӷьу аамҭоуп шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи аилашәшәымҭа, уи аиҵыхра аамҭақәа раан (Меркури аҟнытә Амра аҟынӡа ажәҩан аҿы иреиҳау абжьаӡара аныҟоу аамҭақәа, шықәсык аҩныҵҟа изныкымкәа иҟало).

Меркури астрономиатә дырга (☿) — римтәи анцәахәы Меркури (мамзаргьы абырзен Гермес) исахьа стилизациала иаарԥшу ауп - кадуцеиа, ахықәцәаҿ еиқәҳәалоу ҩ-маҭык змоу.[30] Ари адырга рхы иадырхәон ҳера III—IV-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз абырзен папирусқәа рҿы; абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, егьырҭ адыргақәа реиԥш, аџьар ацҵахеит.

Меркури ажәҩантә механика

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Меркури Амра иакәшоит еиҵыху еллиптикатә орбитала (аексцентриситет 0.205) абжьаратәи абжьаӡара 57.91 миллион км (0.387 а.ц.) аҟны. Аперигели аҿы Меркури Амраҟынтәи 45,9 миллион км (0,3 а.ц.) аҟны иҟоуп, афели аҿы — 69,7 миллион км (0,46 а.ц.) аҟны, абасала аперигели аҿы Меркури Амра зныки бжаки рыла еиҳа иазааигәоуп, афели аҟны аасҭа. Аорбита аеклиптикатә ҟьаҟьарахь анаара 7° ауп. Апланетааорбитала абжьаратәи аццакра — 48 км/с (афелион аҿы - 38.7 км/с, аперигелион аҿы - 56.6 км/с). Меркури инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 82 инаркны 217 млн км рҟынӡа иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа, Меркури Амра аганахьала мышқәак рыҩныҵҟа мраҭашәарантә (шьыжьла иубарҭоуп) мрагыларахь (хәылбыҽхала иубарҭоуп) аҭыԥ аԥсахуеит.[31]

Меркури Амра иакәшоит аорбитаҿы 87.97 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури аҟны аеҵәатә уахыки-ҽнаки раамҭа 58.65 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, Меркури ашықәс 2/3[32], амратә уахыки-ҽнаки — 176 дгьылтә[4] ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, “Меркури ашықәсқәа ҩба”: Меркури амш аамҭа (насгьы, аҵх) меркури ашықәс аамҭа иаҟароуп.[4] Аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭақәеи Меркури Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭеи реизыҟазаашьа Амратә системазы иҷыдоу цәырҵроуп. Иҟалап уи зыхҟьо Амра аӡхаларатә усура аныҟәара ахыԥхьаӡара ахыԥхьаӡара ахьамнахыз акәзар, насгьы аҵәира ахьааннакылоз, уи аханатә еиҳа иццакын, аҩ-периодк еизадахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьала еидҳәаланы иҟалаанӡа.[33] Уи иалҵшәаны, меркуритәи шықәсык аҩныҵҟа Меркури аҵәҩан акәша-мыкәша Амра иазкны револиуциабжак аҟаҵара иахьӡоит(револиуциаки бжаки аеҵәақәа ирызкны). Даҽакала иуҳәозар, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра иаҿаԥшуазар, анаҩстәи аперигели ианахысуа аамҭазы аҿықә аҿы иҟоу уи аҭыԥ иаҿагылоу аҭыԥ ишиашоу Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа меркуритәи шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аханы азенитахь ихынҳәуеит.

Апланета абри аҩыза аныҟәара иалҵшәаны, уи аҿы “иԥхоу акыдхаларақәа” алкаазар ауеит — еиҿагылоу ҩ-меридианк, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы еимда-ааимдо Амра иаҿаԥшуа, убри аҟнытә, Меркури ашәага-загақәа рылагьы уаҟа кырӡа ишоурахоит.[34]

Меркури аҿы ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара ахьыҟам азы, аполиусқәа рзааигәара иҟоуп амра ашәахәақәа идмырлашо аҭыԥқәа. Аресибо арадиотелескоп ахархәарала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, ихьшәашәоу, илашьцоу ари аҭыԥ аҿы аҵаааршәқәа ыҟазар ауеит. Аӡытә ҵаа ахҟьа 2 м инаӡар алшоит; иҟалап уи сабала ихҟьазар.[35]

Меркури аҵәҩантәи аорбиталтәи аныҟәарақәа реилаҵара, аорбита аиҵыхра иахҟьаны, аинтерес зҵоу даҽа феноменк цәырнагоит. Апланета аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аццакра — шамахамзар еиҭамсуа рбагоуп, аха убри аамҭазы аорбита аныҟәара аццакра еснагь аҽаԥсахуеит. Перигели азааигәара иҟоу аорбита ацыԥҵәахаҿы, аабаҟа мшы раҟара рыҩнуҵҟа аорбитатә ныҟәара акәакьтә ццакыра агьежьратә ныҟәара акәакьтә ццакыра аасҭа еиҳауп. Уи иалҵшәаны, Меркури ажәҩан аҿы Амра, Адгьыл ажәҩан аҿы Меркури ахаҭа еиԥш, аиқәҳәала асахьа ҭнахуеит. 90°-и 270°-и ирзааигәоу акыдхаларақәа рҟны Амра ангылалакь ашьҭахь иаангылоит, шьҭахьҟа ихынҳәуеит, насгьы иахьҩыҵхахаз аҭыԥ аҟныҵәҟьа иҭалоит. Аха адгьыл аҿы мышқәак рышьҭахь, Амра ҩаԥхьа уи аҭыԥ аҿы, насгьы уажәшьҭа кыраамҭа ҳәа дырҩеигь игылоит. Ари аеффект зны-зынла Иисус Навин иеффект ҳәа иашьҭоуп, Аԥшьаҩыраҿы излаҳәо ала, зны Амра аныҟәара аанызкылаз (Нав. 10:12—13) Иисус Навин ихьӡ ала. Амра аҭашәамҭаз, асахьа еиҭасуеит.[36][37]

Иара убасгьы иџьашьахәуп, Адгьыл еиҳа иазааигәоу аорбитақәа Марси Венереи шракәугьы, Меркури бжьаратәла Адгьыл еиҳа иазааигәоу планета ҳәа иԥхьаӡоуп (избанзар егьырҭ апланетақәа еиҳа ихараны инаскьоит, Амра уиаҟара «иадҳәалаӡам» аҟынтәи).[38]

Амра адиск иахысны ацара

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Перейти на страницу изображения
Меркурий Амратә диск иаҩсны ацара абҵарамза 8, 2006 шықәсазы. Меркури афото агәҭа аҵаҟашәа кәаԥ хәыҷык аҳасабала иубарҭоуп
Ихадароу астатиа: Меркури Амра адиск иқәланы ацара

Меркури Амра адиск ала ацара — уарла-шәарла иуԥыло астрономиатә цәырҵроуп, аха уи еиҳа лассы-лассы иҟалоит, иаҳҳәап, Венера атранзит аасҭа, избан акәзар Меркури Амра еиҳа иазааигәоуп, насгьы Меркури ашықәс еиҳа икьаҿуп. Меркури амҩасра ҟалар алшоит лаҵарамзазы мамзаргьы абҵарамзазы. XXI-тәи ашәышықәсазы иҟалоит Меркури Амра иаҩсны амҩасрақәа 14, зегь реиҳа иааигәоу абҵарамза 13, 2032 шықәсазы.[39]

Иара убасгьы иҟалар алшоит Меркури анцо аамҭазы Венерагьы уи иацны Амра адиск иаҩсны ицар, аха ас еиԥш иҟоу ахҭыс даараӡа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Венереи Меркурии еицырзеиԥшу атранзит ҟалоит ԥхынгәымза 26, 69 163 шықәсазы.[40]

Меркури амҩасра ҟалар алшоит амра атыҩкра аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟоу аиқәшәара ҷыда ҟалоит лаҵарамза 30, 6757 шықәсазы.[41]

Аорбита аномалиатә прецессиа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Меркури аорбита апрецессиа. Аԥхьаӡара аилкааразы апрецессиа амҽхак еизырҳауп иҵабыргу аҿырԥштәы аасҭа
Ихадароу астатиа: Меркури аперигели аиҭаҵра

Меркури Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә азыҟазаара азеиԥш теориа аеффект Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа еиҳарак уи аныҟәараҿы иааԥшуеит. 1859 шықәсазы афранцыз математик, астроном Урбен Леверие Меркури аперигели иццакым апроцесссиа шыҟоу ала адырра ҟаиҵеит, уи Ниутон имеханика излаҳәо ала еицырдыруа апланетақәа рнырра аԥхьаӡарала инагӡаны аилыркаара залшом.[42]

Меркури аперигели апрецессиа ишьақәнаргылоит 574.10 ± 0.65′′ (кәакьтә секунд) шәышықәсала агелиоцентртә координаттә системаҿы, мамзаргьы 5600 кәакьтә секудк (≈1.7°) шәышықәсала агеоцентртә координаттә системаҿы. Ниутон имеханикала егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа зегьы Меркури иазыҟарҵо анырра аԥхьаӡара шәышықәсала 531,63 ± 0,69 насгьы 5557 кәакьтә секундк рыла апрецессиа ҟанаҵоит.[43] Игәаҭаз аеффект аилыркаара иҽазышәо, Леверие даҽа планетак ыҟоуп ҳәа агәҩара иоуит(мамзаргьы иҟалап астероид хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу амаҟа) зорбита Меркури атәы аасҭа Амра иазааигәаз, насгьы аилагаратә нырра ҟазҵо[44] (егьырҭ аилыркаарақәа уаанӡа хшыҩзышьҭра зҭамыз Амра аполиартә еиҵацалара иазааҭгылон). Нептун аԥшаараҿы уаанӡа иҟаз ақәҿиарақәа рыбзоурала, Уран аорбитаҿы иҟанаҵоз анырра ҳасаб азуны, ари агипотеза еицырдыруа иҟалеит, насгьы изышьҭаз агипотезатә планета Вулкан ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аха ари апланета ахаангьы иаартымхеит.[45]

Абарҭ аилыркаарақәа рахьтә акызаҵәыкгьы ахылаԥшрақәа рԥышәара ахьрызхымгаз азы, афизикцәа шьоукы еиҳа ирадикалтәу агипотезақәа рықәыргылара иалагеит, агравитациа азакәан ахаҭа аԥсахра аҭахуп ҳәа, иаҳҳәап, уа иҟоу аҩаӡара арбага аԥсахра, мамзаргьы ацәеижьқәа рыццакыра иадҳәалоу апотенциал атерминқәа рыцҵара.[46] Аха урҭ аҽазышәарақәа реиҳарак аиҿагылара цәырнагон. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, иаҳбо апрецессиа ҳаилнаркааит аизыҟазаашьа азеиԥш теориа. Аеффект даара ихәыҷуп: арелиативисттә "цҵа" шәышықәс рыҩныҵҟа 42.98 кәактә секунд мацара шьақәнаргылоит, уи 7.5% (1/13) ауп апрецессиа аццакра зегьы аҟынтәи, убри аҟнытә иаҭаххоит зегьы ианреиҵаха 12 миллионынтә Меркури Амра иакәшарц, аперигели аклассикатә теориа иазылнахыз аҭыԥахь ахынҳәразы. Абас еиԥш иҟоу, аха еиҵоу аҭыԥԥсахра ыҟоуп егьырҭ апланетақәа рҿгьы - 8.62 кәакьтә секунд шәышықәса рыҩныҵҟа Венера азы, 3.84 — Адгьыл азы, 1.35 — Марс азы, астероидқәа рзы — 10.05 Икар азы.[47][48]

