Перейти к содержанию

Клеопатра

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Клеопатра VII
Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ

Мавретаниатәи Цезараа рҟынтәи Клеопатра VII лбиуст. Берлинтәи антикатә еизгарҭа
Мысра аҳкәажә
Амаҵураҭыԥ ахь:
ҳ. ҟ. 51 – ҳ. ҟ. 30
Аԥхьа иҟаз Птолемеи XII
Аҭынха Октавиан Август (Римтәи Мысра анапхгаҩы иаҳасабала)


Аира ажьырныҳәамза 13, 69 ш. ҳ. ҟ.
Александрия
Аԥсра нанҳәамза 12, 30 ш. ҳ. ҟ.
Александрия
Аԥсра зыхҟьаз отравление
Аԥсыжра аҭыԥ Александрияи Tomb of Antony and Cleopatra
Амилаҭра Египетские греки
Атәылауаҩра Эллинистический Египет
Абызшәақәа койне,
Египеттәи абызшәа,
арамейские языки,
мероитский язык,
Алаҭын бызшәа,
сирийский язык,
староарабский язык,
мидийский язык,
парфянский язык
Ахаҵа
Ацынхаҩы Гней Помпей Младший,
Гай Юлий Цезарь
Ани аби Птолемеи XII, Клеопатра V
Ахәыҷқәа
Ауацәа Клеопатра Трифаина[1], Береника IV[2], Арсиноя IV[2], Птолемей XIII Теос Филопатор[1]и Птолемей XIV[1] (ашьцәеи аиаҳәшьцәеи)
Ажәла Птолемеиаа
Аусура асуверен,
аҳ
Анаԥынҵамҭа

Клеопатра VII Филопатор (ажәытә бырзенбызшәала Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, копт. Ⲕⲗⲉⲱⲡⲁⲧⲣⲁ Ⲫⲓⲗⲟⲡⲁⲧⲱⲣ;) — Македониатәи Птолемеиаа (Лагидцәа) рдинасти иалҵыз рахьтә еллинтәи Мысра аҵыхәтәантәи аҳкәажә.

Лара деицырдыруа дҟалеит римтәи ар рԥыза Марк Антони иахь илымаз адрама зхылҿиааз абзиабара аҭоурых ала. Лара лаҳкәажәра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Рим анапахьы иаанагеит Мысра, Клеопатра лхаҭа лҽылшьит, Октавиан тәыс дҟаимҵарц азы. Лара акиноқәеи алитературатә ҩымҭақәеи рҿы зегь реиҳа еицырдыруа ажәытәӡатәи аперсонажқәа дыруаӡәкын, иахьагьы убарҭ дреиуоуп.

Клеопатра VII инеиԥынкылан 22 шықәса Мысра анапхгара алҭон, лашьцәа лыцхантәаҩцәан (дара традициала формалла иагьылхацәан) Птолемеи XIII, Птолемеи XIV, анаҩс римтәи ар рԥыза Марк Антони ԥҳәысс диман. Лара лоуп Рим анапахьы иаанагаанӡа, Мысра зхы иақәиҭыз аҵыхәтәантәи напхгаҩыс иҟаз. Лареи Иули Цезари, анаҩс лареи Марк Антонии ирыбжьаз абзиабара абзоурала зегьы деицырдыруа дҟалеит. Иҟалап Цезар иҟынтәи Цезарион захьӡыз аԥа дылхылҵзар, Антони иҟынтә- ҩыџьа аԥацәеи ԥҳаки[3].

Клеопатра илызку ахыҵхырҭақәа — Плутарх, Светони, Аппиан, Дион Кассии, Иосиф Флавии. Лара илызку ажәытәӡатәи аҭоурыхҭҵаарақәа раӷьырак лыхьӡ ҭызгақәо иреиуам; иҟоуп агәаанагара, Клеопатра лаҳаҭыр лазырҟәуаз Мысра знапахьы иаазгаз Октавиани иааикәыршаны иҟаз ауааи роуп ҳәа, урҭ рымч зегь азыркит аҳкәажә лыхьӡ арцәгьара, даадырԥшит ишәарҭоу Рим аӷа лакәны, уи азмырхакәа Марк Антони игени бааԥс лакәынгьы.

Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа џьоукы агәаанагара аадырԥшуеит лара илзырҳәоз иашаҵәҟьан ҳәа, акаҳԥреи агьангьашреи лылан ҳәа. Иаҳҳәап, IV-тәи ашәышықәсазы инхоз римтәи аҭоурыхдырҩы Аврели Виктор Клеопатра илызкны иҟаиҵаз аҳәамҭа еиқәханы иҟоуп: «Уи дыԥхамшьан, лассы-лассы длаԥсуан, акырӡа дыԥшӡан, аӡәырҩы ахацәа уахы заҵәык иадамхаргьы илызнеирц азы рыԥсҭазаара ахҭнырҵон»[4].

Ихадароу астатиа: Птолемеиаа
Птолемеи XII Авлет имармалташьтә биуст. Лувр амузеи. Париж

Клеопатра диит 69 азы, ҳ. ҟ. (официалла Птолемеи XII аҳра аниуаз 12-тәи ашықәс азы), иҟалап, Александриа. Лара аҳ Птолемеи XII Авлет хҩык (еицырдыруа) иԥҳацәа дыруаӡәкуп, иҟалап ауадалықԥҳәыс дылхылҵзар, избан акәзар, Страбон ишазгәеиҭоз ала, уи аҳ изакәантәыз ԥҳа заҵәык лакәын имаз — Береника IV, ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзтәи аҳкәажә.

Клеопатра лхәыҷреи лқәыԥшреи ирызкны акгьы еилкааӡам. Ҳәарада, лара даара анырра лынаҭеит ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзы иҟалаз аилаҩынтра, лаб аҳ дахҳәаны, Мысра данықәырца, иԥҳа (Клеопатра лаҳәшьа) Береника аҳкәажәс даныҟала. Рим Шьамтәыла ахаҭарнак Габинии имчқәа рыла Птолемеи XII иаҳратәра андырхынҳә, Птолемеи XII ауаҩшьрақәеи, арепрессиақәеи рахь диасуеит (урҭ ирылҵшәаны Береникагьы дҭахоит). Уи иахҟьаны иара театркьанџьак еиԥш изныҟәо иалагеит, Римтәи амчра абзоурала акәхеит аҳ иҭыԥаҿ даанызкылоз, Рим Мысра атәыла афинансқәа ахьалнацәцәаауаз акала дзаԥырхагахомызт. Лаб иаҳраан аҭыԥ змаз ауадаҩрақәа рҵагахеит ԥхьаҟа иаҳкәажәхаран иҟаз лзы, лара алшарақәа зегьы лхы иалырхәеит лаӷацәеи лымҩа иаԥгылази рықәгаразы. Иаҳҳәап, лашьа еиҵбы Птолемеи XIII ҳ. ҟ. 44 шықәсазы, уи ашьҭахь лаҳәшьа Арсиноиа IV.

