Марк Антони

Марк Антони
алаҭ. Marcus Antonius
Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
Римтәи Ареспублика аконсул-десигнат
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 34 ашықәс
Даиҭеит	Луци Семпрони Атратин, Павел Емили Лепид (асуффектқәа)
Аԥхьа иҟаз	Публи Корнели Долабелла, Тит Педуцеи
Атриумвир
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
Римтәи Ареспублика аконсул
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 44 ашықәс
Даиҭеит	Гаи Виби Панса Цетрониани Авл Гирции
Аԥхьа иҟаз	Гаи Канини Ребили Гаи Требонии
Magister equitum
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
Даиҭеит	Марк Емили Лепид
Аԥхьа иҟаз	Квинт Цецили Метелл Пии
Римтәи Ареспублика жәлар ртрибун
Амаҵураҭыԥ ахь: ҳ. ҟ.49 ашықәс
Аира	ажьырныҳәамза 14, ҳ. ҟ. 83 ш. Рим, Римтәи Ареспублика
Аԥсра	нанҳәамза 1, ҳ. ҟ. 30 ш. Александриа, Мысра
Атәылауаҩра	Ажәытә Аурым
Абызшәақәа	Алаҭын бызшәа
Аԥҳәыс	1) Фадиа 2) Антониа Гибрида Аиҵбы (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа) 3) Фульвиа (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа) 4) Октавиа Аиҵбы (ҳ. ҟ. 40—32) 5) Клеопатра (ҳ. ҟ. 32—30)
Ани аби	Марк Антони Криттәи (иаб), Иулиа Антониа (иан)
Ахәыҷқәа	1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә: 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам) 2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә: 2) Антониа 3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә: 3) Марк Антони Антилл 4) Иул Антони 4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә: 5) Антониа Аиҳабы 6) Антониа Аиҵбы 5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә: 7) Александр Гелиос 8) Клеопатра Селена II 9) Птолемеи Филадельф
Аусура	аполитик, военнослужащий
Commons Марк Антони

Марк Антони (алаҭ. Marcus Antonius; ажьырныҳәамза 14, ҳ. ҟ. 83 ш. Рим — нанҳәамза 1, ҳ. ҟ. 30 ш. Александриа) — ажәытәӡатәи римтәи аполитик, ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы аҩбатәи атриумвират иалахәыз, хынтә консулс иҟаз-ҳ. ҟ. 44ш. азы, ҳ. ҟ., 34, иара убас,31 шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).

Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз аплебеицәа рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит Габини инапхгара аҵаҟа Иудеиеи Мысреи данеибашьуаз, анаҩс -Галлиатәии аграждантәи еибашьрақәа рҿы Цезар инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс Гаи Октави (Октавиан) иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани Лепиди иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, аҩбатәи атриумвират шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала апроскрипциақәа мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ Цицерон ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. Филиппы аибашьраҿы ареспубликанеццәа Брути Кассии ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.

Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә Клеопатреи еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз Парфиатәи аҳәынҭқарра дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи Акции ицоз аибашьраан Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.

Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор Клавди иабду, аимператор Калигула иабду иаб, аимператор Нерон иабду иабду иакәхеит.

Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз

Ахылҵшьҭра

Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит. Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, Ватикантәи амузеиқәа.

Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — анобилитет ахәҭак иаҵанакуан. Иаб Марк Антони Кретик (даҽакала иуҳәозар, «Криттәи»), иан — Иулиа. Антониаа ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра Геракл иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ руаӡәк еицырдыруа Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз Марк Антони иабду, “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара аконсул имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь ацензор имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы Гаи Мари идҵала дыршьит, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.

Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа Иулиаа дырхылҵит, насгьы Гаи Иулии Цезари аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — Луци Корнели Сулла иган иадгылон.

Ахәыҷра

Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа,  56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит. Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, Луции Гаии. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз Плутарх урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи анобиль ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан. Иҟалап Марк данқәыԥшыз луперктәи аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит.

Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк италиааи Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы.

Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит Публи Корнели Лентулуа Сура, ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа.

Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)

ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура Катилина ицәгьаршратә ус далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — tabulae novae), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы. Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан. Уи аамҭазы иан лашьа Луци Иули Цезар аконсерватоцәа — аоптиматцәа дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы.

Аҿара

Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон». Антони анырра ду ииҭеит Гаи Скрибони Курион, ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит (шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт.

ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс Фульвиеи Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп.

Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс Фадиа лакәхеит, ахақәиҭра зауз малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара мезолиансуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын.

Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа

Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы Росци изакәан инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын.

ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, Азиатәи (азиантәи) аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон.

Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул Авл Габини инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — praefectus equitum — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз).

Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ Аристобул II иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, Александр Ианнаи II ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз Гиркан II дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа Александрион (Сартаба) ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» (алаҭ. corona muralis) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - Махерони Гирканиеи ргараҿы. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит.

Иҟалап Габини Парфиа дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир Евфрат азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон Птолемеи XII Авлет. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу Сивилла лышәҟәқәа рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы.

Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы Идумианинтәи Антипатр напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит.

ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ Пелузиа аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз Береника аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит.

Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт Архелаи иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит. Александриатәи аҭоурыхдырҩы Аппиан иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа Клеопатра дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы набатеиатәи арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап.

54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз Помпеи анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, Галлиаҟа дцеит. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц Марк Лицини Красс Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын.

Цезар ихаан иҳаракхара

Галлиа амаҵзура

Ихадароу астатиа: Галлтәи аибашьра

Гаи Иули Цезар. Траиан иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).

Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони Галлиа иҟаз Гаи Иулии Цезар иахь дцеит, уи Галлтәи аибашьра ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «Ианҵамҭақәа» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы.

Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит аквесторцәа ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог Милон итәы Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы Верцингеториг инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.

Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам. Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз атребатцәа рыжәлар раԥхьагыла Комми дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит.

Аграждантә еибашьра аламҭалазы

Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, авгури рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит Квинт Гортензи Гортал иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — Луци Домици Агенобарб, еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит Цизальптәи Галлиа зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз Квинт Касси Лонгингьы трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, Серви Сульпици Галба аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит.

ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (contio) дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (senatus consultum ultimum) адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит Рубикон аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит.

ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра

Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа).

Ихадароу астатиа: Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)

Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;
     Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа     Помпеи ииааирақәа     Ақалақь дуқәа

Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони апропретор инапынҵақәа ииҭеит. Гаи уи хә-когортак рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа Кассиантәи амҩаду аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи Ареццо) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит. Иули ихаҭа Фламиниантәи амҩала дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир Пицено атәылаҿацә ааныркыло иалагеит) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы Корфини (ҳаамҭазтәи Корфинио) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи Сульмона) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит.

Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи Бриндизи) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ. (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — алаҭ. Padus) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон.

Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор Марк Емили Лепид. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза Волумниеи длыцны иаамҭа ихигон ҳәа. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи тускулантәи ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит Марк Теренциа Варрон ивилла изирхынҳәырц азы. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит.

ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы Иониатәи амшын дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан Луци Скрибони Либон Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-триремк (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз аквадриремақәа хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит. Мшаԥымза 10 рзы Антонии Квинти Фуфи Калени, амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи Лежа) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит. Диррахием азааигәара имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, IX-тәи алегион напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам. Цезар аиааира ахьигаз Фарсалтәи аибашьраҿы, Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан Луци Афрани. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.

Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)

Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул Публи Сервили Ватиа Исаврик дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (magister equitum) (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа.

Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун Публи Корнели Долабелла ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (tabulae novae), аҩнеихагылақәа руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман Луци Требелли, уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап Гаи Азини Поллион дидгылозҭгьы). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы.

Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
«Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи Киферида захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».

Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа Луци Иули Цезар ақалақь префектс дҟаҵаны (praefectus urbi). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа Тарпеиатәи ахра аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит).

Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз Фульвиеи иареи рчара ауп.

Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.)

Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы. Ричард Биллоус излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит.

Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (sine collega) аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит.

ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа Луперкали азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит Марк Иуни Брути Гаи Касси Лонгини адиктатор ишьразы еидыркылоз ачарҳәаратә гәыԥқәа рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.

Карл Теодор Пилоти. Цезар ишьра (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.

Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз Гаи Требони ма Децим Иуни Брут Албин ракәын).

Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра

Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы.

Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа

Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз Капитолиатәи ахәы ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан Марк Емили Лепид, иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит. Хәажәкырамза 17 азы Антони Теллус аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт.

Бела Чикош-Сесиа. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).

Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, Пелопоннесстәи аибашьра анҵәамҭазы Афины иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан ҩажәижәабаҩык атиранцәа зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит(ажә. бырз. ἀμνηστία [амнестиа] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон.

Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа Калпурни Пизон ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ Гаи Октави иакәхеит.

Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
«Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».

Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы. Аха Рональд Саим излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт.

Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи Анцио), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара.

Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара

Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит (Валери Максим излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил), ар рԥыза Гаи Мари имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын.

Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (ager publicus) аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (praetor urbanus) — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа.

Ааԥынра анҵәамҭазы, Гаи Октави Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ Октавиан ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа Цезарион шиакәыз атәы. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә Цицерон еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа Иупитер ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы.

Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак

рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: dies comitialis); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, Секст Помпеи Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит.

Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (ludi Apollinares), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы Атии итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ Тарквини Луци Иуни Брут дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит.

Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы ҳәа. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «филиппика» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. Афины иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор Демосфен Македониатәи Филипп II иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку».

Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра

Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, адецимациа мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит.

Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала.

Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, Луци Мунаци Планки, Гаи Азини Поллиони, Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи Модена) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын.

ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Катилинеи, атәы Спартаки дырҿырԥшуа. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа Авл Гирции Гаи Виби Пансеи адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз.

Мутина амацәаз аҭакра

Ихадароу астатиа: Мутинтәи аибашьра

Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа

Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз.

Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара аимператор ититул иоуроуп. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон.

Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут Иллирик, Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — liberatores — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, Публи Вентиди Басс, Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә Пицен иҽирӷәӷәеит.

Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи Кастельфранко Емилиа) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит.

Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа

Ихадароу астатиа: Аҩбатәи атриумвират

Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха аовациа — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит.

Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — Аржанс) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, Азини Поллионгьы Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит.

Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз Квинт Педии иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, акуриаттә комициақәа рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит.

Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи Болоние) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит аҩбатәи атриумвират аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси раԥхьатәи ртриумвират формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун Публи Тици иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (triumviri rei publicae constituendae). Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт.

Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы Секст Помпеи Магн Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит.

Павел Сведомски. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)

Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит апроскрипциақәа рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), Луци Корнели Сулла имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь.

Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа аростралтә трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон.

Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра

Ихадароу астатиа: Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)

Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит.

Антони Егнати имҩала ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа Филиппы ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс Филиппы иҟалаз актәи аибашьра ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит. Аппиан ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа.

Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, Иониатәи амшын аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.

Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.

Антони Мрагылара

Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.)

Ихадароу астатиа: Перузиатәи аибашьра

Шарль-Жозеф Натуар. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)

Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон (Ликиеи Родоси ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон. Антони, иара убас, Антипатр иԥа Ирод Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).

Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, Ажәытәтәи амузеи

Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә Клеопатра дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы Тарсҟа дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит.

Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан Италиа ахырҵәара иқәшәеит. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи Перуџьиа) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит.

Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы Александриаҟа дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа Пакори римтәи Квинт Лабиени. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици Агенобарби, Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит.

Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.)

Ауреи (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.

Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа Октавиа.

Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо (Ахеиа апровинциа) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза Менодор Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза Публи Вентиди Басс Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит.

Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа Азиа Маҷ ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, Гнеи Помпеи Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони Митридат Евпатор имаҭа Дари Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза Коммаген еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь Самосата амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит.

Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — Александр Гелиоси Клеопатра Селенеи.

Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа)

Ихадароу астатиа: Марк Антони Парфиатәи икампаниа

Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа
     Рим атәыла иаҵанакуаз     Римаа рыдгылаҩцәа     Парфиа     Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи

Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи Таранто) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит.

Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара), 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз Фраат IV Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит.

Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар Ермантәыла ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап Красс Парфиа дшеибашьуаз аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә Месопотамиа ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы Артавазд II диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа Артаваздгьы дызхагылаз Мидиа-Атропатена атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит Карра аибашьраҿы иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.

Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара Евфрат иаԥныз Зевгма ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы Тахт-е Солеиман ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа) 42 нызқьҩык рҟынӡа.

Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса)

Денари, Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»

Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз Митиленыҟа абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, Марк Тици дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз.

Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ Артавазд иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа Ермантәылатәи Артавазд иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь Арташат даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа атриумф азгәеиҭеит. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит.

Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан, насгьы уи идгылаҩ Планк, жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы Главк ихаҿсахьа аарԥшуа. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, агетцәа раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра Дионис ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза Афродита лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк Озирис дидырҳәалон. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — Киренаика аҳкәажәс.

Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. Дион Касси ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит.

Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — Агриппа, Меценат уҳәа егьырҭгьы. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан.

Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи

Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс)

Ихадароу астатиа: Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра

Марк Антони ихаҿсахьа зну аденари

Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа Гнеи Домици Агенобарби Гаи Сосии. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас Тиции Планки Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан авесталкацәа ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны.

Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — Полемон Понттәи, Митридат Коммагентәи, Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи Ирод Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак Акции ахықә азааигәара иҟоу Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан.

Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа

Ихадароу астатиа: Акции иҟалаз аибашьра

Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа

Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы Марк Випсани Агриппа иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — Пелопоннес иҟоу Метони. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит.

Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. Аибашьра хада Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит.

Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)

Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан.

Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит (уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи Римтәи императорны дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.

Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит.

Ахаҭара

Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа

Плутарх излеиҳәо ала, Антони «… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш». Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы.

Ахатә ԥсҭазаара

Антони раԥхьатәи иԥҳәыс Фадиа лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз (шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит.

Фульвиа Фригиатәи аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа

ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа Антониа Гибрида, Гаи Антони Гибрида иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа Антониа дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит (шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи Аидын) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит. Урҭ рыԥҳа лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа Боспортәи аҳра напхгара арҭон.

ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз Фульвиа дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — Клодии Курини. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — Марк Антони Антилл, Иул Антони. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон.

Октавиа Аиҵбы

Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы Перузиатәи аибашьра ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа Пелопоннес иҟоу Сикион дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, иаҳәшьа Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), Клеопатра лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт». Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа.

Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби Антониа Аиҵбыи рыҭаацәазаара аҟынтәи иит Германики Клавдиеи, урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор Калигула, Агриппина Аиҵбы. Аҵыхәтәантәи Антониа Аиҳабы лԥа Гнеи Домици Агенобарб дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы Нерон ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит.

Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы» дрыҿирԥшуан. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт. Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит.

Антонии Клеопатреи

Антонии Клеопатреи реиԥылара 41 ашықәс ҳ. ҟ. 1883, ахатәы коллекциа

Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо.

Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз Александр Гелиоси Клеопатра Селенеи (Гелиос ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, Селена Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — Птолемеи Филадельф. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт.

Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы

Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара

Акции аибашьра иазку Вергили иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха

Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа.

Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — Катон Аиҵбы, Гнеи Помпеи, Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит апреномен азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. Макроби «Асатурналиақәа» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»

Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — Плутарх (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), Аппиан ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), Дион Касси ииҩыз. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон. Ахәҭакахьала, Вергили «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, Касси Север, Тит Лабиен, Александриатәи Тимаген русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы Гаи Азини Поллион. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы.

Сенека Антони изкны

Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз.

Валери Максим, Веллеи Патеркул русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, Тит Ливи ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо Рабири иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы Корнели Север иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо.

Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа Калигулеи Клавдии раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, Сенека Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз Светони Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ Флор зегь рыла актәи аимператор дидгылоит.

Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа

Марлон Брандо Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «Иули Цезар» аҟны

Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп Робер Гарние итрагедиа «Марк Антони» (1578), Уильиам Шекспир итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», Џьон Драиден ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа.

Акино аҿы

Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор Чарльз Гескилл (Марк Антони ироль наигӡон Чарльз Синделар). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа Енрико Гуаццони «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. 1917 – 1934 шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи (абжьы зхарҵаз раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман Сесиль де Милле, Антони ироль наигӡон Генри Вилкоксон. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «апеплум» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз Чарлтон Хестон 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы Џьозеф Манкевич ифильм «Иули Цезар» аҿы Антони ироль наигӡеит Марлон Брандо, Ричард Биортон 1963 шықәсатәи «Клеопатра» аҿы Елизабет Теилор длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон Билли Зеин, насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «Рим» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит Джеимс Пиурфои.

Азгәаҭақәа

Акомментариқәа

Ацитатақәа

Ахыҵхырҭақәа

Азхьарԥшқәа

• Марк АнтонийАрхив ҟаҵан 2020-01-06 азы Wayback Machine аҟны. на MarkAntony.org
• Walker, Susan. Cleopatra in Pompeii // Papers of the British School at Rome. — 2008. — Т. 76. — С. 35—46, 345—8. — doi:10.1017/S0068246200000404.