Меркури амҳалдызтә ҭыԥ азыҟазаашьатә мчхара аазырԥшуа аграфик

Меркури амҳалдытә ҭыԥ амоуп, уи амчра, «Маринер-10» ашәарақәа рыла, Адгьыл аҿы иҟоу амчра аасҭа 100-нтә еиҵоуп, насгьы ~300 нТ[1] шьақәнаргылоит. Меркури амҳалдызтә ҭыԥ адипольтә еиҿкаара амоуп[49], насгьы даара асимметриа амоуп[50], уи аҵәҩан акәзар апланета агьежьратә ҵәҩан ахьтә 10 градуск мацара рыла ауп иахьацәхьаҵуа[51], уи ахылҵшьҭра ҳаилзыркаауа атеориақәа рҳәаақәа рҿы акырӡа аԥкрақәа шьақәнаргылоит.[50] Меркури амҳалдызтә ҭыԥ, иҟалап, адинамо аеффект иалҵшәаны ишьақәгылозар, Адгьыл аҿы еиԥш.[52][53] Ари аеффект зыхҟьо апланета аӡытә гәыцә аҟны аматериа ациркулиациа ауп. Апланета аорбита иамоу иалкаау аексцентриситети Амра азааигәареи ирыхҟьаны, даараӡа иӷәӷәоу аӡхаларатә еффект цәырҵуеит. Уи агәыцә аӡытә ҭагылазаашьаҿы иааннакылоит, “динамо аеффект” ҟаларц азы ихымԥадатәу.[54] 2015 шықәсазы Америка, Канада, Урыстәылатәи Афедерациа рҟынтәи аҵарауаа ргәаанагарала, Меркури амҳалдызтә ҭыԥ абжьаратәи ақәра ҵаҟатәи аҳәаа 3,7-3,9 миллиард шықәса ауп.[55][56]

Меркури амҳалдызтә ҭыԥ иахьынӡаҭаху иӷәӷәоуп, амратә ԥша апланета акәша-мыкәша аныҟәара анырра анаҭартә еиԥш, амҳалдызасфера шьақәыргыло. Апланета амҳалдызасфера, Адгьыл аҩнуҵҟа иҭаӡартә еиԥш ишмаҷугьы[49], амратә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа (аплазма) раанкыларазы иахәҭоу амч ду амоуп. «Маринер-10» иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит апланета уахынлатәи аган аҟны амҳалдызасфераҿы зымчхара маҷу аплазма шыҟоу. Амҳалдызасфера «аԥшаҵаҟатәи» аҵыхәан зымчхара дуу змоу ахәҭакқәа рыԥжәарақәа ԥшаан, уи апланета амҳалдызасфера адинамикатә ҟазшьақәа ирықәҿнаҭуеит.[49]

2008 шықәса жьҭаарамза 6 рзы апланета аҩбатәи авууаараан, «Мессенџьер» иаанарԥшит Меркури амҳалдызтә ҭыԥ хыԥхьаӡара рацәала "аԥенџьырқәа" амазар шалшо — амҳалдызтә ҭыԥ амчра ахьмаҷу аҭыԥқәа. Акосмостә ныҟәага амыругақәа амҳалдызтә ԥшаҵәиқәа рцәырҵра аадырԥшит — акосмостә ныҟәарҭеи апланета амҳалдызтә ҭыԥи еимаздо амҳалдызтә ҭыԥ аиқәҳәалақәа. Аԥшагьежь ҭбаарыла 800 км аҟынӡа инаӡоит, апланета арадиус ахԥатәи ахәҭа. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аҩыза аԥшагьежьтә форма амратә ԥша иахҟьаны иҟалоит. Амратә ԥша апланета амҳалдызтә ҭыԥ иахьакәшо азы, амҳалдызтә ҭыԥ амчратә цәаҳәақәа амратә ԥша аплазма рҽаддырхалоит, насгьы уи иагоит, аԥшагьежь еиԥшу аилазаашьахь рҽеиларԥаҭо. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аԥшагьежьқәа апланетатә мҳалдызтә хьчагаҿы "аԥенџьырқәа" шьақәдыргылоит, урҭ рыла еиҵаҵоу амратә ԥша ахәҭаҷқәа Меркури аҿықәанӡа инеиуеит.[57] Апланетатәи апланетабжьаратәи амҳалдызтә ҭыԥқәа реимадара апроцесс, амҳалдызтә еиҭеидҳәалара ҳәа хьӡыс изҭоу, акосмос аҿы еицырдыруа феноменуп. Уи Адгьыл амҳалдызасфераҿгьы иубаратәы иҟоуп, уи аан амҳалдызтә ԥшагьежьқәа цәырҵуеит. Аха, “Мессенџьер” ахылаԥшрақәа рыла, Меркури амҳалдызасфераҿы амратә ԥша аплазма амҳалдызтә ҭыԥ аҽадҳәалара аиҭаҟалара 10-нтә еиҳауп.

Меркури атмосфераҿы анатри аконцентрациа. (АПС «Мессенџьер», ажьырныҳәамза 14, 2008 шықәса)

Акосмостә ӷба “Маринер -10” Меркури ианавууаауаз ишьақәыргылахеит апланета даараӡа иҵаӷоу атмосфера шамоу, зҟны ақәыӷәӷәара Адгьыл атмосфера ақәыӷәӷәара аасҭа 5·1011-нтә еиҵоу. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы атомқәа еиҳа лассы-лассы апланета аҿықә иаҿаҳауеит, дара-дара раасҭа. Атмосфера шьақәгылоуп амратә ԥша аҟынтәи иаагоу атомқәа рыла, мамзаргьы амратә ԥша аҿықә аҟынтәи еизнагаз — агели, анатри, аҵәыҵәри, акали, аргон, аӡри рыла. Аҳауатә цәқәырԥаҿы хазы игоу атомк аԥсҭазаара бжьаратәла 200 мшы раҟара ыҟоуп.

Меркури иамоу амҳалдызтә ҭыԥи агравитациеи атмосфератә рчқәа рыцәцара ацәыхьчареи атмосфера жәпа аиқәырхареи рзы иазхом. Амра азааигәарара амратә ԥша ӷәӷәеи аҳауа аԥхарра ҳараки аанагоит (аԥхара ӷәӷәа аныҟоу, арчқәа атмосфера еиҳа лассы иаанрыжьуеит). Убри аан, Меркури иаҟароу агравитациа змоу, аха Амра 4-5-нтә еиҳа иацәыхароу Марс, амҳалдызтә ҭыԥ адагьы, атмосфера зынӡа иацәыӡӡом.

Иҟалап аӡрии агелиуми амратә ԥша иацны апланета иҭалозар, насгьы уи амҳалдызасферахь иалаҵәоит, анаҩс дырҩеигь акосмос ахь ихынҳәуеит. Меркури ацәаҿы иҟоу аелементқәа ррадиоактивтә ԥхасҭахара даҽа гелиумк иахыҵхырҭоуп, иара убасгьы аргон-40, иԥсыҽу арадиоактивтә ԥсабаратә изотоп акали-40 абжьысра иахылҿиаауа. Аӡы афақьқәагьы ыҟоуп, уи апроцессқәа жәпакы ирыхҟьаны иҭыҵуеит, иаҳҳәап, акометақәа апланета ахҟьа ранҟьара, амратә ԥша аӡрии ахрақәеи аминералқәеи рыҟны иҟоу аҵәыҵәри рҟынтәи аӡы аҟалара, иара убас аҵаа асублимациа, иааиԥмырҟьаӡакәа агага змоу аполиартә кратерқәа рҿы иҟоу. Аӡы иадҳәалоу аионқәа рацәаны раартра, иаҳҳәап, O+, OH, H2O+, аҵарауаа рзы иџьашьахәхеит.[58][59]

Абарҭ аионқәа рхыԥхьаӡара рацәаны Меркури иаакәыршаны иҟоу акосмос аҿы иахьыԥшааз азы, аҵарауаа урҭ амратә ԥша иахҟьаны апланета аҿықәан ма аекзосфераҿы еилабгаз аӡы амолекулақәа рыла иҟалеит ҳәа агәаанагара роуит.[60][61]

Жәабранмза 5, 2008 шықәсазы, Џьеффри Бомгарднер напхгара зиҭоз Бостонтәи Ауниверситет астрономцәа ргәыԥ, Меркури аҿы 2,5 миллион км инареиҳаны аура змоу акомета еиԥшу аҵыхәа аартра рыланаҳәеит. Уи аарԥшын адгьылтә обсерваториақәа рҟынтәи анатри спектралтә цәаҳәаҩбатәи ахылаԥшрақәа раан. Уи аԥхьа, 40 нызқь км еиҳамкәа аҵыхәа азы адырра ыҟан. Агәыԥ раԥхьаӡакәны анатритә ҵыхәа асахьа ҭнахит 2006 шықәса рашәарамзазы Америкатәи Аҳаиртә мчқәа 3,7 метратәи ртелескоп ала, Ҳалеакала ашьхаҿы (Гаваии), анаҩс еиҵоу даҽа х-мыругак рхы иадырхәеит: акы Ҳалеакала, ҩба Техас иҟоу Макдональд аобсерваториаҿы. 4-диуимктәи апертура (100 мм) змоу ателескоп хархәара аҭан ҭыԥ дула иубарҭоу асахьақәа раԥҵаразы. Меркури аҵыхәа ау асахьа ҟарҵеит 2007 шықәса лаҵарамзазы Џьоди Уилсони (аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы) Карл Шмидти (аспирант).[62] Адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы изы аҵыхәа акәакьтә аура 3° ҟалоит.

Меркури аҵыхәа иазку адырра ҿыцқәа цәырҵит 2009 шықәса абҵарамза алагамҭазы акосмостә ӷба «Мессенџер» аҩбатәии ахԥатәии аԥыррақәа рышьҭахь.[63] Арҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны НАСА аусзуҩцәа ари ацәырҵра амодель ашьақәыргылара рылшеит.[64] Меркури аҵыхәа шамоу 1980-тәи ашықәсқәа рзгьы ирҳәахьан.[65]

Аҟалара агипотезақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Меркурии егьырҭ апланетақәеи рцәырҵразы ихадоу гипотезоуп анебулатә гипотеза.

XIX-тәи ашәышықәса инаркны иҟан агипотеза, Меркури анкьа апланета Венера амҩаныза акәын, ашьҭахь уи «иацәыӡит» ҳәа зҳәоз.[4] 1976 шықәсазы Том ван Фландерни К. Р. Харрингтони, аматематикатә ҳәаақәҵарақәа шьаҭас иганы, иаадырԥшит ари агипотеза ибзианы ишҳаилнаркаауа Меркури аорбита аиҵыхра (аексцентриситет), Амра акәша-мыкәша иҟоу ареволиуциа арезонанстә ҟазшьа, насгьы Меркурии Венереи рҿаԥхьа агьежьратә импульс ацәыӡра[66][67].. Даҽа модельк инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара алагамҭаҿы, апрото-Меркури апрото-Венера цәхасрала иаҿаҳаит, уи иахҟьаны зааӡатәи Меркури амантиеи ахҟьеи ахәҭақәа рацәаны акәша-мыкәшатәи акосмосахь иԥсаҟьахеит, анаҩс Венера еизнагеит.[68]

Уажәы иҟоуп еиуеиԥшым аверсиақәа Меркури идуӡӡоу аҩныҵҟатәи агәыцә хыҵхырҭас иаиуз иазкны. Урҭ рҟынтә иеиҳа еицырдыруа иаҳәоит, раԥхьаӡа ари апланетаҿы аметаллқәа рыкапани асиликаттә хықәқәа рыкапани рыбжьара аизыҟазаашьа Амратә система ацәеижь кьакьақәа рзы иаабац аизыҟазаашьа ишазааигәаз (аҩныҵҟатәи апланетақәа, еиҳа еицырдыруа аметеоритқәа – ахондритқәа). Убри аан Меркури акапан уажәтәи акапан аасҭа 2,25-нтә рыла еиҳан. Анаҩс, абри аверсиа инақәыршәаны, уи ~20 км/с аццакырала ахатәы капан аҟынтәи 1/6 аҟынӡа акапан змаз апланетезимал иаҿаҳаит. Ацәа аиҳараки амантиа хыхьтәи ахҟьеи адәахьтәи акосмос ахь иагеит, уаҟа иԥсаҟьахеит. Еиҳа ихьанҭоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу апланета агәыцә еиқәхеит.[69]

Даҽа гипотезак ала, Меркури шьақәгылеит иласу аелементқәа рыла кырӡа иӷархахьаз апротопланетартә диск аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы, уантәи амра ашәахәаркрақәеи амратә ԥшеи рықәыӷәӷәарала Амратә система адәахьтәи аҭыԥқәа рахь иҭцахеит.