Помпеиатәи аҭыӡсахьа, ҳ. ҟ. 46 шықәса инарзынаԥшуа. Иҟалап Клеопатреи Цезариони рпортреҭ акәзар

Иаанымхеит зыгәра угартә иҟоу, ииашаны, аидеализациа ҟамҵакәа, Клеопатра лҭеиҭыԥш аазырԥшуа сахьак. Алжир иҟоу Шершель ақалақь аҟны (ажәытәтәи ақалақь), аԥхасҭа зауз абиуст, Клеопатра лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иаԥҵан, иара Марк Антонии лареи рыԥҳа Клеопатра Селена II Мавретаниа аҳ Иуба II дахьицца аҳаҭыразы иҟаҵан, уи Клеопатра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзтәи лҭеиҭыԥш аанарԥшуеит, аха џьоукы ари абиуст Клеопатра Селена II лхаҭа лтәоуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Клеопатра VII илыдыркылоит еллинтәи абиустқәа, иқәыԥшу, абырзенцәа рхы-рҿқәа змоу аҳәса ԥшӡақәа аазырԥшуа, аха абиустқәа модельқәас ирымақәаз рхаҭарақәа иалкааӡам. Иҟоуп агәаанагара, Клеопатра VII лсахьа зныԥшуа абиустқәа Берлинтәи антикатә еизгарҭаҿы,насгьы Ватикантәи амузеи аҿы иҵәахуп ҳәа, аха аклассикатә ҭеиҭыԥш аидеализациа азуп ҳәа агәыҩбара цәырҵуеит. Ԥыҭҩык аҵарауаа агәаанагара аадырԥшуеит, Есквилинтәи Венера ҳәа изышьҭоу аҳатәара Клеопатра Рим даныҟаз иҟарҵеит ауп ҳәа.

Аԥара ҿырпқәа ирну апрофильқәа рҿы дарбоуп зхахәы ҳәуа, зыблақәа дуу, зыцламҳәа маҷк ԥхьаҟа иаагоу, зԥынҵа ҭархәо аԥҳәыс (Птолемеиаа рышьҭра ахаҭарнакцәа ишырҟазшьоу еиԥш). Даҽа ганкахьалагьы, идыруп, Клеопатра амч ду змаз ԥхаррак шлыҵаз,иаразнак улахь дшааиуаз, ларгьы уи лхы иалырхәон, уи адагьы, абжьы хаа лхан, лыхшыҩ ҵаулан, иҵарын. Клеопатра лпортреҭқәа збахьаз Плутарх иҩуеит:

Избан акәзар, абри аԥҳәыс лыԥшӡара зеиԥшыҟам ҳәа изышьҭоу, убла шаалықәшәалак узыршанхо акәмызт, аха лцәажәашьа ссирын, убри аҟнытә лҭеиҭыԥш зегьы ухнахуан, насгьы илҳәозгьы агәра угон, лажәақәа роума, лныҟәашьа аума, зегь рыла далукаауан, убри аҟынтә лара угәаҵанӡа днеиуан. Лыбжьы ашьҭыбжьқәа хааӡа ауаҩы илымҳа иҭыҩуан, лыбыз иарбан цәажәашьахкызаалак ирԥшӡан иаазырԥшуа, арахәыц рацәа змоу амузыкатә инструмент еиԥшын»[5]

Усҟантәи аамҭаз абырзенқәа рыԥҳацәа рааӡара усҟак хьаас ирымамызт, аҳцәа рҭаацәарақәа рҿгьы ус иҟан, аха Клеопатра аҵара ду лдырҵеит, уи ԥсабарала илылаз аҟәыӷара ианацла, алҵшәа бзиақәа аанагеит. Клеопатра ииашаҵәҟьаны аҳкәажә- аполиглот лакәхеит, лара лхатәы бызшәа инаҷыданы (еллинтәа аамҭазы иҟаз абырзен бызшәа) анаҩсгьы, илдыруан мысраа рбызшәа (лдинастиа аҟынтә раԥхьа лара лоуп уи аҵара зылзыршаз, иҟалап Птолемеи VIII Фискон дналамҵакәа), арамеитәи, агеезтәи (ажәытә ефиоптәи абызшәа), ажәытә аџьамбызшәа, ажәытә ауриа бызшәеи аберберцәа рбызшәеи (ажәытәтәи Ливиа аладахьы инхоз ажәлар). Лара лбызшәадыррақәа алаҭын бызшәагьы аҵанакит, аха аҵара змаз римаа, Цезар иеиԥш иҟаз, рхаҭақәа абырзен бызшәа бзиаӡаны ирдыруан.

Ахьӡ ахкы Аиероглифтә ҩыра Атранслитерациа Ахыҵх.
«Ахор ахьӡ»(Хор иеиԥш)
G5
G36
D21
V30F35 F35 F35 H2
Aa1
O22
wr(t) nb(t)-nfrw ȝḫ(t)-zḥ. [6]
G36 X1
D21
X1
V1
X1
A53N35
X2 X1
O34
wrt twt-n-jt.s. [7]
«Ахатә хьӡы»(Ра иԥҳа лаҳасабала)
zAra
H_SPACE
N29
E23
V1
Q3
D46
D21
X1 H8
U22
X1
O34
N36
qrwwpdr.t Ep. nṯrt mr(t)-jt.s. (Κλεοπάτρα θέά φιλοπάτωρ) [8]
N29
E23
M17V4Q3G1D46
D21
G1X1
H8
qrwjwȝpȝdrȝ.t [9]
Аепитет
X1
H8
R8X2
X1
S29N36
nṯrt mr(t) jt.s. [9]
X1R8X1
H8
X1
I9
O34
N36
nṯrt mr(t) jt.s. [10]

Аҳәынҭқар итәарҭахь амҩа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Птолемеи XII, ҳ. ҟ. 51 шықәса хәажәкырамзазы иԥсҭазаара далҵит, уи иуасиаҭ ала аҳ иҭыԥ Клеопатреи уи аамҭазы 9 шықәса раҟара зхыҵуаз лашьа еиҵбы Птолемеи XIII-и рахь иасуан, ешьеи еҳәшьеи формалла аҭаацәара аԥырҵеит, избанзар ажәытәтәи Мысратәи аҵас инақәыршәаны, аиашьа иаҳәшьа ԥҳәысс дигар акәын. Птолемеиаа рышьҭраҿы аӡӷабцәа зегьы Клеопатра рыхьӡын, аҷкәынцәа — Птолемеи. Клеопатра лашьа-лхаҵа иаҵкыс деиҳабын, убри аҟнытә регент ԥҳәысс дҟалеит. Лара 18 шықәса анлыхыҵуаз, Рим ақәыршаҳаҭны, аҳ иҭыԥ дахагылеит, Θέα Φιλοπάτωρ (Теа Филопатор) ҳәа официалла ахьӡ лыҭаны, даҽакала иуҳәозар, аб бзиа дызбо анцәарҭыԥҳа (ҳ. ҟ. 51 шықәсазтәи астела иану аҩыра аҟынтә). Лаҳра раԥхьатәи хышықәса аамҭа мариамызт, избанзар Нил аӡхыҵра ахьмаҷыз иахҟьаны ҩышықәса ирылагӡаны аҽаҩра ҟаломызт.

Ацнапхгаҩцәа аҳра руа ианалага, иаразнак аганқәа маӡала еиҿагыло иалагеит. Раԥхьа Клеопатра,лашьа қәыԥш наҟ днаиханы, лхала анапхгара ҟалҵон, аха нас иара амчра инапахьы иааигарц далагеит, аевнух Потин ( иара уаанӡа аҳәынҭқарра напхгара аиҭошәа дыҟан), акомандаҟаҵаҩ Ахилл, насгьы дзааӡаз Теодот (Хиостәи ариторик рыцхыраарала). ҳ. ҟ. 50 шықәса жьҭаарамза 27 рзтәи адокумент аҿы Птолемеи ихьӡ инаҵшьны аԥхьа игылоуп.

ҳ. ҟ. 48 шықәса аԥхынразы Шьамтәылаҟа ибналаз Клеопатра, уаҟа ар еизганы, уи ар хадара азуны, Мысра аҳәааҿы дааины дгылеит, Пелусии абаа азааигәара; иара уаҟаҵәҟьа ар дрыцны дааины лашьагьы дгылеит, иаҳәшьа атәыла даламҵарц азы.

Еиҭакратә моментны иҟалеит Мысраҟа ибналаз римтәи асенатор Помпеи Птолемеи идгылаҩцәа даныршьыз аамҭа.

«Клеопатреи Цезари». Асахьаҭыхҩы Жан-Леон Жером иҭыхымҭа (1866 ш.)

Уи аамҭазы аиҿагылара иаланагалеит Рим. Фарсал азааигәара Иули Цезар Помпеи дииааит, Помпеи ҳ. ҟ. 48 шықәса рашәарамза алагамҭазы Мысра дыӡхыҵуеит, Мысратәи аҳ ицхыраара даҳәоит. Птолемеи XIII қәыԥш, ииашаны иаҳҳәозар, иабжьгаҩцәа, аиааира згаз рҟынтә феида роурц азы, Помпеи ишьразы адҵа ҟарҵоит. Помпеи Мысра адгьыл ишьапы шаақәиргылаз, иааикәыршаны иҟаз зегьы рыла ишабоз дҭадырхеит (ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамза 28 рзы). Аха аҳ агха ихьит: ҩымш рышьҭахь Помпеи дишьҭаланы Мысра инеиз Цезар, уи дахьҭадырхаз игәы ԥнажәнеит, Помпеи ихы Александриа аҭӡамцқәа рзааигәара ҳаҭырла анышә иарҭартә иҟаиҵеит, анаҩс уаҟа Немезида лыԥшьаҭыԥ иргылеит.

Цезар Мысра даннеи ихазынаҭра хаирҭәаарц иҽазишәеит, Птолемеи XII аҳра архынҳәра данашьҭаз римтәи абанкир Рабири иҟны иҟаиҵаз ауалқәа рхархәарала, Цезар урҭ иара итәитәырц далагеит. Светонии иҩуеит, Цезар Мысра Римтәи провинцианы аҟаҵара «изымгәаӷьит» ҳәа, « зеиҿырцаа бзиоу хаҭарнакык инапахьы иааимгарц азы [амал ду змаз апровинциа] ». Убри аан Цезар аҳцәа рыбжьара иҟаз аимак-аиҿак аҿы ӡбаҩыс дыҟазарц шиҭаху рылеиҳәеит. Птолемеи XIII усгьы ииашаҵәҟьаны напхгаҩыс дыҟан, насгьы Помпеи дазхаиҵахьан; убри аҟынтә, Цезар Клеопатра лышҟа азҿлымҳара ааирԥшит, избанзар уи амчра лиҭар кьанџьаҵас ииҭаху лылаигӡалар илшоит ҳәа иԥхьаӡеит.

Мысраҟа данаа хара имгакәа, иара Клеопатра Александриаҟа длыԥхьоит. Птолемеи иуаа ирыхьчоз аҳҭнықалақь ахь анеира ус мариамызт; уи аус анагӡараҿы Клеопатра длыцхрааит лара бзиа дызбоз сицилиатәи Аполлодор, уи аҳкәажә маӡала аԥсыӡ зларкуаз анышь ала дигеит, анаҩс Цезар иуадақәа рахь днаигеит, ацәарҭама иазкыз асакь ду дҭаҵаны (акиносахьақәа рҿы ирԥшӡаны ишаадырԥшуа еиԥш, ауарҳал дылаҵаны акәымкәа, уахәаԥш Клеопатра луарҳал). Абри афакт иунарбоит аҳкәажә цәеижьыла митәык дшыҟамыз. Клеопатра Римтәи адиктатор диашьаԥкны, даазмырбуаз рзы дашшышуа далагеит, Потин дишьырц азы агәазыҳәара аалырԥшит. 52 шықәса зхыҵуаз Цезар аҳкәажә қәыԥш даара дигәаԥхеит; уи адагьы, Птолемеи XII иуасиаҭ азыхынҳәра иара ихатә политикатә интересқәа ирықәшәон. Адырҩаҽны шьыжьымҭан Цезар иӡбамҭа атәы жәаха шықәса зхыҵуаз аҳ аниаиҳәа, уи игәы ԥжәаны идиадема ихҳәаны, дыҳәҳәо аҳҭынра ддәылҟьеит, ачарҳәара шизыруз атәы еизаз ауаа иреиҭеиҳәо далагеит. Ари заҳаз ажәлар агәынамӡара аадырԥшуа иалагеит; аха уи аамҭазы Цезар аҳ иуасиаҭ дырзаԥхьан, илиршеит ажәлар реиқәкра.

Аха Цезар изы аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит. Иара ицыз ар быжь- нызқьҩык асолдаҭцәа ыҟан; Африка иҭадырхаз Помпеи идгылаҩцәа еизо иалагеит, ари аҭагылазаашьа Птолемеи ипартиа ахаҭарнакцәа Цезар дықәаҳгоит ҳәа агәыӷра рызцәырнагеит. Потини Ахилли Александриаҟа ар ааԥхьара рырҭеит; Цезар Потин дахьишьызгьы иаанамкылеит бџьаршьҭыхлатәи ақәгылара. Аруаа ақалақьуаагьы рыдгылеит, римаа ишырҭаху рхы ахьымҩаԥыргоз, ақалақьуаа рмал ахьырцәыргоз иаҿагыланы игылеит. Птолемеи XIII-ии иаҳәшьа Арсиноиеи уахь ибналаны ианнеи еиҳа ргәы шьҭыҵит. Уи иахҟьаны, ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамзазы Александриа аҳратә квартал аҿы инхоз Цезар иааикәшан итәеит. Цезари Клеопатреи еиқәдырхеит цхыраара ирзааиз Пергамтәи Митридат напхгара ззиуаз архәҭақәа.

Абунтҟаҵаҩцәа ҳ. ҟ. 47 шықәса ажьырныҳәамза 15 рзы Мареотиатәи аӡиа азааигәара индырҵәеит, аҳ Птолемеи дыбналаны дышцоз Нил дӡааҟәрылеит. Арсиноиа дрытҟәеит, Цезар итриумфтә ныҟәара дытҟәаны далан. Уи ашьҭахь Цезари Клеопатреи еицны 400 ӷба рыла Нил ихылеит, аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа рацәаны имҩаԥыргеит. Клеопатра амчрахь дхынҳәит хәажәкырамза 27 рзы[11], егьи лашьа еиҵбы Птолемеи XIV формалла хаҵа диццеит, Римтәи апротекторат аҵаҟа иҟаз Мысра ииашаҵәҟьаны анапхгаҩыс дҟалеит. Апротекторат иахәдықәҵараны иҟалеит Мысра иаанрыжьыз х-легионк. Цезар данца ашьҭахь хара имгакәа, ҳ. ҟ. 47 шықәса рашәарамза 23 рзы, Клеопатра аԥа длоуеит, уи Птолемеи Цезар ҳәа ихьӡырҵеит, аха Цезарион ҳәа Александриаа ирҭаз ахьӡшьа ала аҭоурых дазынхеит[12]. Уи Цезар сахьалеи ртәашьалеи даара диеиԥшуп ҳәа азгәарҭон.