Адгьыл, Амза, Марс реиԥш, Меркури агеологиатә ҭоурыхгьы аамҭатә цыԥҵәахақәа рыла еиҟәшоуп (аерақәа Адгьыл азы мацара ауп ахархәара ахьрымоу). Ари аиҟәшара шьақәгылоуп апланета арелиефтә ҷыдарақәа рықәрақәа ҳасаб рзуны. Урҭ рықәра, шықәсыла иршәо, насгьы акратерқәа рырацәарала ахәшьара зҭоу, даараӡа имаҷны еилкаауп. Арҭ аамҭа ацыԥҵәахақәа ирҷыдаҟазшьоу акратерқәа рыхьӡқәа рыҭоуп. Урҭ реишьҭагылара (зааӡатәиқәа рҟынтәи анаҩстәиқәа рахь, алагамҭақәа арыцхәқәа рыҭаны): толстоинӡатәи (~4,5 миллиард шықәса раԥхьа), толстоитәи аамҭа (4,20–3,80 миллиард шықәса раԥхьа), калортәи аамҭа (3,87–3,75 миллиард шықәса раԥхьа), мансуртәи аамҭа (3,24–3,11 миллиард шықәса раԥхьа) насгьы коипертәи аамҭа (2,2–1,25 миллиард шықәсқәа раԥхьа)[70][71][72].

4.6 миллиард шықәса раԥхьа Меркури ашьақәгылара инаркны, астероидқәеи акометақәеи апланета ӷәӷәала иқәҳауан. Аҵыхәтәантәи апланета ақәҳара ду нҵәеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа.

Иҟалап авулкантә усура Меркури қәыԥш иаҟазшьазҭгьы.[73] Раионқәак, иаҳҳәап, Ашоура адәкаршәра, лавала ихҩан. Уи иахҟьаны акратерқәа рыҩнуҵҟа амзатә мшынқәа иреиԥшу, аха ахра лашақәа рыла ишьақәгылоу адәкаршәрақәа ҟалеит. Меркури аҟны авулканизм нҵәеит ацәа ажәпара убри аҟынӡа ианеизҳа, алава апланета аҿықәахь уаҳа изықәымҭәо. Иҟалап ари ҟалазҭгьы иара аҭоурых раԥхьатәи 700–800 миллион шықәса рыҩнуҵҟа.

Анаҩс, Меркури алава аҭыҵрақәа рҟынтәи ианыхьшәашәоз, уи аҭаӡара еиҵалон, насгьы аҩныҵҟа аасҭа заа ихьшәашәаз, икьакьаз ахаҳәтә ахҩа мчыла еиҵалалар акәхеит. Уи иахҟьаны апланета адәахьтәи ахаҳәтә цәа еиҟәыԥԥон, насгьы ҵкарк даҽа ҵкарк иақәлон, убасала ахрақәа рыхҟьак егьи ахҟьа иақәлон. Хыхьтәи ахҟьа ҵаҟатәи ахҟьа ҭацаланы, иҵааз ахаҳәтә цәқәырԥа еиԥшыз аҭеиҭыԥш аанахәон. Ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рышьҭақәа иахьагьы еилыкка иубарҭоуп Меркури аҿықәан, километрақәак рыҩаӡареи, еикәарҳәу аформеи, шә-километрла ауреи змоу амардуан асахьа аҭаны. Апланета ацәа абас еиԥш аиҵацалара, ҳәарада, адгьылҵысра ӷәӷәақәа ацын.[74] 2016 шықәсазы иааԥшит Меркури аҟны атектоникатә усура аҵыхәтәантәи 50 миллион шықәсазгьы аҭыԥ шамаз, уи иахҟьаны 5.0 амагнитуда змоу адгьылҵысрақәа шыҟалаз.[75]

Анаҩстәи арелиефтә ԥсахрақәа зегьы зыхҟьо адәныҟатәи акосмостә цәеижьқәа апланета ахҟьа иахьаахо ауп.

Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Меркури ашьақәгылашьа. Асхема: 1. Ацәа, ажәпара 26 ± 11 км.
2. Амантиа, ажәпара - 600 км.
3. Агәыцә, арадиус - 1800 км.

Ааигәанӡа иҟан агәаанагара, Меркури аҵаҿы 1800-1900 км арадиус змоу, апланета акапан 60% зҵазкуа аихатә гәыцә кьакьа ыҟоуп ҳәа, избан акәзар акосмостә ӷба «Маринер-10» иԥсыҽу амҳалдызтә ҭыԥ аанарԥшит, насгьы абас имаҷу ашәага-загақәа змоу апланета иҟьатоу аихатә гәыцә амазарц алшом ҳәа агәра ганы иҟан. Аха 2007 шықәсазы Жан-Лиук Марго игәыԥ Меркури радарла хәышықәса имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа реихшьаала ҟарҵеит, уи аамҭазы апланета агьежьара ахкқәа гәарҭеит, урҭ мыцхәы идуӡӡан, иӷәӷәоу агәыцә змоу апланета аҩныҵҟатәи амодель азы. Убри аҟнытә иахьа ҳара агәра ганы иаҳҳәар ҳалшоит апланета агәыцә аҵаҵӷәы ҵаӷоуп ҳәа.[76][77]

Агәыцә иакәыршоуп 500–600 км ажәпара змоу асиликаттә мантиа.[54][78] «Маринер-10» адыррақәеи Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи рыла, апланета ацәа ажәпара 100 инаркны 300 км рҟынӡа ыҟоуп.[79] Еири аизостазиатә модель ахархәарала «Мессенџьер» азонд еизнагаз адыррақәа ранализ иаанарԥшит Меркури ацәа ажәпара 26 ± 11 км шышьақәнаргыло.[80][81]

Меркури аӡытә аиха-никельтә гәыцә уи адиаметр 3/4 еиԥшуп, уи инықәырԥшшәа Амза ашәагаа иаҟароуп. Иара даара идууп егьырҭ апланетақәа ргәыцәқәа ирҿырԥшны.

Меркури агәыцәаҿ аиха ахәҭаа Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳауп. Ари афакт аилыркааразы атеориақәа рацәаны иҟаҵоуп. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы зегь реиҳа изыдгыло атеориа инақәыршәаны, Меркури аҟны аханатә аметалли асиликатқәеи реизыҟазаашьа иаабац аметеорит аҟны ишыҟоу еиԥшын, уи амасса уажәтәи аасҭа 2,25-нтә еиҳан.[82] Аха, Амратә система аҭоурых алагамҭазы, 6-нтә еиҵоу амасса змоу, шә-километрла адиаметр змоу апланета еиԥшу ацәеижь Меркури иаахеит. Аидыслара иалҵшәаны, раԥхьатәи ацәеи амантиеи рӷьырак апланета иацрыҵит, уи иахҟьаны апланета аилазаараҿы агәыцә аизыҟазаашьатә пропорциа еизҳаит. Амза ашьақәгылашьа аилкааразгьы, аидыслара дуӡӡа атеориа ҳәа изышьҭоу абри аҩыза агипотеза ҟаҵоуп.[82] Аха, ари версиа иаҿагылоит актәи адыррақәа Меркури аҿықә аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи АМС «Мессенџер» агамма-спектрометр ахархәарала, уи иҳалнаршоит арадиоактивтә изотопқәа рҵакы ашәара: ишеилкаахаз ала, Меркури иамоуп ирацәаны иԥыруа акали аелемент (еиҳа зырҭәара уадаҩу урани атории ирҿырԥшны), аиҿасраан цәцашьа змам ашоура ҳаракқәа ирышьамшәало.[83] Убри аҟнытә Меркури ахәҭаҷтә еилазаара излыҵыз аматериал раԥхьатәи ахәҭаҷтә еилазаара иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп, аенстатиттә хондритқәеи аӡыда кометатә хәҭаҷқәеи ирзааигәоу, аха иахьа уажәраанӡа иҭҵааз аенстатиттә хондритқәа рҿы иҟоу аиха ахәҭаа азхом Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәара ҳарак аилыркааразы.[84]

Меркурии егьырҭ адгьылтә планетақәеи реиҿкаашьақәа реиҿырԥшра

Меркури ахҟьа Амза ахҟьа еиԥшуп — уи ӷәӷәала акратерқәа амоуп. Ахҟьаҿы акратерқәа реилаӷәӷәара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиуеиԥшым. Акратер қәыԥшқәа рҟынтәи, Амзаҿы иҟоу акратерқәа рҟны еиԥш, еиуеиԥшым аганқәа рахь ашәахәа лашақәа цоит. Иҟоуп агәаанагара, еиҳа ирацәаны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа ижәытәуп ҳәа, еиҳа имаҷны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа иқәыԥшуп ҳәа, урҭ ҟалеит алава еиҳа ижәытәыз ахҟьа анарҭәы ашьҭахь. Убри аамҭазы, акратер дуқәа Меркури аҿы еиҳа имаҷны иуԥылоит, Амзаҿы аасҭа. Меркури аҟны иреиҳау акратер – Ашоура акаршәра аӡҭачы (1525×1315 км). Зхатә хьӡы змоу акратерқәа рхыԥхьаӡараҿы актәи аҭыԥ ааннакылоит ҩынтә еиҵоу акратер Рембрандт, уи адиаметр 716 км ауп.[85][86] Аха, Меркурии Амзеи реиԥшра наӡам — Меркури аҿы иҟоуп Амзаҿы иуԥымло аформациақәа.

350 км аура змоу, 3 км аҳаракыра змоу Дискавери албаарҭа ду шьақәгылеит Меркури ацәа хыхьтәи ахҟьақәа рақәларала, агәыцә аныхьшәашәалак ацәа адеформациа ахьахьуа иахҟьаны

Меркурии Амзеи рышьхатә ландшафтқәа рыбжьара иҟоу акыр зҵазкуа еиԥшымзаароуп Меркури аҿы шә-километрла зҽеиҵызхуа, еихало амардуанқәа ахьыҟоу. Урҭ реиҿкаашьа аҭҵаара иаанарԥшит, урҭ апланета ахьшәашәара иацыз аилацалара иахҟьаны ишышьақәгылаз, уи иахҟьаны Меркури аҿықә аҭыԥҭаӡара 1% ала еиҵахеит. Меркури ахҟьаҿы ибзианы еиқәхаз акратер дуқәа рыҟазаара иҳанаҳәоит иҳаҩсыз 3-4 миллиард шықәса ирылагӡаны ацәа аҟәша дуқәа рныҟәара шыҟамыз, насгьы ахҟьа аерозиагьы шыҟамыз; аҵыхәтәантәи шамахамзар зынӡаск иаԥнахуеит Меркури аҭоурыхаҿ ҵакык змаз атмосфера аҟазаара алшара.