Цезар Понт аҳ Фарнак II диабашьуан, уи ашьҭахь Африка иҟаз Помпеи аҵыхәтәантәи идгылаҩцәа; аибашьрақәа анынҵәа иарзнакҵәҟьа, Клеопатреи лашьеи Римҟа иааԥхьоит (ҳ. ҟ. 46 шықәсазы, аԥхынра), формалла, Рими Мысреи рыбжьара аиҩызара рыбжьарҵарц азы. Клеопатра Тибр аԥшаҳәаҿы ибаҳчақәа ирҭалаҳан иҟаз Цезар ивилла лиҭеит, уаҟа лара илыдылкылон ҳаҭыр лықәҵара иазыццакны инеиуаз римаа дуқәа. Уи ареспубликанеццәа агәынамӡара рызцәырнаго иалагеит, насгьы Цезар иԥсра зырццакыз амзызқәа иреиуахеит. Уи моу, уҳәан-сҳәанны ирылалеит (Светони ииҳәаз, насгьы зегьы ргәалаҟазаара аазарԥшуаз акәны), Цезар Клеопатра аҩбатәи ԥҳәысыс дҟаиҵарц игәы иҭоуп, аҳҭнықалақь Александриаҟа иигарц иҭахуп ҳәа. Цезар ихаҭа адҵа ҟаиҵеит ахьӡы зхьыршаз Клеопатра лҳатәара Венера Ахацыркҩы лныҳәарҭаҿы идыргыларц (иара дызҵанакуаз Иулиаа рышьҭра, амиф ишаҳәоз ала, Венера илхылҵит). Ус шакәызгьы, Цезар иуасиаҭшәҟәы Цезарион иӡбахә ҳәа акгьы анӡамызт, убри алагьы уи иԥа шиакәыз шьақәимырӷәӷәаӡеит.

Асуверентә напхгара

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Цезар дыршьит ачарҳәара иалҵшәаны ҳ. ҟ. 44 шықәса, хәажәкырамза 15 рзы. Мызкы ашьҭахь, мшаԥымза аҽеиҩшамҭаз, Клеопатра Рим аанлыжьит, ԥхынгәымзазы Александриаҟа дааит. Уи ашьҭахь хара имгакәа 14 шықәса зхыҵуаз Птолемеи XIV идунеи иԥсахит. Иосиф Флавии излеиҳәо ала, иаҳәшьа ашҳам илҭеит: аԥа данлыхша Клеопатра формалла ацнапхгаҩы длоуит. Ари аҭагылазаашьаҿы изызҳауаз лашьа зынӡа дмыцхәын.

ҳ. ҟ. 43 шықәсазы Мысра амлакра ҟалеит, ҩышықәса инеиԥынкыланы Нил аӡы хыҵуамызт. Аҳкәажә зегь раԥхьаӡа иргыланы дзызхәыцуаз лаҳҭнықалақь фатәыла аиқәыршәара акәын, ақалақьуаа агәамҵрақәа ирылагахьан. Иҭархаз Цезар иаанижьыз римтәи х-легионк, Мысра иҟанаҵ иаарҭахыз ҟаҵо игәаран.

Цезар дызшьыз ганкахьала Кассии Брути, даҽа ганкахьала иара иҭынхацәа Антонии Октавиани рыбжьара иҟалаз аибашьра аҳкәажә даламӡырц азы, ҟәыӷарыла лхы мҩаԥылгар акәын. Мрагылара Цезар дызшьыз рнапаҿы иҟан: Брут Бырзентәылеи Азиа Хәыҷи анапхгара рзиуан, Кассии Шьамтәыла дтәан. Кипр иҟаз Клеопатра лымчра ахаҭарнак Серапион Касси дицхрааит ԥаралеи аӷбақәеи рыла, ҳәарада аҳкәажә лақәшаҳаҭрала, римтәи лхылаԥшҩы дызшьыз рахь илымаз ацәаныррақәа зеиԥшразаалакгьы. Анаҩс лара официалла Серапион иҟаиҵаз мап ацәылкит. Даҽа ганкахьалагьы, Клеопатра ԥыҭрак ашьҭахь ишылҳәаз ала, ацезарианцәа дрыцхраарц азы аӷбақәа еиқәлыршәеит. ҳ. ҟ. 42 шықәсазы ареспубликанеццәа Филиппқәа рзааигәара иҭадырхеит. Аҭагылазаашьа Клеопатра лзы иаразнак аҽаԥсахит.

Марк Антонии лареи реиқәшәара

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Антонии Клеопатреи реиԥылара ҳ. ҟ. 41 шықәсазы. Лоуренс Алма-Тадема исахьаҭыхымҭа, 1883, ахатәы еизга
Клеопатра ӷба ԥшӡала Антони иахь дцоит. Акинофильм «Клеопатра» аҟынтәи акадр, 1963 ш.

Клеопатра 28 шықәса лхыҵуан ҳ. ҟ. 41 шықәсазы, 40 шықәса зхыҵуаз римтәи ар рԥызеи лареи анеибадыр. Антони, аҽыр рнапхгаҩык иаҳасабала, ҳ. ҟ. 55 шықәсазы Птолемеи XII иаҳра аиҭашьақәыргыларазы ақәгыларақәа дышрылахәыз дыруп, аха уи аамҭазы урҭ зеиқәымшәазар ҟалап, Аппиан жәабжьны еиҭеиҳәоит Антони 14 шықәса зхыҵуаз Клеопатра убри аамҭазы дигәаԥхахьан ҳәа[13]. Иҟалап урҭ еибадырзар аҳкәажә Рим даныҟаз аамҭазы, аха 41 шықәсазы еиқәшәаанӡа, ибзианы изеибадыруамызт.

Римтәи адунеи аихшараан, ареспубликанеццәа анықәырҳәа ашьҭахь, Антони Мрагылара ирҭеит. Антони Цезар ипроект наигӡарц иӡбеит — апарфианцәа дырҿагылан деибашьырц. Аибашьра иҽазыҟаҵо, иара Александриаҟа аофицар Квинт Делли ддәықәиҵоит, Клеопатра иара иахь Киликиаҟа днеирц адҵа лиҭоит. Цезар дызшьыз дрыцхраауан ҳәа лара ахара лыдирҵарц иҭаххеит, иҟалап уи ҽыҵгас иҟаҵаны, аибашьратә ныҟәаразы иахьынӡазалшоз аԥара лымихырц игәы иҭеикзар.

Клеопатра, Делли ила Антони иҟазшьа аҷыдарақәа зегьы еилылкааит, зегьы раԥхьаӡа иргыланы аҳәса бзиа ишибоз, ихы шьҭыхны дшыҟаз, адәахьтәи аԥшӡарақәа бзиа ишибоз. Арҭқәа анеилылкаа лара даалаган зыԥрақәа ҟаԥшьеиқәаз, араӡын зхьыршаз ажәҩақәа змаз, зыбзарқьал ахьӡы ахьыршаны иҟаз аӷба дақәтәан дизааит; лара лхаҭа Афродита лымаҭәа лышәҵаны дақәтәан, лыҩганкгьы рҿы Ерот еиԥшыз аҷкәын хәыҷқәа гылан, аӷба ныҟәырцон анимфқәа рымаҭәақәа зшәыз, лымаҵ зуаз аҭыԥҳацәа. Аӷба Кидн аӡиас ахылан ицон, афлеиҭақәеи акифарақәеи рыбжьы ссири, илаҳа-лаҳауа иҟаз афҩы хаақәеи рго. Анаҩс лара Антони даалыԥхьоит еиҿылкааз аныҳәатә еишәа ду ихы алаирхәырц азы. Арҭқәа зегьы збаз Антони иаразнакала Клеопатра игәы лызцеит. Аҳкәажә илыдырҵоз ахарақәа зегьы уадаҩрада мап рцәылкит. Серапион иҟаиҵақәоз ртәы ҳәа акагьы сыздырӡомызт ҳәа даақәгылеит, лара лхаҭа ацезарианцәа рыцхрааразы афлот шеиқәлыршәаз атәы ралҳәеит, аха уи афлот, рыцҳарас иҟалаз, аԥша ӷәӷәақәа ирыхҟьаны иаанкылан ҳәа азгәалҭеит. Антони Клеопатра игәы шлызцоз ашьақәырӷәӷәаразы, лара иҟалҵаз аҳәарала, Ефес иҟоу Артемида лныхабаа аҟны зҽыҵәахны итәаз лаҳәшьа Арсиноиа IV лышьразы адҵа ҟаиҵеит.

Иан де Браи, Антонии Клеопатреи рчаражәра, 1669

Абас ала иалагеит жәашықәса ицоз абзиабара аҭоурых, аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа иреиуақәоу — Антонии лареи реизыҟазаашьақәа рҿы, Клеопатра лпланқәа рынагӡаразы аполитикатә гәҭакы аҭыԥ ахьынӡамаз цқьа ишаҳзымдыруагьы. Иара иганахьала, Антони напхгара зиҭоз ар ду рныҟәгара злаилшоз Мысратәи аԥарақәа рыла акәын.

Лагьидаа рҳәынқарра аиҭашьақәыргылара

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Антони, ир ааныжьны, Клеопатра длышьҭаланы Александриаҟа дцеит, уаҟа ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәазтәи аӡын ихигеит, арыжәтәи агәырҿыхарақәеи иҽрыдцало. Клеопатра лакәзар, иахьынӡалылшоз иара длыдҿалҳәаларц лҽазылшәон.

Плутарх еиҭеиҳәоит:

Лара иара абаҩқәа рыла дицхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын, уахынла иара атәы имаҭәа ишәҵаны ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы дааҭгыланы аԥшәмацәа, малла еиҩцамыз ауаа данрыхлафуаз, Клеопатрагьы иара дишьашәаланы лҽеибыҭаны дицын»

Ҽнак Антони, Клеопатра илаз аԥсыӡкратә ҟазарала диршанхарц игәы иҭакны, иааиԥмырҟьаӡакәа аԥсыӡ ҿыцқәа иҵәгәыр иахарҵаларц азы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит; Клеопатра, уи иаҩсҭаара иаразнак еилылкаан, ларгьы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит, Антони иҵәгәыр ирҩаны иҟоу аԥсыӡ ахарҵарц азы.

Клеопатра VII лпортрет аԥараҿырԥ аҿы

Урҭ хәмаруанаҵы, апарфианцәа раҳ иԥа Пакор ажәылара далагеит, уи иахҟьаны Рим Шьамтәылеи, Азиа Хәыҷи, Киликиеи ацәыӡит. Антигон Маттафии, Хасмонеиаа (Маккавеиаа) рдинастиа аҟынтә римаа ирҿагылаз аҳ иԥа, апарфианцәа Иерусалимтәи аҳра иҭыԥ аҿы днаргеит. Марк Антони Тирынтәи аамҭа кьаҿк ала аҿагыларатә жәылара мҩаԥигеит, аха нас Римҟа дхынҳәыр акәхеит, уаҟа иԥҳәыс Фульвиеи Октавиан идгылаҩцәеи реиҿагылара ашьҭахь, Брундизиа аҭынчразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Иҟалаз аиҿагыларақәа Фульвиа илхаран, Плутарх излеиҳәо ала, убас ала лара дгәыӷуан Антони Клеопатра дылҟәылгап ҳәа.

Уи аамҭазы Фульвиа лыдунеи лыԥсахит, Антони Октавиан иаҳәшьа Октавиа ԥҳәысс дигеит. Убри аамҭазыҵәҟьа, ҳ. ҟ. 40 шықәсазы, Александриа инхоз Клеопатра Антони иҟынтә еициз ҩыџьа ахшара лхылҵит: аҷкәын Александр Гелиос («Амра»), аӡӷаб Клеопатра Селена («Амза»).

Хышықәса ирылагӡаны ҳ. ҟ. 37 шықәса ҭагаларанӡа аҳкәажә илызку адыррақәа ыҟам. Антони Италиантәи даныхынҳә ашьҭахь, бзиа еибабоз Антиохиа еиқәшәоит ҭагалан 37 шықәсазы, убри аамҭа инаркны рполитикеи рыбзиабареи рҿы аетап ҿыц алагоит. Антони илегат Вентидии апарфианцәа ықәицеит; Антони апарфианцәа рхаҭарнакцәа иара ихатәы вассалцәа рыла иԥсахуеит, мамзаргьы Римынтәи ишиашоу напхгара ҟаиҵоит. Убас, еицырдыруаз Ирод, иара ицхыраарала, Иудеиа аҳыс дҟалоит. Убасҵәҟьа иҟалеит Галатиеи, Понти, Каппадокиеи. Арҭқәа зегьы Клеопатрагьы афеида алылгоит, избанзар лара Кипр шылтәу шьақәырӷәӷәахоит, иара убасгьы Адгьылбжьаратәи амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу шьамтәылатәии киликиатәии ақалақьқәа, иахьатәи Ливан иҟоу Халкидика аҳра азы лзинқәа шьақәдырӷәӷәоит. Убас ала, лара илылшеит раԥхьатәи Птолемеиаа рҳәынқарра ахәҭакахьала аиҭашьақәыргылара.

Клеопатра лаҳратәра аера ҿыц абри аамҭа инаркны ишалагаз атәы адокументқәа рҿы иарбазарц адҵа ҟалҵеит. Лара лхаҭа аофициалтә титул лыдылкылеит Θεα Νεωτερα Φιλοπατωρ Φιλοπατρις (Феа Неотера Филопатор Филопатрис), даҽакала иуҳәозар, «анцәарҭыԥҳа еиҵбы, аби аԥсадгьыли бзиа избо». Атитул рзырхан ирыдҵахаз шьамтәылаа, урҭ Птолемеиаа ршьа злаз аҳкәажә (анцәарҭыԥҳа еиҳабы) Клеопатра Феа дрыман ҳ. ҟ. II-тәи ашәышықәсазы; ари атитул, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагарала, иара убас иаанарԥшуан Клеопатра Македониатәи ашьаҭақәа шлымазгьы, уи Шьамтәыла напхгара азҭоз абырзен-македониатәи акласс азы акры зҵазкуаз аргументын.

Антонии Клеопатреи рхәыҷқәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ажәытәтәи римтәи абиуст, Клеопатра лхаҭа, мамзаргьы Марк Антони иҟынтә лыԥҳа Клеопатра Селена II аазырԥшуа.

ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа рзы Антони апарфианцәа дырҿагыланы аибашьра далагеит, уи арыцҳара ду ахылҿиааит, еиҳарак Ермантәылеи Мидиеи рышьхақәа рҿы аӡын ӷәӷәа ахьыҟаз иахҟьаны. Антони ихаҭа аарла аԥсра дацәынхеит.

Клеопатра Александриа даанхеит, уаҟа ҳ. ҟ. 36 шықәса цәыббрамзазы Антони иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — Птолемеи Филадельф. Рим Антонии Клеопатреи рхы ахьеидыркылаз аимпериеи, хаҭала Октавиани рзы шәарҭара дууп ҳәа рыԥхьаӡо иалагеит. Аҵыхәтәантәи, ҳ. ҟ. 35 шықәса ааԥын алагамҭазы, иаҳәшьа Октавиа, Антони закәанлатәи иԥҳәыс, иԥҳацәа ҩыџьа ран —Антониа Еиҳабы (аԥхьаҟа императорхараны иҟаз Нерон ианду) Антониа Еиҵбы (аԥхьаҟа Германики аимператор Клавдии иранхаран иҟаз) — лхаҵа ишҟа дишьҭит. Аха лара Афины дышнеиҵәҟьаз, Антони иаразнак дхынҳәырц лыдиҵит. Уи аӡбамҭа Клеопатра илыхҟьеит, избанзар лара Антони уԥҳәыс дудыукылар сҽысшьеит ҳәа диқәмақарит.

Антони парфианцәеи иареи реибашьраҿы дахьаҵахаз азы ашьоура иҭахын: ҳ. ҟ. 35 шықәсазы Ермантәыла аҳ Артавазд II дытҟәаны дигеит, егьи Артавазд — Мидиа Атропатены аҳи иареи аиҩызара рыбжьарҵеит, итриумф азгәеиҭеит, аха Рим акәымкәа, Александриа, Клеопатреи еицырхылҵыз рхәыҷқәеи алархәны. Ԥыҭрак ашьҭахь, Цезарион аҳцәа рҳ ҳәа атитул иоуит; Александр Гелиос Ермантәылеи Евфрат анаюстәи адгьылқәеи раҳыс дыԥхьаӡахеит, Птолемеи Филадельф Шьамтәылеи Азиа Хәыҷи иоуит (номиналла, избанзар ҩышықәса инарзынаԥшуа ихыҵуан), аҵыхәтәаны, Клеопатра Селена II илырҭеит Киренаика.

Арҭ атерриториақәа зегьы Антони ииашаҵәҟьаны инапы аҵаҟа иҟамызт. Иосиф Флавии ишиҳәо ала, Клеопатра Иудеиагьы лҭахын, аха Антони мап лцәикит; аха ари ажәабжь агәыҩбара узцәырнагоит.

Адгьылқәа ршара иазкыз ажәабжь Рим ӷәӷәала ргәы ԥнажәеит; Антони Римтәи аҵасқәа зегьы еилаганы, еллинтәи аҳәынқар иеиԥш ихы мҩаԥиго далагеит.

Ихадароу астатиа: Акциумтәи аибашьра

Антони макьанагьы асенати ари рҿы иҳаҭыр ӷәӷәан, аха Мрагыларатәи -еллинтәи аҟазшьақәа аазырԥшуаз ихымҩаԥгашьақәа, римтәи анормақәеи атрадициатә идеиақәеи ирҿагылон, иара ихала Октавиан ииҭеит иҿадыргылашаз абџьар. ҳ. ҟ. 32 шықәсазы аграждантә еибашьраҿынӡа инеит. Убри аан Октавиан уи «Римтәи ажәлар Мысратәи аҳкәажә илҿагыланы имҩаԥырго еибашьроуп» ҳәа рылеиҳәеит. Римтәи ар рԥыза тәыс дҟазҵаз мысратәи аԥҳәыс, Рими уи ацәаҩа бзиақәеи ирыцәтәыму мрагыларатәии, еллинтәи-аҳратә цәырҵра бааԥсқәи дырхыҵхырҭаны даадырԥшуа иалагеит.

Актиумтәи аибашьра. Лоренцо А. Кастро (1672)

Антонии Клеопатреи аибашьразы 500 ӷба змаз афлот рхианы ирыман, урҭ рҟынтә 200 мысратәиқәан. Антонии Клеопатреи еиманы изеиҩсуаз абырзен қалақьқәа зегьы рҿы қьаф уа иқәын, аныҳәарақәа мҩаԥго, иара дкалышь-малышьуа акәын дшеибашьуаз, убриалагьы Октавиан аибашьцәеи амшынтә флоти реиҿкааразы аамҭа ииҭон. Антони Бырзентәыла мраҭашәаратәи аԥшаҳәахьы архәҭақәа еизигонаҵы, Октавиан иаарласны Епирҟа дцеит, Антони уаҟа иабашьра далагеит.

Клеопатра Антони ир ргыларҭаҿы дахьыҟаз, лгәы ԥызжәоз зегьы рзы иааиԥмырҟьаӡакәа ацәгьа ахьлыршуаз, Антони даара иԥырхагахеит, уи иахҟьаны идгылақәоз аӡәырҩы аӷа иганахь ииасит. Иҟазшьарбагоуп Антони гәыкала идгылаз Квинт Делли иҭоурых, уи Октавиан иахь диасыр акәхеит, избанар Клеопатра илхиҳәааз алаф лаҳаҭыр ланарҟәит ҳәа ԥхьаӡаны, ашҳам иҭан дылшьырц лгәы ишҭаз иазкны адырра иоуит. Октавиан иахь ииасқәаз Антони иуасиаҭ ажәақәа ртәы изеиҭарҳәеит; уи иаразнак иахьыҵәахыз Веста лыныҳәарҭа аҟынтәи иганы иҭрыжьит. Антони официалла Клеопатра иԥҳәыс шлакәыз шьақәирӷәӷәон, лԥацәа изакәантәу ихшарақәа шраку, насгьы Рим акәымкәа, Клеопатра лывара Александриа анышә дамардарц уасиаҭны иаанижьит. Антони иуасиаҭ зынӡа ихьӡ ланарҟәит Римаа рҿаԥхьа.

Октавиан, ар рԥыза дук иакәмызт, убри аҟынтә далихит Марк Випсани Агриппа, аибашьра қәҿиарала имҩаԥызгоз, аԥышәа змаз ар рԥыза. Агриппа илиршеит Амбракиатәи аӡыбжьахала аҟны Антонии Клеопатреи рфлот акәшара. Урҭ рыруаа афатә рзымхо иалагеит. Клеопатра мшынла раӷа иӷбақәа ԥыхха иқәҵаны рхы еиқәдырхарц лҭаххеит. Арратә хеилак аҿы ари агәаанагара аԥыжәара агеит. Уи иалҵшәаны Акциум амшынтә еибашьра ҟалеит ҳ. ҟ. 31 шықәса цәыббрамза 2 рзы. Убасҟан Клеопатра даҵахар ҳәа дшәаны лыӷбақәа лыманы дыбналарц лыӡбеит. Антони уи длышьҭалеит. Ирҟәаҟәаз ифлот Октавиан инапахьы иааигеит, уи ашьҭахь згәы каҳаны иҟаз адгьылмҩатә архәҭақәагьы еибашьрада рабџьар шьҭарҵеит.