Меркури ахҟьа зегьы ҭызхыз азонд «Мессенџьер» абзоурала, уи шеицеиԥшу шьақәыргылахеит. Убри ала, Меркури Амзеи Марси иреиԥшым, урҭ рҟны гьежьбжак егьи азгьежьбжак зынӡа иеиԥшӡам.[50] Меркури аҿы зегь раасҭа иҳараку аҭыԥ (+4.48 километра абжьаратәи аҩаӡара ахыхь) аекватор аладахьы апланетаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭыԥқәа руак аҿы иҟоуп, насгьы зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ (абжьаратәи аҩаӡара аҵаҟа −5.38 километра) Рахманинов икратер аҵаҟа иҟоуп, ҩ-шьхамацәазк рыла икәыршоу.[87]

Акосмостә ныҟәага «Мессенџьер» арентгентә флуоресценциатә спектрометр ахархәарала ахҟьа аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи раԥхьатәи адыррақәа иаадырԥшит, Амза аконтиненттә регионқәа ирҷыдаҟазшьоу аплагиоклазатә адәахьтәи ашпат иаҿырԥшны, алиумини акальциуми рыла ишыԥсыҽу. Убри аамҭазы Меркури ахҟьа атитаниуми аихеи рыла иӷаруп, амагни ала ибеиоуп, атиптә базальтқәеи адгьылтә коматитқәа реиԥш иҟоу аультрахадаратә шьхатә храқәеи рыбжьара абжьаратәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара убасгьы иазгәаҭан атыҩша арацәара, уи иаанагоит апланета ахҟьа аиҿкаараан аиҭашьақәыргыларатә ҭагылазаашьақәа раԥҵара.[84]

Меркури аҟны иҟоу акратерқәа аҵәца еиԥшу аҭаҟәалара хәыҷқәа инадыркны шә-километрак аҭбаара змоу амацәазрацәатә кратерқәа рҟынӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ еиуеиԥшым аилабгаратә стадиақәа рҟны иҟоуп. Иҟоуп ибзианы еиқәхаз акратерқәа, зыкәша-мыкәша ашәахәа дуқәа змоу, аинҟьараан аматериал аҭырҟьара иалҵшәаны ишьақәгылаз. Кратерқәак даараӡа ӷәӷәала еилыбгахьеит. Меркури акратерқәа амза акратерқәа излареиԥшым, Меркури аҟны акапан амч ахьеиҳау азы иаакәыршаны иҟоу аҭырҟьарақәа ршәага-загақәа ахьеиҵоу ала ауп.[71]

Меркури ахҟьа зегь реиҳа иубарҭоу аҷыдарақәа иреиуоуп Ашоура акаршәра (лаҭын бызшәала: Caloris Planitia). Ари аҩыза ахьӡ аҭан “акыдхалара цақәа” руак азааигәара иахьыҟоу азы. Ари алаватә каршәра акратер (аҵарсратә ӡҭарчы) ҭнарҭәаауеит, уи ашәагаа апланетаҿы зегь реиҳа идууп. Ҭыԥқәак рҿы (Ашоура ашьхақәа) абаагәара 2 км еиҳауп. Адәкаршәра агәҭаны иҟоуп аҵәаӷәаҭаԥҟақәа рсистема, Пантеон ҳәа ахьӡ зҭаз[85][86] (официалла "Абызкаҭаҳа" захьӡу).

Иҟалап, заахара акратер ахылҿиааз ацәеижь 100 км еиҵамкәа адиаметр амазҭгьы. Уи анырра убриаҟара иӷәӷәан, асеисмикатә цәқәырԥақәа апланета зегьы иагәылсны, насгьы ахҟьа егьирахьтәи аҭыԥ рхы азышьҭны, араҟа еихдоу «ахаотикатә» ландшафтк шьақәдыргылеит.

Меркури ахҟьаҿы зегь реиҳа илашо аҭыԥ 60-километра иҟоу акратер Коипер ауп. Иҟалап ари апланетаҿы зегь реиҳа иқәыԥшу акратер дуқәа иреиуазар.[88]

Аноменклатура аҷыдарақәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]

Меркури арелиеф ахәҭаҷқәа рыхьӡҵара аԥҟарақәа рыдыркылеит Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла XV Ассамблеиа Хадаҿы, 1973 шықәсазы[4][89]:

Акратер хәыҷы Хун Кал (ахыц ала иарбоуп), Меркури акыдхаларақәа рсистема зыдҳәалоу кәаԥны иҟоуп. АПС «Маринер-10» аҭыхымҭа
  • Меркури ахҟьаҿы иреиҳау аобиект, 1,500 км рҟынӡа адиаметр змоу, Ашоура адәкаршәра ҳәа ахьӡ аҭоуп, избан акәзар уи аҳауа аԥхарра арекордтә ҩаӡаранӡа иахьнеиуа ҩ-меридианк руак аҿы иҟоуп. Ари акшаратә хылҵшьҭра змоу, ихьшәашәаз лавала иҭәу амацәазрацәатә структура ауп. Аҩадатәи аполиус азааигәара, аҳауа аԥхарра ахьмаҷу аҭыԥ аҿы иҟоу даҽа каршәрак Аҩадатәи адәкаршәра ҳәа иашьҭоуп. Егьырҭ ас еиԥш иҟаз ашьақәгыларақәа апланета Меркури ҳәа иашьҭан, мамзаргьы адунеи аҿы еиуеиԥшым ажәларқәа рбызшәақәа рыла римтәи анцәахәы Меркури ианалог ҳәа иашьҭан. Иаҳҳәап: Суисеи адәкаршәра (иапон бызшәала апланета Меркури) насгьы адәкаршәра Будх (хинди бызшәала апланета Меркури), адәкаршәра Собкоу (Ажәытәтәи мысраа рҿы апланета Меркури), адәкаршәра Одина (скандинавиатәи Анцәа), адәкаршәра Тир (ажәытә перс бызшәала Меркури ахьӡ).[89][90]
  • Меркури акратерқәа (ҩба рыда) агуманитартә усхк аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп (архитекторцәа, амузыкантцәа, ашәҟәыҩҩцәа, апоетцәа, афилософцәа, афотоҭыхҩцәа, асахьаҭыхҩцәа).[89] Иаҳҳәап: Барма, Белински, Глинка, Гоголь, Державин, Лермонтов, Мусоргски, Пушкин, Репин, Рублиов, Стравински, Суриков, Тургенев, Феофан Грек (Theophanes), Фет, Чаиковски, Чехов, Басио. Иҷыдоу ҩ-кратерк ыҟоуп: Коипер, апроект «Маринер-10» аиҿкааҩцәа хадақәа руаӡәк ихьӡ зху, насгьы Хун Кал, Маиа ажәлар рбызшәала ахыԥхьаӡара «20» аанагоит, урҭ рхы иадырхәон а-20-хыԥхьаӡаратә система. Аҵыхәтәантәи акратер аекватор азааигәара 20° мраҭашәаратәи акыдхалара америдиан аҿы иҟоуп, насгьы Меркури ахҟьа акоординаттә системаҿы еиҳа иманшәалоу ҭыԥны иалхын. Аханатә, еиҳа идуу акратерқәа еицырдыруаз ауаа рыхьӡқәа рыхҵан, Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла агәаанагарала, адунеи акультураҿы еиҳа аҵакы змаз.[91][92] Иалкаахаз хәҩык рахь иаҵанакуан Бетховен (643 км адиаметр), Достоевски (430 км), Шекспир (400 км), Толстои (355 км), Рафаель. 30 шықәса рышьҭахь, «Мессенџьер» уаанӡа иазеилымкаауаз апланета аҭыԥқәа рфотоҭыхра амҩаԥгара аналша, 715 километра иҟаз акратер Рембрандт шәагаала актәи аҭыԥ ааннакылеит.
  • Акратерқәа реимхәыцқәа рыхьӡқәа арадиообсерваториа дуқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетақәа рыҭҵаараҿы арадар иамоу аҵакы азхаҵара аҳасабала. Иаҳҳәап, Highstack chain (Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы арадиотелескоп)[89][90].
  • Меркури албаарҭақәа аԥшааратә ӷбақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, урҭ аҭоурых ианылеит, избан акәзар анцәа Меркури/Гермес аныҟәаҩцәа рыхьчаҩ ҳәа дыԥхьаӡан. Иаҳҳәап: Бигл, Зариа, Санта-Мариа, Фрам, Восток, Мирныи.[89][92]
  • Ашьхақәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «ашоура» аиҭагақәа хьӡыс ироууеит, насгьы ашьхеибаркырақәа Меркури ҭызҵааз астрономцәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2026 шықәсазы Меркури аҟны шьхатә системаки (Ашоура ашьхақәа) ҩ-шьхеибаркыраки ахьыӡқәа рыҭоуп: Антониадитәи ашьхеибаркыра, Скиапареллитәи ашьхеибаркыра.
  • Адәеиужьқәа иаанрыжьыз ажәытә нхарҭақәа рыхьӡқәа рырҭоит (иаҳҳәап, Ангкортәи адәеиужь).
  • Ацәаҳәаҭаԥҟақәа аҭоурыхтә архитектуратә ргыларақәа рыхьӡқәа рырҭоит. Иахьазы ҿырԥштәы заҵәыс иҟоу Ашоура адәкаршәраҿы иҟоу Пантеон ацәаҳәаҭаԥҟақәа роуп.

Аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Амра азааигәара, апланета ԥшьаала аҵәира, иара убасгьы атмосфера ӷәӷәала аҵаӷара рыбзоурала Меркури аҟны Амратә системаҿы зегь реиҳа иӷәӷәаны аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа аҭыԥ рымоуп. Уи азы ацхыраара иара убас иҟанаҵоит Меркури ахҟьа рдад, уи аԥхарра хәарҭаны имҩаԥнагоит (насгьы атмосфера ахьыҟам, аԥхара аҵауларахь аиагара алшоит аԥхарра амҩангара абзоурала мацара). Апланета ахҟьа ирласны иԥхоит, иагьыхьшәашәоит, аха метрак аҵаулараҿы есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа унырӡом, аҳауа аԥхарра ҭышәынтәалахоит, инықәырԥшшәа +75°C иаҟароуп.[93]

Бжьаратәла уи аҳауа аԥхарра ҽынлатәи ахҟьаҿы 623 K (349.9 °C) ыҟоуп, уахынлатәи аҳауа аԥхарра 103 K (−170.2 °C) иаҟароуп. Меркури аҿы иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра 90 К (−183,2°C) ауп, насгьы шьыбжьон “ицоу акыдхаларақәа” рҿы, апланета аперигелион азааигәара ианыҟоу, иреиҳаӡоу аԥхарра 700 К (426,9°C) ауп.[94]

Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа шыҟоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы Меркури ахҟьаҿы аҵаа ыҟазар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟалеит. Апланета аполиарԥхьатәи ахәҭақәа радарла рыҭҵаарақәа иаадырԥшит уа 50-150 км рҟынӡа адеполиаризациатә ҭыԥқәа шыҟоу; арадиоцәқәырԥақәа зныԥшуа амаҭәашьар ҳәа еиҳа лассы-лассы ирыԥхьаӡо иаабац аӡытә ҵаа ауп.[4][95] Акометақәа раахараан Меркури ахҟьаҿы ианнанагалак , аӡы ҭабаны апланетаҿы иныҟәо иалагоит, наӡаӡатәи агага акратер ҵаулақәа рыҵан иҟоу аполиартә ҭыԥқәа рҿы иҵаахаанӡа, Амра ахаангьы иахьҭамԥшуа, насгьы аҵаа ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа иҟазарц ахьалшо.

Ихадароу астатиа: Меркури аҭҵаара

Ажәытәӡатәи адунеии Абжьаратәи ашәышықәсақәеи

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ибн аш-Шатир иҟаиҵаз Меркури аныҟәара амодель

Ахылаԥшрақәа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ауаа акыр аамҭа ргәы иаанагон шьыжьымҭан ирбо Меркури планетак ауп, ахәылбыҽха ирбо зынӡа даҽа планетоуп ҳәа. Убри аҟнытә Меркури ҩ-хьӡык амоуп.[96]

Зегь раасҭа изааӡатәиу идыру Меркури ахылаԥшра анҵан “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы (вавилонтәи астрологиатә еиҵаҩрақәа реизга). Иҟалап ари ахылаԥшра ҟарҵазҭгьы ассириатәи астрономцәа инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа XIV-тәи ашәышықәсазы.[97] “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы Меркури азы ахархәара змоу ашумертә хьӡы еиҭагазар ауеит UDU.IDIM.GU\U4.UD ("иԥо апланета") ҳәа[98], зны-зынлагьы Gu-utu ҳәа иаԥхьоит.[99] Апланета аханатә анцәа Нинурта[100] дидырҳәалон, анаҩстәи аҭаҩрақәа рҿы аҟәыӷареи ашәҟәыҩҩратә ҟазареи рынцәа иаҳаҭыр азы "Набу/Небо"[101] ҳәа иашьҭоуп.[102]

Мысраа уи Сет, насгьы Горус ҳәа иашьҭан.[103]

Ажәытә Бырзентәыла, Гесиод ихаан, апланета рдыруан абарҭ ахьӡқәа аманы: Στίλβων (Стильбон[104], Стилбон[105], зны-зынла Стильпон[106]; Амцабз зкылҵуа[107]) насгьы Ἑρμάων (Гермаон, анцәа Гермес ихьӡ аформа ауп[108])[109]. Насшәа абырзенцәа апланета "Аполлон" ҳәа ахьӡырҵо иалагеит.[110]

Иҟоуп агипотеза, ахьӡ «Аполлон» шьыжьымҭантәи ажәҩан аҿы иубарҭоу иашьашәалон ҳәа, «Гермес» («Гермаон») акәзар хәылбыҽхатәи ажәҩан аҟны.[111][112] Егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла ажәытә бырзенцәа Меркури Аполлони Стилбони ахьӡырҵон(ҳера ҟалаанӡа 200-тәи ашықәс инаркны — Гермес).[113] Уи Гермес Иеҵәа ҳәагьы иашьҭан.[114]

Римаа ари апланета Меркури иеҵәа ҳәа ахьӡырҵеит[115], зныҟәара ццаку ахәаахәҭра анцәахәы Меркури иаҳаҭыр азы, избанзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа ирласны иныҟәоит.[116][117] Мысра инхоз римтәи астроном Клавди Птолемеи иусумҭа «Апланетақәа ирызку агипотезақәа» аҿы Амра адиск иахысыр шалшо атәы иҩит. Иара иҳәеит, ас еиԥш атранзит ахаангьы ишырымбацыз, избан акәзар Меркури ахылаԥшразы мыцхәы ихәыҷуп, мамзаргьы ари афеномен лассы-лассы иҟалом азы.[118]

Агерман хаҵараҿы анцәа Один апланета Меркурии уи акәша-мыкәшеи дрыдҳәалан.[119]

Ауриақәа рҟны Меркури иахьӡҵан "Кохав Хама" (аур: כוכב חמה, "Амратә планета").[120]

Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Арабтә астрономиаҿы, Андалусиатәи астроном Аз-Заркали Меркури агеоцентртә орбита адеферент акәтаӷь ма аԥсаҵла еиԥшу агьежьеизыхәхәа акәны асахьа ҭихит. Аха, иагьа ус иҟазаргьы, ари агәаанагара иара иастрономиатә теориеи иастрономиатә ҳасабқәеи анырра рнамҭаӡеит.[121][122] XII-тәи ашәышықәсазы, Ибн Баџьа ҩ-планетак Амра аҿықәан ашәытақәа реиԥш игәеиҭеит. Насшәа, Марагхатәи аобсерваториа астроном Аш-Ширази иҳәеит иара иаԥхьа иҟаз Меркурии (мамзаргьы) Венереи рыиасра шгәеиҭахьаз.[123]

Ажәытәтәи Китаи Меркурий Чен-син (辰星), "Шарԥыеҵәа" ҳәа иашьҭан. Уи аҩадатәи аган, аԥштәы еиқәаҵәа, аӡы аелемент У-син ирыдҳәалан.[124]Ханьшу” адыррақәа рыла, Меркури асинодтә аамҭа ҳәа китаитәи аҵарауаа ирыԥхьаӡон 115,91 мшы, “Хоу Ханьшу” адыррақәа рыла — 115,88 мшы.[125] Ҳаамҭазтәи китаитәи, кореиатәи, иапониатәи, виетнамтәи акультурақәа рҿы апланета "Аӡы аеҵәа" (水星) ҳәа ахьӡ арҭеит.[96]

Индиатәи амифологиаҿы Меркури азы ахьӡ Будх (са. बुध) ахархәара амоуп. Ари анцәа, Сома иԥа, аҳра иуан. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала индиаа Меркури Будда, Рогинеа ҳәа иашьҭан.[96] Индиа, Кералатәи ашкол астроном Нилаканта Сомаиаџьи XV-тәи ашәышықәсазы агео-гелиоцентртә модель еиқәиршәеит, уаҟа Меркури Амра иакәшон, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшон. Уи асистема XVI-тәи ашәышықәсазы иаԥҵаз Тихо Браге исистема еиԥшын.[126]

Маиаа Меркури аты еиԥш рхаҿы иааиуан (мамзаргьы ԥшь-тык, ҩба Меркури ашьыжьтәи ацәырҵра иашьашәалон, ҩба — хәылбыҽхатәи), уи аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара иацҳаражәҳәаҩын.[127]

Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Меркури ахылаԥшрақәа Европа аҩадатәи ахәҭақәа рҿы иуадаҩын, избан акәзар апланета еснагь иубарҭоуп ашәаԥшь аҟны — ашьыжьтәи ма хәылбыҽхатәи — аилашәшәымҭазтәи ажәҩан аҟны, насгьы алаԥшҳәаа ахыхь илаҟәӡаны (еиҳарак аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы). Еиӷьны ианубарҭоу аамҭа (аиҵыхра) шықәсык ахьтә изныкымкәа иҟалоит (10-ҟа мшы имҩаԥысуеит). Арҭ аамҭақәа раангьы, Меркури блала абара мариам (ажәҩан лаша аҵаҟа уамак илашам еҵәак). Иҟоуп ажәабжьк, Николаи Коперник, Прибалтика аҩадатәи аҭбаарақәеи аԥсҭҳәа ахьыҟоу аклимати рҭагылазаашьаҿы астрономиатә обиектқәа ирхылаԥшуаз, иԥсы ҭанаҵы Меркури ахаангьы иахьимбаз игәы иалан ҳәа. Ари ажәабжь ахьынтәицаз Коперник иусумҭа «Ажәҩантә сферақәа рыҵәирақәа рзы» аҟны Меркури ахылаԥшрақәа рзы ҿырԥштәыкгьы ахьыҟам ауп, аха иара егьырҭ астрономцәа рхылаԥшрақәа рылҵшәақәа ихы иархәаны апланета асахьа ҭихит. Иара ихаҭа ишиҳәаз ала, Меркури уеизгьы-уеизгьы аҩадатәи аҭбаарақәа рҟынтәи «икызар» ауеит, ачҳареи аҩысҭаареи аарԥшны. Убри аҟынтә Коперник Меркури абара илшон, иагьибон, аха иара егьырҭ ауаа рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла апланета далацәаажәон.[128]

Меркури антикатәи абжьарашәышықәсатәи акультурақәа рҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Каббалаҿы Меркури асфира Ход иадҳәалоуп. (Шәахә. иара убас Халдеитәи ацәаҳәа).[129]

Аамҭа ҿыц. Аоптикатә телескопқәа рыла ахылаԥшрақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Раԥхьаӡа ателескоп ала Меркури дахәаԥшит Галилео Галилеи XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы. Венера афазақәа дшырхылаԥшуазгьы, иара ителескоп Меркури афазақәа рыхылаԥшразы иахәҭаз амч амамызт. Абҵарамза 7, 1631 шықәсазы Пьер Гассенди раԥхьаӡа акәны телескоптә хылаԥшра ҟаиҵеит апланета Амра адиск ишахысуаз.[130] Аиасра аамҭа уаанӡа Иоганн Кеплер иԥхьаӡахьан. 1639 шықәсазы Џьованни Ӡупи ателескоп ала иааирԥшит Меркури аорбитатә фазақәа Амзеи Венереи рорбитатә фазақәа ишреиԥшу. Ахылаԥшрақәа иҵабыргыҵәҟьаны иаадырԥшит Меркури Амра ишакәшо.[32]

Адгьыл аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, планетак даҽа планетак адиск аныхнаҩо аҿырԥштәқәа даара имаҷуп. Венера шәышықәсақәак рҟынтәи знык Меркури аҵәахуеит, насгьы ари ахҭыс аҭоурых аҿы знызаҵәык ауп ианаарԥшыз — лаҵарамза 28, 1737 ашықәсазы ибеит Джон Бевис Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториаҿы.[131] Венера анаҩстәи Меркури ахҩара ԥхынҷкәынмза 3, 2133 шықәсазы иҟалоит.[132]

Меркури ахылаԥшра иацыз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны иара акыр аамҭа егьырҭ апланетақәа раасҭа еицәаны иҭҵаан. 1800 шықәсазы Меркури аҿықә аҷыдарақәа ирыхәаԥшуаз Иоганн Шриотер иҳәеит 20 км аҳаракыра змоу ашьхақәа шибаз. Фридрих Бессель, Шриотер ианҵамҭақәа ихы иархәаны, уи аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 24 сааҭ ҳәа, насгьы аҵәҩан анаара 70° ҳәа ииашамкәа ишьақәиргылеит.[133] 1880-тәи ашықәсқәа рзы, Џьованни Скиапарелли апланета еиҳа ииашаны ахсаала ҟаиҵеит, насгьы 88 мшы рыла аҵәира аамҭа шьақәиргылеит, уи аӡхаларатә мчқәа ирыхҟьаны Амра акәша-мыкәша аорбита асидералтә аамҭа иақәшәоит.[134] Меркури ахсаала аҟаҵара иациҵеит Еуџьин Антониади, 1934 шықәсазы ажәытә хсаалақәеи иара ихатә хылаԥшрақәеи зныз ашәҟәы ҭзыжьыз.[49] Меркури ахҟьа ахәҭаҷқәа жәпакы Антониади ихсаалақәа рыла ахьӡқәа рыҭоуп.[135]

Меркури Амратә системаҿы зеиԥшыҟам амҩала иҵәиуеит. Италиатәи астроном Џьузеппе Коломбо[136] ишазгәеиҭаз ала, иара Амра аӡхыҵрала иадҳәалоуп, насгьы уи аҵәира аамҭа Меркури асидералтә аамҭа аҟнытә 2/3 ауп, уи аорбитатә резонанс 3:2 ауп.[137] Даҽакала иуҳәозар, имныҟәо аеҵәақәа ирызкны, Амра ҩынтә акәшараан уи ахатә ҵәҩан хынтә иакәшоит.[138] Аорбитатә ҵысра иацны иҵәиуа Амра аԥхьаӡаратә системаҿы ишаҳбо еиԥш, Меркури апланетатә шықәсқәа ҩба рыҩнуҵа знык ауп ианыҵәиуа. Убри аҟнытә, Меркури аҿы иҟоу ахылаԥшҩы Меркури ашықәсқәа ҩба рахьтә ҽнак мацара ауп иибо. Анаҩс, “Маринер-10” аҟынтәи адыррақәа уи агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит.[139] Уи иаанагаӡом Скиапареллии Антониадии рыхсаалақәа иашам ҳәа. Астрономцәа Амра иаакәыршаны аҩбатәи аҵәира аан ирбац апланета ахәҭаҷқәа еиҭарбон, урҭ ахсаалақәа рҿы иҭарыҩуан, насгьы Меркури Амра даҽа ганкахьала ианаҿаԥшуаз аамҭазы ахылаԥшрақәа мап рцәыркуан, избан акәзар уи аамҭазы аорбита агеометриа иахҟьаны ахылаԥшразы аҭагылазаашьа бааԥсын.[133]

Амра ааигәара Меркури телескопла аҭҵааразгьы апроблемақәа цәырнагоит. Убас, иаҳҳәап, “Хаббл” ателескоп ари апланета ахылаԥшразы ахаангьы ахархәара амаӡамызт, иаиурангьы иҟаӡам. Уи аиқәыршәага Амра иазааигәоу аобиектқәа рхылаԥшра залнаршаӡом — уи аҟаҵара аҽазышәараан аиқәыршәага хнырҳәышьа змам ааха аиуеит.[140]