Антонии Клеопатреи рҭахара

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Клеопатра лыԥсра, Реџьинальд Артур исахьа, 1892
Ихадароу астатиа: Клеопатра лыҽшьра

Антони Мысраҟа дхынҳәит, Октавиан иҿагыларазы акгьы ҟаимҵеит. Аха уи азы иара алшарақәагьы имамызт. Иара имчқәа арыжәтәи аныҳәақәеи ирықәирӡуан, насгьы Клеопатреи иареи «Аҽшьыҩцәа рхеилак» шаԥырҵо атәы рыларҳәеит, уи алахәылацәа ҳаицыԥсуеит ҳәа ҭоуба ҟарҵеит. Рҩызцәагьы уи ахеилак иалалар акәхеит. Клеопатра абаандаҩцәа рҿы еиуеиԥшым ашҳамқәа злоу ахәшәқәа ԥылшәон, иарбан шҳаму еиҳа ирласны, ахьаа умҭаӡакәа узшьуа аилкааразы. Клеопатра Цезарион иеиқәырхара даара хьаас илыман. Иара Индиаҟа ддәықәылҵеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь ахәыҷы Мысраҟа дхынҳәуеит. Аамҭак азы лара лхаҭагьы Индиаҟа абналара лгәы иҭалкит, аха аӷбақәа Суецктәи аӡымҩахгага иахысны ицарц ианалага, арабцәа ирблит. Урҭ апланқәа мап рцәыркыр акәхеит.

Клеопатра лыԥсра, Венгртәи асахьаҭыхҩы Гиула Бензур исахьаҭыхымҭа, 1911

ҳ. ҟ. 30 ашықәс, ааԥынразы Октавиан Мысра дақәлеит. Клеопатра ачарҳәара лҽацәылыхьчарц лҽазылшәо далагеит гәымбылџьбарала: Пелусиа акомендант Селевк абаа аӷацәа ианриҭа, иԥҳәыси ихәыҷқәеи ршьырц адҵа ҟалҵеит. Ԥхынгәымза анҵәамҭазы Октавиан ируаа Александриа азааигәаранӡа иааит. Антони ир аҟынтә иаанхаз ахәҭақәа акакала еишьҭагыланы, аиааира згаз иахь ииасуа иалагеит.

Нанҳәамза 1 азы Клеопатра, зыгәра лгоз лмаҵуҩҳәсақәа Ирадеи Хармиони лыманы, лхатә кардама ахыбра лҽыҩнакны дтәеит. Антони лҽылшьит ҳәа амц дыржьеит. Антони ари аниаҳа, аҳәа илеиҵеит. Дук мырҵыкәа, аҳәса зыԥсы зхыҵуаз Антони акардама дҭаргалеит, иқьызқьызуа иҵәыуоз Клеопатра лнапаҟны иԥсҭазаара далҵит. Клеопатра лакәзар, аҟама кны днагылеит, аԥсра дшазхиоу аарԥшуа, аха анаҩс Октавиан ицҳаражәҳәаҩ иацәажәара далагеит. Уи акардама ахыбра аҭалара азин илҭеит, насгьы илкыз абџьар лымихит. Иҟалап Клеопатра Октавиан дхылхырц дгәыӷуазҭгьы, мамзаргьы еиқәшаҳаҭны аҳра лзынижьуа џьылшьозҭгьы. Аха Октавиан Цезари Антонии раасҭа иҽирӷәӷәеит, ихыхрагьы лылымшеит.

Клеопатра аҵыхәтәантәи лымшқәа ртәы Плутарх иԥкааны дрылацәажәоит, лҳақьым Олимп игәалашәарақәа ихы иархәаны. Октавиан Клеопатра азин лиҭеит бзиа илбоз анышә дамалдарц; лхатә лахьынҵа еилкаамызт. Лара дычмазаҩушәа ҟалҵеит, насгьы амла лҽаркны лхы лшьуашәа далагеит, аха Октавиан бхәыҷқәа ҭасырхоит ҳәа данлықәмақар, илыдыргалоз ахәышәтәра рыжәра дакәшаҳаҭеит.

Мшқәак рышьҭахь, Цезар (Октавиан) ихаҭа Клеопатра дылҭааит, маҷк лгәы ирҭынчырц азы. Лара лгәы кажьны, лылахь еиқәҵаны лиарҭа дылаиан, Цезар лышә аҿы данаацәырҵ, ахитон заҵәык шылшәыз дҩаҵҟьан, днаиашьаԥкит. Акыраамҭа илмырҽеицыз лыхцәқәа шьыҵәра -шьыҵәра икнаҳан, лхы-лҿы бнеикны иҟан, лыбжьы ҵысуан, лыблақәа ҭахәаҽын.[14]

Клеопатра лыԥсра. Асахьаҭыхҩы Жан-Андре Риксан (1874)

Октавиан Клеопатра лгәы шьҭызхуаз ажәақәа налаҳәаны дцеит.

Дук мырҵыкәа Клеопатра бзиа дызбоз римтәи аофицар Корнели Долабелла илеиҳәеит, хымш рышьҭахь Октавиан итриумф азы лара Римҟа дышдәықәырҵо. Клеопатра Октавиан заа изылҩыз ашәҟәы ирҭарц азы адҵа ҟаҵаны, лмаҵуҩҳәсақәа лыманы лкардама лҽыҩналкит. Октавиан ашәҟәы иоуит, уи аҟны Клеопатра дашшуан, насгьы Антони ивара анышә дамардарц азы аҳәара ҟалҵон. Октавиан иаразнак лара лышҟа ауаа дәықәиҵеит. Иишьҭыз ауаа Клеопатра дыԥсны дырбеит, лара аҳқәажә лымаҭәақәа лышәҵаны ахьтәы цәардаӷәы дықәын. Уаанӡа алаҳақәа зҭаз ааҵәа иманы нхаҩык длызнеит, ахьчаҩцәа уи иганахь гәҩара рызцәырымҵӡеит. Убри инамаданы анхаҩы ааҵәа амаҭ ҭартәаны Клеопатра илызнеигеит ҳәа агәаанага аадырԥшит. Аҳкәажә лнапаҿы ацҭыԥқәа ҩба аарла иубарҭан рҳәон. Амаҭ ахаҭа ауадаҿы ирымбаӡеит, иаразнак аҳҭынра ааныжьны иҳәазаны ицазшәа.

Даҽа версиак инақәыршәаны, Клеопатра ашҳам лыхцәы иалалҵоз ашьыԥлика аҿы иҵәахны илыман. Ари аверсиа шьақәзырӷәӷәо фактуп Клеопатра лмаҵуҩҳәсақәа рҩыџьагьы лара иахьлыцыԥсыз. Маҭык хҩык ауаа знык ала иашьит ҳәа агәрагара уадаҩуп. Дион Касси излеиҳәо ала, Октавиан Клеопатра апсиллцәа рыцхыраарала лыԥсы ҭеиҵарц иҽазишәеит, дара ашҳам алцәыцәаара рхы ԥырхага амҭакәа изылшоз аекзотикатә жәлары рхаҭарнакцәа ракәын.

ҳ. ҟ. 30 ашықәс, нанҳәамза 12 рзы Клеопатра лыԥсҭазаара дахьалҵыз иалҵшәаны Октавиан Рим имҩаԥигоз итриумф дизаламырхәит иитҟәарц ииҭахыз аҳкәажә ԥшӡа. Атриумфтә ныҟәараҿы лҳаҭәара заҵәык акәын иргоз.