Иҿыцӡоу аамҭа. Арадиотелескопқәеи акосмостә ӷбақәеи рыла аҭҵаарақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Меркури ԥсабаратә ԥштәыла, 1974/1975 шықәсқәа рзы «Маринер-10» аԥырра афотосахьа
Акосмостә ӷба «Мессенџьер» иҭнахыз Меркури аҿықә аҟәша асахьа. Ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи акәакь аҿы Sveinsdóttir акратер ахәҭак ыҟоуп, албаарҭа Бигл аҭылашьцаара аманы
Раԥхьаӡатәи зхаҭабзиара ҳараку Меркури асахьақәа АПС «Мессенџьер» иҟанаҵаз, ажьырныҳәамза 22, 2008 шықәса

Меркури зегь реиҳа имаҷны иҭҵаау адгьылтә гәыԥ апланета ауп. XX-тәи ашәышықәсазы, уи аҭҵааразы ателескоптә методқәа ирыцлеит арадиоастрономиатәқәа, арадиолокациатәқәа, иара убас ателескоптә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа. Радиоастрономиала Меркури ашәарақәа раԥхьаӡакәны 1961 шықәсазы Хоуард, Барретт, Хаддок ҩ-радиометрк зқәыргылоу арефлектор рхы иархәаны имҩаԥыргеит.[141] 1966 шықәсазы, еизгаз адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны Меркури ахҟьа аԥхарра ахәшьара бзиақәа рҳан: 600 К амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы, 150 К ирлашам аган аҿы. Раԥхьатәи арадиолокациатә хылаԥшрақәа мҩаԥысит 1962 шықәса рашәарамзазы В. А. Котельников игәыԥ ИРЕ аҟны; урҭ ишьақәдыргылеит Меркурии Амзеи ррефлекстә ҟазшьақәа реиԥшра. 1963 шықәса алагамҭазы аҳәаанырцәтәи апрессаҿы ианырҵеит асовет ҭҵааҩцәа апланета аҿықәантәи иаауа арадиосигнал ҭырҵааит ҳәа ажәабжь.[142] 1965 шықәсазы, Аресибо арадиотелескоп аҿы абри аҩыза ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Меркури аҵәира аамҭа аԥхьаӡара ҟаҵан: 59 мшы.[143]

Аелектроникеи акомпиутертә ҭҵаареи рыҿиара иалнаршеит а-ПЗС радиациатә детекторқәа рхархәарала Меркури адгьыл аҟынтәи ахылаԥшра, насгьы урҭ асахьақәа акомпиутер ала аус рыдулара. Меркури ПЗС адкылагақәа рыла раԥхьатәи ахылаԥшрақәа руак 1995-2002 шықәсқәа рзы Иохан Варелл адгьылбжьаха Пальма аобсерваториаҿы метрабжак иҟоу амратә телескоп ала имҩаԥигеит. Варелл акомпиутертә заагара ихы иамырхәакәа иреиӷьыз аҭыхымҭақәа алихит. Азаагара ахархәара иалагеит Абастумантәи астрофизикатә обсерваториаҿы абҵарамза 3, 2001 шықәсазы иҟаҵаз Меркури афотосахьақәа рҟны, иара убас Ираклионтәи ауниверситет Скинакастәи аобсерваториаҿы лаҵарамза 1-2, 2002 шықәсазы; ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдуларазы акоррелиациатә еилаҵаратә метод ахархәара арҭеит. Иалҵыз апланета асахьа “Маринер-10” афотомозаика еиԥшын; 150–200 км ашәагаа змоу аформациа хәыҷқәа рконтурқәа еишьҭанеиуан. Абасала Меркури ахсаала шьақәыргылан 210-350° акыдхаларақәа рзы.[144]

«Маринер-10» — раԥхьаӡакәны Меркури азааигәара инеиз акосмостә ӷба.

Меркуриҟа акосмостә ӷба ашьҭра кырӡа иуадаҩуп.[145] Раԥхьаӡа аппарат аангылатәуп, насгьы Меркури ишазааигәахалак, апланета аорбитахь ицәырҵырц азы импульс аҭатәуп. Аԥырра аамҭа иалагӡаны аццакра ду еизоит, насгьы Меркури иԥсыҽу агравитациа ҳасаб азуны, аҩбатәи аманевр азы абылтәы рацәаны иаҭаххоит. Убри аҟнытә Меркури ҭызҵаахьо ҩ-космостә ӷбак мацара роуп.

Раԥхьаӡа апланета ҭызҵааз автоматикатә планетабжьаратә астанциа Америкатәи «Маринер-10» акәын, уи 1974-1975 шықәсқәа рзы хынтә апланета иаҩсит; иреиҳаз азааигәахара 320 км акәын. Уи иалҵшәаны иҟалеит зқьыла афотоқәа, иааизакны 45% ақәыԥшылара зҵазкуаз. Адгьыл аҟынтәи имҩаԥгаз анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит аполиартә кратерқәа рҿы аӡытә ҵаа ыҟазар шалшо.

Аҩбатәи акәхеит НАСА амиссиа «Мессенџьер» захьӡыз. Аиқәыршәага нанҳәамза 3, 2004 шықәсазы идәықәҵан, 2008 шықәса ажьырныҳәамзазы раԥхьаӡакәны Меркури иахаԥрит. Хәажәкырамза 17, 2011 шықәсазы, Меркури, Адгьыл, Венера рзааигәара агравитациатә маневрқәа жәпакы нагӡаны, азонд «Мессенџьер» Меркури аорбитахь ицәырҵит, аҭоурых аҿы апланета раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым мҩанызаны иагьыҟалеит. Уа иқәыргылаз аиқәыршәагақәа рхархәарала, азонд апланета аландшафт, уи атмосфереи ахҟьеи реилазаара ҭнаҵааит; «Мессенџьер» аиқәыршәага иара убас алшара аԥнаҵеит аенергиатә хәҭаҷқәеи аплазмеи рзы аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы.[146] Рашәарамза 17, 2011 шықәсазы еилкаахеит, акосмостә ӷба «Мессенџьер» имҩаԥнагаз раԥхьатәи аҭҵаарақәа рыла, апланета амҳалдызтә ҭыԥ аполиусқәа ирызкны симметриа шамам; абасала, ԥшым амратә ԥша ахәҭаҷқәа еиуеиԥшым рхыԥхьаӡара Меркури аҩадатәии аладатәии аполиусқәа рахь инаӡоит. Иара убас апланетаҿы ахимиатә элементқәа рылаҵәара анализгьы мҩаԥган.[147] 2015 шықәсазы азонд «Мессенџер» Меркури иқәҳаит, жәохәҟа метра иҟаз акратер ҟаҵаны.

Аппаратқәа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рыбзоурала, раԥхьаӡатәи Меркури ихарҭәаау ахсаала 2009 шықәсазы еиқәыршәан .

2024 шықәса цәыббрамзазы азонд «BepiColombo» 165 км рҟынтәи Меркури афотоқәа ҭнахит. Асахьақәа рҿы иубарҭоуп раԥхьаӡа акәны иҭыхыз апланета Аҩадатәи аполиус, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа, 210 километра иҟоу Вивальди акратери, 155 километра иҟоу Стоддарт акратери уахь иналаҵаны.[148]

Иҿыцӡоу аамҭа акультураҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ихадароу астатиа: Меркури аҟазараҿы

Апланета Меркури еиуеиԥшым асахьаркыратә, алитературатә, акинематографиатә, амультипликациатә усумҭақәа рҿы иҟоуп.

2018 шықәса жьҭаарамза 20 рзы Европатәи акосмостә агентреи (ESA) Иапониатәи акосмостә агентреи (JAXA) еилахәны « BepiColombo » амиссиа хацдыркит. Франциатәи Гвиана иҟоу Куру акосмобаӷәаза аҟынтәи Ariane 5 ҳәа изышьҭоу аракета ала идәықәҵаз амиссиа аппаратқәа, 2021-2025 шықәсқәа рзы агравитационтә цхырааратә маневрқәа рынагӡара азы апланета фынтә ианахаԥырлак ашьҭахь, 2026 шықәсазы Меркури аорбитахь ицәырҵраны иҟоуп. Агәыԥ иалахәхеит амодульқәа 3: атранспорттә — Mercury Transfer Module, аионтә моторқәа ԥшьба змоу, иара убас аорбитатә ҭҵааратә модульқәа ҩба: апланетатә — Mercury Planetary Orbiter (MPO), амҳалдызасфератә — Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европатәи МРО амодуль аҵаулара ахыхьи аҵеи ҭнаҵаалоит, Иапониатәи МРО уи амагнитосфера ҭнаҵаалоит. Амиссиа зегьы агентра 1,3 миллиард евро (1,5 миллиард Америкатәи доллар раҟара) ақәнахарџьит. Агәыӷра ыҟоуп, ари ахархәагақәа апланета атмосфера аилазаара, уи аҟазшьақәа уҳәа убас егьырҭгьы ҭнаҵаауеит ҳәа. Амиссиа быжьшықәса ицалоит.[149]

Уаанӡа Роскосмос 2019 шықәсазы зышьҭра азԥхьагәанаҭаз Урыстәылатәи акосмостә ныҟәага «Меркури-П» 2030 шықәсанӡа издәықәҵахом. Ари азонд аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны Меркури аҿықәан итатаны иқәтәаз космостә ӷбаны иҟаларц азԥхьагәаҭоуп. Урыстәылатәи аспециалистцәа ари апроект заанаҵ аус адырулеит, иара убасгьы иаԥҵан адесанттә аппарат аконцепциеи анаукатә еиқәыршәара аилазаареи. Аха «2030 шықәсанӡа Урыстәыла акосмостә усура аҿиара азы Астратегиа» аҿы «Меркури-П» ҳәа изышьҭоу атәарҭатә станциа Меркуриҟа ашьҭра апроект алахәӡам.[150]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 David R. Williams. (2014-05-09). "Mercury Fact Sheet" (англыз бызшәала). NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 2014-06-17 ахь. Ириашоу 2014-06-18 шықәсазы.
  2. "The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter". 2009-04-03. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2013-01-20 ахь. Ириашоу 2009-04-03 шықәсазы.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 "Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2014-06-17 ахь. Ириашоу 2014-06-17 шықәсазы.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 С. А. Язев. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2
  5. 5,0 5,1 Краткие характеристики. Меркурий Архив ҟаҵан 2011-10-16 азы Wayback Machine аҟны. // Проект «Исследование Солнечной системы».
  6. Margot, L. J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V. Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core (англ.) // Science : journal. — 2007. — Vol. 316, no. 5825. — P. 710—714. — ISSN 0036-8075. — doi:10.1126/science.1140514. — Bibcode: 2007Sci...316..710M. — PMID 17478713.
  7. 7,0 7,1 Mallama, A.; Wang, D.; Howard, R. A. Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth (англ.) // Icarus. — Elsevier, 2002. — Vol. 155, no. 2. — P. 253—264. — doi:10.1006/icar.2001.6723. — Bibcode: 2002Icar..155..253M.
  8. Mallama, A. Planetary magnitudes // Sky and Telescope. — 2011. — Т. 121(1). — С. 51—56. Архивировано 1 нанҳәамза 2016 года.
  9. Espenak, Fred (1996-07-25). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-10-16 ахь. Ириашоу 2008-05-23 шықәсазы.
  10. 10,0 10,1 Т.н. «эффект Иисуса Навина»
  11. Нижнее соединение Меркурия происходит примерно раз в 116 дней (синодический период), когда Меркурий находится между Солнцем и Землёй на одной линии, т.е. ближе к Земле
  12. Точки, где орбита Меркурия пересекает плоскость эклиптики (плоскость орбиты Земли).
  13. Угол откладывается от точки весеннего равноденствия, против часовой стрелки.
  14. "Архивированная копия" (PDF). Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2006-09-11 ахь. Ириашоу 2019-12-02 шықәсазы."Архивированная копия" (PDF). Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2006-09-11 ахь. Ириашоу 2019-12-02 шықәсазы.
  15. Vasavada, Ashwin R.; Paige, David A.; Wood, Stephen E. Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits (англ.) // Icarus : journal. — Elsevier, 1999. — October (vol. 141/2). — P. 179—193. — doi:10.1006/icar.1999.6175. — Bibcode: 1999Icar..141..179V. Архивировано 13 абҵарамза 2012 года.
  16. "NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2015-05-03 ахь. Ириашоу 2015-04-30 шықәсазы.
  17. Emily Lakdawalla (2014-10-10). "From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse". Planetary Society. Иархивтәоу аоригиналзы 2015-02-04 ахь. Ириашоу 2015-01-23 шықәсазы.
  18. "Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission". Astronomy.com. 2014-12-29. Иархивтәоу аоригиналзы 2016-11-15 ахь. Ириашоу 2015-01-22 шықәсазы.
  19. "BepiColombo". Bepi Colombo. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2019-06-20 ахь. Ириашоу 2022-05-20 шықәсазы.
  20. Уточнённые значения далее идут из источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.
  21. Сколько километров до Солнца? Архив ҟаҵан 2016-06-04 азы Wayback Machine аҟны. // Вокруг Света.
  22. Joe Rao (2008-04-18). "See Mercury, the Elusive Planet". Space.com (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2019-09-26 ахь. Ириашоу 2019-09-26 шықәсазы.
  23. существует ещё одна теория строения ядра; см. Геология и внутреннее строение
  24. C. T. Russell, J. G. Luhmann. "Mercury: magnetic field and magnetosphere". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2019-01-02 ахь. Ириашоу 2007-03-16 шықәсазы.
  25. "Mercury Gets a Dose of Extra Iron" (англыз бызшәала). scienceNOW. 2012-03-21. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-03-28 ахь. Ириашоу 2012-03-22 шықәсазы.
  26. "Астрономы увеличили железное ядро Меркурия" (аурыс бызшәала). Lenta.ru. 2012-03-22. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-02 ахь. Ириашоу 2019-12-03 шықәсазы.
  27. "Впервые составлена полная карта Меркурия". Lenta.ru. 2009-12-16. Иархивтәоу аоригиналзы 2010-08-22 ахь. Ириашоу 2010-08-13 шықәсазы.
  28. "Сведения о Меркурии". Gect.ru: географический информационный проект. Иархивтәоу аоригиналзы 2016-04-22 ахь. Ириашоу 2016-05-15 шықәсазы.
  29. "Меркурий — характеристики и наблюдение". Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-11 ахь. Ириашоу 2011-06-07 шықәсазы.
  30. Alexander Jones. Astronomical Papyri from Oxyrhynchus:. — American Philosophical Society, 1999. — С. 62.
  31. "Всё о Меркурии". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-16 ахь. Ириашоу 2011-06-09 шықәсазы.
  32. 32,0 32,1 Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. Exploring Mercury: the iron planet. — Springer, 2003. — ISBN 1-85233-731-1.
  33. Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии: учебное пособие. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — P. 306. — 544 p. — ISBN 5-354-00866-2.
  34. Алексей Левин. "Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу". Популярная механика. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-06-25 ахь. Ириашоу 2011-03-03 шықәсазы.
  35. Philippe Blondel, John W. Mason. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.
  36. Брашнов, Д. Г. Удивительная астрономия / Меламед А. М.. — ЭНАС-КНИГ, 2016. — 208 с. — ISBN 978-5-91921-205-8.
  37. Бурба Г. Солнечные танцы
  38. Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner. Venus is not Earth’s closest neighbor (англ.) // Physics Today. — 2019. — 12 March. — doi:10.1063/PT.6.3.20190312a. Архивировано 4 мшаԥымза 2019 года.
  39. "Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE" (англыз бызшәала). NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2019-12-30 ахь. Ириашоу 2019-10-11 шықәсазы.
  40. Espenak, Fred (2005-04-21). "Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE". NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2006-09-28 ахь. Ириашоу 2006-09-27 шықәсазы.
  41. Zhelyazko Zhelyazkov. "Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05". savage-garden.org. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-02-22 ахь.
  42. Роузвер Н. Т., 1985, ад. 9—10.
  43. Clemence G. M. The Relativity Effect in Planetary Motions (англ.) // Reviews of Modern Physics. — 1947. — Vol. 19. — P. 361—364. — doi:10.1103/RevModPhys.19.361.
  44. Le Verrier U. Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète (фр.) // Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences. — 1859. — Vol. 49. — P. 379—383. (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).
  45. Baum, Richard; Sheehan, William. In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine (англ.). — New York: Plenum Press, 1997. — ISBN 0-306-45567-6.
  46. А. Ф. Богородский. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.
  47. Gilvarry J. J. Relativity Precession of the Asteroid Icarus (англ.) // Physical Review. — 1953. — Vol. 89. — P. 1046. — doi:10.1103/PhysRev.89.1046.
  48. Anonymous. "6.2 Anomalous Precession". Reflections on Relativity. MathPages. Ириашоу 2008-05-22 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: url-status (link)
  49. 49,0 49,1 49,2 49,3 Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew. The New Solar System. — Cambridge University Press, 1999. — ISBN 0-52-164587-5.
  50. 50,0 50,1 50,2 "MESSENGER Reveals More «Hidden» Territory on Mercury" (англыз бызшәала). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2011-06-10 шықәсазы.
  51. Staff. (2008-01-30). "Mercury's Internal Magnetic Field". NASA. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2013-05-13 ахь. Ириашоу 2008-04-07 шықәсазы.
  52. Gold, Lauren. (2007-05-03). "Mercury has molten core, Cornell researcher shows". Cornell University. Иархивтәоу аоригиналзы 2007-05-18 ахь. Ириашоу 2008-04-07 шықәсазы.
  53. Christensen U. R. A deep dynamo generating Mercury's magnetic field (англ.) // Nature. — 2006. — Vol. 444. — doi:10.1038/nature05342. — PMID 17183319.
  54. 54,0 54,1 Spohn T.; Sohl F.; Wieczerkowski K.; Conzelmann V. The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo (англ.) // Planetary and Space Science. — Elsevier, 2001. — Vol. 49. — P. 1561—1570. — doi:10.1016/S0032-0633(01)00093-9.
  55. "Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия / Томский Обзор". Иархивтәоу аоригиналзы 2015-05-18 ахь. Ириашоу 2015-05-09 шықәсазы.
  56. "Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия: Космос: Наука и техника: Lenta.ru". Иархивтәоу аоригиналзы 2016-06-02 ахь. Ириашоу 2016-06-02 шықәсазы.
  57. Steigerwald, Bill. (2009-06-02). "Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere". NASA Goddard Space Flight Center. Иархивтәоу аоригиналзы 2023-04-04 ахь. Ириашоу 2009-07-18 шықәсазы.
  58. Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H. The Mercury atmosphere // Mercury. — University of Arizona Press, 1988. — ISBN 0-8165-1085-7.
  59. Emily Lakdawalla (2008-07-03). "MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere". Иархивтәоу аоригиналзы 2013-01-20 ахь. Ириашоу 2009-05-18 шықәсазы.
  60. Zurbuchen T. H. et al. MESSENGER Observations of the Composition of Mercury’s Ionized Exosphere and Plasma Environment (англ.) // Science. — 2008. — Vol. 321. — P. 90—92. — doi:10.1126/science.1159314. — PMID 18599777.
  61. "Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of". University of Michigan. 2008-06-30. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2009-05-18 шықәсазы.
  62. "Boston University Astronomers Map Full Extent of Mercury's Comet-Like Tail". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-04-17 ахь. Ириашоу 2009-10-02 шықәсазы.
  63. "Hidden Territory on Mercury Revealed". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2009-11-04 шықәсазы.
  64. "MESSENGER Teleconference Multimedia Page". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2011-06-10 шықәсазы.
  65. "The sodium exosphere and magnetosphere of Mercury". Иархивтәоу аоригиналзы 2021-03-28 ахь. Ириашоу 2021-03-28 шықәсазы.
  66. "Бывший спутник Венеры?". Иархивтәоу аоригиналзы 2017-06-20 ахь. Ириашоу 2019-12-02 шықәсазы.
  67. R. S. Harrington, T. C. van Flandern. A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus (англ.) // Icarus. — 1976. — Vol. 28, iss. 4. — P. 435—440. — doi:10.1016/0019-1035(76)90116-0.
  68. Астрономы изучили формирование Меркурия из протопланеты Архив ҟаҵан 2021-04-20 азы Wayback Machine аҟны. // Lenta.ru.
  69. doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2
  70. Tanaka K.L., Hartmann W.K. Chapter 15 – The Planetary Time Scale // The Geologic Time Scale / F. M. Gradstein, J. G. Ogg, M. D. Schmitz, G. M. Ogg. — Elsevier Science Limited, 2012. — P. 275–298. — ISBN 978-0-444-59425-9. — doi:10.1016/B978-0-444-59425-9.00015-9.
  71. 71,0 71,1 Spudis P. D. The Geological History of Mercury (англ.) // Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior. — Chicago, 2001. — P. 100. — Bibcode: 2001mses.conf..100S.
  72. "Map of Mercury (PDF, large image)" (PDF). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2011-06-08 шықәсазы.
  73. "Вулканы на Меркурии | Новости | Вокруг Света". Иархивтәоу аоригиналзы 2016-04-10 ахь. Ириашоу 2016-06-06 шықәсазы.
  74. "Волнения небесной тверди | Публикации | Вокруг Света". Иархивтәоу аоригиналзы 2016-05-31 ахь. Ириашоу 2016-06-06 шықәсазы.
  75. "На Меркурии обнаружили следы тектонической активности - Вестник ОНЗ РАН". Иархивтәоу аоригиналзы 2020-09-26 ахь. Ириашоу 2019-05-01 шықәсазы.
  76. Gold, Lauren. (2007-05-03). "Mercury has molten core, Cornell researcher shows". Chronicle Online. Cornell University. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2008-05-12 шықәсазы.
  77. Finley, Dave. (2007-05-03). "Mercury's Core Molten, Radar Study Shows". Национальная радиоастрономическая обсерватория. Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2008-05-12 шықәсазы.
  78. Gallant, R. 1986. The National Geographic Picture Atlas of Our Universe. — 2nd edition. — National Geographic Society, 1994.
  79. Anderson J. D. et al. Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data (англ.) // Icarus. — Elsevier, 1996. — Vol. 124. — P. 690—697. — doi:10.1006/icar.1996.0242.
  80. A thin, dense crust for Mercury Архив ҟаҵан 2019-05-31 азы Wayback Machine аҟны., 2018
  81. "Данные «Мессенджера» сделали кору Меркурия тоньше на четверть". Иархивтәоу аоригиналзы 2018-04-29 ахь. Ириашоу 2018-04-29 шықәсазы.
  82. 82,0 82,1 Benz W., Slattery W. L., Cameron A. G. W. Collisional stripping of Mercury’s mantle (англ.) // Icarus. — Elsevier, 1988. — Vol. 74. — P. 516—528. — doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2.
  83. Patrick N. Peplowski et al. Radioactive Elements on Mercury’s Surface from MESSENGER: Implications for the Planet’s Formation and Evolution (англ.) // Science. — 2011. — Vol. 333. — P. 1850—1852. — doi:10.1126/science.1211576.
  84. 84,0 84,1 Larry R. Nittler et al. The Major-Element Composition of Mercury’s Surface from MESSENGER X-ray Spectrometry (англ.) // Science. — 2011. — Vol. 333. — P. 1847—1850. — doi:10.1126/science.1211567.
  85. 85,0 85,1 Fassett C. I., Head J. W., Blewett D. T., Chapman C. R., Dickson J. L., Murchie S. L., Solomon S. C., Watters T. R. Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits (англ.) // Earth and Planetary Science Letters : journal. — Elsevier, 2009. — August (vol. 285, no. 3—4). — P. 297—308. — doi:10.1016/j.epsl.2009.05.022. — Bibcode: 2009E&PSL.285..297F. Архивировано 18 ԥхынҷкәынмза 2013 года. (мини-версия Архив ҟаҵан 2020-11-27 азы Wayback Machine аҟны., Bibcode: 2009LPI....40.1899F )
  86. 86,0 86,1 Fassett C. I., Head J. W., Baker D. M. H., Zuber M. T., Smith D. E., Neumann G. A., Solomon S. C., Klimczak C., Strom R. G., Chapman C. R., Prockter L. M., Phillips R. J., Oberst J., Preusker F. Large impact basins on Mercury: Global distribution, characteristics, and modification history from MESSENGER orbital data (англ.) // Journal of Geophysical Research : journal. — 2012. — October (vol. 117, no. E12). — doi:10.1029/2012JE004154. — Bibcode: 2012JGRE..117.0L08F. Архивировано 29 ажьырныҳәамза 2013 года.
  87. "First Global Topographic Model of Mercury" (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2016-05-09 ахь. Ириашоу 2016-05-07 шықәсазы.
  88. R. A. De Hon, D. H. Scott, J. R. Underwood Jr. (1981). "Geologic Map of the Kuiper (H-6) Quadrangle of Mercury" (PDF). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2017-08-29 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
  89. 89,0 89,1 89,2 89,3 89,4 "Categories for Naming Features on Planets and Satellites". Gazetteer of Planetary Nomenclature (англыз бызшәала). International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN). Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2023-03-25 ахь. Ириашоу 2014-06-18 шықәсазы.
  90. 90,0 90,1 Ж. Ф. Родионова. "«Карты Меркурия»". msu.ru. Иархивтәоу аоригиналзы 2014-01-09 ахь. Ириашоу 2011-12-07 шықәсазы.
  91. Н. Колдер. Комета надвигается. — 2-е изд. — М.: Мир, 1984. — 176 с.
  92. 92,0 92,1 Бурба Г. А. Инопланетные святцы // Вокруг Света. — 2010. — № 1 (2832). Архивировано 30 ԥхынгәымза 2012 года.
  93. Что есть что. Планеты. Меркурий. — Москва: Слово/Slovo, 2000.
  94. "Background Science". BepiColombo. European Space Agency. 2010-08-06. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2010-08-06 шықәсазы.
  95. Slade M. A., Butler B. J., Muhleman D. O. Mercury radar imaging — Evidence for polar ice (англ.) // Science. — 1992. — Vol. 258. — P. 635—640. — doi:10.1126/science.258.5082.635. — PMID 17748898.
  96. 96,0 96,1 96,2 "ссылка". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-01-03 ахь. Ириашоу 2019-07-30 шықәсазы.
  97. Schaefer B. E. The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin (англ.) // American Astronomical Society Meeting 210, #42.05. — American Astronomical Society, 2007. — Vol. 38. — P. 157. Архивировано 14 лаҵарамза 2011 года.
  98. Hunger H., Pingree D. MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform (нем.) // Archiv für Orientforschung. — Austria: Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH, 1989. — Bd. 24. — S. 146.
  99. М. И. Шахнович. Происхождение астрологии. (Послесловие), Примечание 12 (на сайте астро-кабинет.ру)
  100. Куртик Г. Е. Звездное небо древней Месопотамии. — СПб.: Алетейя, 2007. — С. 543—545. — ISBN 978-5-903354-36-8.
  101. Симпосий, "Вавилония". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2019-08-26 ахь. Ириашоу 2019-08-26 шықәсазы.
  102. Staff. "MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures". NASA JPL. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2008-04-07 шықәсазы.
  103. "Планета Меркурий". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-01-03 ахь. Ириашоу 2019-07-30 шықәсазы.
  104. "источник". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-07-27 ахь. Ириашоу 2019-07-31 шықәсазы.
  105. Псевдо-Гигин (в переводе А. И. Рубана), Астрономия Архив ҟаҵан 2019-07-28 азы Wayback Machine аҟны., 42.5

    Пятая звезда — Меркурия, имя её — Стильбон. Она невелика и ярка. Считают, что она принадлежит Меркурию, потому что он первым ввел месяцы и исследовал ход небесных светил. Евгемер же говорит, что первой расположила небесные светила Венера и вразумила в том Меркурия.

  106. выдача поиска по «оборот Стильпона»
  107. "Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-08-03 ахь. Ириашоу 2019-08-03 шықәсазы.
  108. В.Н. Ярхо. Ватиканский аноним. О невероятном (англ.) // Вестник древней истории. — 1992. доступный текст Архив ҟаҵан 2019-06-26 азы Wayback Machine аҟны., примечание 32 к главе XVI
  109. H. G. Liddell and R. Scott; rev. H. S. Jones and R. McKenzie. Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement (англ.). — 9th. — Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 690 and 1646. — ISBN 0-19-864226-1.
  110. Елешин А. В. Формирование митраизма в Киликии и Коммагене // Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). — 2012. — Вып. 2. — С. 31—34. — ISSN 1997-5996.
  111. "Меркурий". Астронет. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2011-09-26 ахь. Ириашоу 2011-07-07 шықәсазы., архивная ссылка отображается нечитаемыми символами
  112. "Меркурий - Сосед солнца". Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-04 ахь. Ириашоу 2011-07-07 шықәсазы. архивная ссылка отображается нечитаемыми символами
  113. "ссылка". Архивтәра аоригиналзы 2019-01-03. Ириашоу 2026-07-10 шықәсазы.{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link)
  114. Платон. Тимей 38d
  115. Цицерон. О природе богов II 53 Архив ҟаҵан 2019-08-07 азы Wayback Machine аҟны.
  116. Dunne, J. A. and Burgess, E. Chapter One // The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury (англ.). — NASA History Office, 1978. — [Архивировано 17 абҵарамза 2017 года.]
  117. Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick. The Planet Mercury. — Shaldon, Devon: Keith Reid Ltd, 1974. — С. 9—11. — ISBN 0-90-409402-2.
  118. Goldstein B. R. The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus (англ.) // Journal for the History of Astronomy. — 1996. — P. 1. Архивировано 3 цәыббрамза 2017 года.
  119. Bakich, Michael E. The Cambridge Planetary Handbook. — Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0-52-163280-3.
  120. "Морское чудовище в небе". Центральный совет евреев в Германии. 2010-01-29. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-06-12 ахь. Ириашоу 2011-03-02 шықәсазы.
  121. Samsó J., Mielgo H. Ibn al-Zarqālluh on Mercury (англ.) // Journal for the History of Astronomy. — 1994. — Vol. 25. — P. 289—296. Архивировано 3 цәыббрамза 2017 года.
  122. Hartner W. The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice (англ.) // Vistas in Astronomy. — 1955. — Vol. 1. — P. 84—138 [118—122].
  123. Ansari S. M. Razaullah. History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union (Kyoto, 1997). — Springer, 2002. — P. 137. — ISBN 978-94-015-9862-0.
  124. Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy (англ.). — Birkhäuser, 2004. — ISBN 0-38-795310-8.
  125. Духовная культура Китая: энциклопедия. Т. 5. — М.: Вост. лит., 2009. — С. 104.
  126. Ramasubramanian K., Srinivas M. S., Sriram M. S. Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion (англ.) // Current Science. — 1994. — Vol. 66. — P. 784—790. Архивировано 23 ԥхынҷкәынмза 2010 года.
  127. Milbrath, Susan. Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars (англ.). — University of Texas Press, 1999. — ISBN 0-29-275226-1.
  128. "Николай Коперник и Меркурий". Иархивтәоу аоригиналзы 2012-06-25 ахь. Ириашоу 2011-06-10 шықәсазы.
  129. Регарди И. Глава третья. Сефирот // Гранатовый сад. — М.: Энигма, 2005. — 304 с. — ISBN 5-94698-044-0.
  130. Прохождения планет через диск Солнца (ЭСБЕ)
  131. Sinnott R. W., Meeus J. John Bevis and a Rare Occultation (англ.) // Sky and Telescope. — 1986. — Vol. 72. — P. 220. Архивировано 3 цәыббрамза 2017 года.
  132. Ferris, Timothy. Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers (англ.). — Simon and Schuster, 2003. — ISBN 0-68-486580-7.
  133. 133,0 133,1 Colombo G., Shapiro I. I. The Rotation of the Planet Mercury (англ.) // SAO Special Report #188R. — 1965. — Vol. 188. Архивировано 19 хәажәкырамза 2015 года.
  134. Holden E. S. Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury, by Professor Schiaparelli (англ.) // Publications of the Astronomical Society of the Pacific. — 1890. — Vol. 2. — P. 79. — doi:10.1086/120099. Архивировано 19 хәажәкырамза 2015 года.
  135. Merton E. Davies, et al. Surface Mapping // Atlas of Mercury. — National Aeronautics and Space Administration Office of Space Sciences, 1978. — [Архивировано 9 жьҭаарамза 2019 года.]
  136. Colombo G. Rotational Period of the Planet Mercury (англ.) // Nature. — 1965. — Vol. 208. — P. 575. — doi:10.1038/208575a0. Архивировано 3 рашәарамза 2016 года.
  137. Elkins-Tanton, Linda T. Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System (англ.). — Infobase Publishing, 2006. — P. 51. — ISBN 978-1-4381-0729-5. Extract of page 51 Архив ҟаҵан 2016-11-28 азы Wayback Machine аҟны.
  138. "Animated clip of orbit and rotation of Mercury". Sciencenetlinks.com. Иархивтәоу аоригиналзы 2016-05-05 ахь. Ириашоу 2019-09-21 шықәсазы.
  139. Davies, Merton E.; et al. (October 1976). "Mariner 10 Mission and Spacecraft". SP-423 Atlas of Mercury. NASA JPL. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2008-04-07 шықәсазы.
  140. "Interesting Facts About Mercury. Universe Today" (англыз бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2012-05-22 ахь. Ириашоу 2015-10-11 шықәсазы.
  141. Howard III W. E., Barrett A. H., Haddock F. T. Measurement of Microwave Radiation from the Planet Mercury (англ.) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1962. — Vol. 136. — P. 995—1004. Архивировано 4 хәажәкырамза 2016 года.
  142. Russia Claims Radar Contact With Mercury // Aviation Week & Space Technology, January 14, 1963, v. 78, no. 2, p. 37.
  143. Кузьмин А. Д. Результаты радионаблюдений Меркурия, Венеры и Марса // Успехи физических наук. — Российская академия наук, 1966. — Т. 90, вып. 10. — С. 303—314. Архивировано 21 цәыббрамза 2020 года.
  144. Ксанфомалити Л. В. Неизвестный Меркурий // В мире науки. — 2008. — № 2. Архивировано 4 ажьырныҳәамза 2017 года.
  145. Знакомство и прощание с Меркурием Архив ҟаҵан 2017-04-25 азы Wayback Machine аҟны. // Geektimes.
  146. "«Мессенджер» вышел на орбиту Меркурия". Лента.ру. 2011-03-18. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-03-20 ахь. Ириашоу 2011-03-18 шықәсазы.
  147. "«Мессенджер» собрал информацию о ямах на Меркурии". Лента.ру. 2011-06-17. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-06-19 ахь. Ириашоу 2011-06-17 шықәсазы.
  148. "Ближе некуда: взгляните на отличные фотографии Меркурия, которые сделал пролетевший мимо планеты зонд BepiColombo". www.vokrugsveta.ru (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2024-09-20 ахь. Ириашоу 2024-09-20 шықәсазы.
  149. Владимир Кузнецов (2018-10-22). "Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото". Нi-news.ru. Иархивтәоу аоригиналзы 2018-10-30 ахь. Ириашоу 2018-10-29 шықәсазы.
  150. "Стратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу" (PDF). knts.tsniimash.ru. Архивтәра аоригиналзы (PDF) шықәсазы 2018-10-30 ахь.