Цезар ииааӡаз Октавиан Клеопатреи Цезари рԥа Птолемеи XV Цезарион иара убри ашықәс азы дҭаирхеит. Антони ихәыҷқәа азынџьырқәа рыла иҿаҳәаны атриумфатор ипарад иаладырхәит, анаҩс урҭ Октавиан иаҳәшьа Октавиа, Антони иԥҳәыс, «лхаҵа игәалашәара аҳаҭыразы» илааӡеит. Аамҭа анца, Клеопатра лыԥҳа Клеопатра Селена II ԥҳәысс дирҭеит амавританиатәи аҳ Иуба II, убас алагьы Шершельтәи Клеопатра лбиуст аԥҵахеит.

Александр Гелиоси Птолемеи Филадельфи рлахьынҵа еилкаамкәа иаанхеит. Урҭ заа иԥсит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.

Мысра Римтәи апровинциақәа ируакхеит.

Клеопатра лкардама ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡоу аҭыԥқәа иреуоуп Тапосирис Магна (иахьатәи Абусир) аныҳәарҭа азааигәара. Осирис иныхабаа Александриа инаркны 45 километра мраҭашәарахь игылоуп, уи дыргылеит аҳ Птолемеи II ихаан. Ари иԥшьоу ҭыԥуп- алегенда инақәыршәаны Осирис иԥсыбаҩ анышә иахьамадоу аҭыԥқәа иреиуоуп. 2009 шықәса ааԥынразы, Мысратәи ажәытә ҭынхақәа рзы усҟан министрс иҟаз Заҳи Ҳавасс амассатә информациатә хархәагақәа ирылеиҳәеит, аныхабаа аҟны радарла имҩаԥыргаз аҭыхрақәа ирыбзоураны, 120 метра зкуа, ԥслымӡла иҭәыз атунель аҵарауаа ишырыԥшааз. Ажрақәа раан ирыԥшааит аԥҳәыс лҳатәара, иҟалап уи илегендартәу Клеопатра лакәзар, лара аҳра анылуаз иҭыжьыз ҳәа иԥхьаӡоу аԥара ҿырпқәа, иара убас даныԥсы ашьҭахь иҟаҵаз ахаҵа имаска, иҟалап уи Марк Антони итәызар. Аха,ари аҩыза оптимизм шыҟазгьы (2006 шықәса, абҵарамзазы Заҳи Ҳавасс ажурналистцәа иреиҳәеит: «ҳара Клеопатра лкардама ҳашьҭоуп. Ҳара ҳаԥхьа, Мысра аҵыхәтәантәи аҳкәажә лыԥсыжырҭа системала аԥшаарақәа аӡәгьы имҩаԥимгацызт» ҳәа), Клеопатра лкардама (Марк Антони итәы еиԥш) уажәраанӡагьы иԥшааӡам. Ари аныхабаа ааигәарагьы, егьырҭ аҭыԥқәа рҿгьы. Зҵыхәтәа цәгьахаз абзиабаҩцәа дуқәа ркардамақәа рыԥшаара иацҵоуп.

Клеопатра акультураҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Асахьаҭыхратә ҟазара

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Клеопатра лхаҿсахьақәа изныкымкәа асахьаҭыхреи аҿыханҵеи рҿы иаадырԥшхьеит, еиҳарак XVI—XIX-тәи ашәышықәсақәа рзы.

Еиҳа ирылаҵәахьоу асиужетқәа иреиуоуп «Клеопатра лыԥсра[fr]» мамзаргьы «Аԥсра иаҿу Клеопатра». Еиҳарак асахьаҿы даарԥшуп ихту ма зыбжа хту аԥҳәыс, згәыԥҳәқәарахь амаҭ назго; еиҳа имаҷны Клеопатра даадырԥшуеит амаҭ анлыцҳа ашьҭахь ацәардаӷәы дықәианы, мамзаргьы аҳқәажә лтәарҭаҿы.

Егьырҭ еицырдыруа асиужетқәа: «Клеопатреи Цезари» иара убас «Клеопатреи Антонии».

Урыстәылатәи амузеиқәа рколлекциақәа рҿы иҟоуп еицырдыруа усумҭақәак:

Клеопатра акино аҟны

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Клеопатра илызкуп акинофильмқәа рацәанык:

Аџьман аԥошьҭатә марка, 1972
  • Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), ашьацԥшшәы, 2 милием, 1914 шықәса ажьырныҳәамза 8[18], 1921 шықәса[19]
  • Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), аҟаԥшь, 2 милием, 1922 шықәса[20]
  • Иементәи Мутаваккилтәи Аҳра аԥошьҭатә марка (Џьованни Баттиста Тиеполо исахьаҭыхымҭа «Антонии Клеопатреи реиԥылара»), 24 бкуши, 1968 шықәса мшаԥымза[21]
  • Аџьмантәи аемират аԥошьҭатә марка (Иоганн Лисс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1 катартәи риал, 1972 шықәса[22]
  • Парагваи аԥошьҭатә марка (Гвидо Каньиаччи исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 0,25 гуарани, 1972 шықәса лаҵарамза 22[23]
  • Екваториалтәи Гвинеиа аԥошьҭатә марка (Гвидо Каньиаччи исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 2 песета Екваториалтәи Гвинеиа, 1973 шықәса рашәарамза 29.[24]
  • Чехословакиа аԥошьҭатә марка (Питер Пауль Рубенс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 5 чехословакиатәи акрона, 1977 шықәса абҵарамза 24[25]
  • Шьамтәыла аԥошьҭатә марка (Клеопатра лбиуст), 25 пиастр, 1979 шықәса нанҳәамза 19.[26]
  • Мраҭашәаратәи Берлин аԥошьҭатә марка (Берлинтәи антикатә еизгарҭаҿы Клеопатра лбиуст), 30 пфенниг, 1984 шықәса ажьырныҳәамза 12.[27][28]
  • Гаианатәи аԥошьҭатә марка (Гиустав Моро исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 50 гаианатәи адоллар, 1993 шықәса ԥхынҷкәынмза 6.[29]
  • Мали аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 150 франк КФА BCEAO, 1994 шықәса лаҵарамза 23.[30]
  • Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 50 цент, 1998 шықәса ԥхынгәымза 27.[31]
  • Сиерра-Леоне аԥошьҭатә марка (Гвидо Рени исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1000 леоне, 2000 шықәса жьҭаарамза 6.[32]
  • Антигуеи Барбудеи рԥошьҭатә марка (Герард де Лересс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 1 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 18.[33]
  • Гренадеи, Карриакуи, Мартиника Хәыҷи рԥошьҭатә блок (Герард де Лересс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 6 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15[34]
  • Мальдиватәи аԥошьҭатә марка (Герард де Лересс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 7 мальдивтәи руфиа, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15[35]
  • Мозамбиктәи аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 20 000 метикал, 2002 шықәса цәыббрамза 28[36]
  • Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лстатуиа), 60 либериатәи адоллар, 2006 шықәса рашәарамза 13[37]
  • Сан-Томеи Принсипи рԥошьҭатә марка (асаркофаги Клеопатра лпортрети), 20 000 добра, 2008 шықәса ԥхынгәымза 17.[38]
  • Британиа Ду аԥошьҭатә марка (Антонии Клеопатреи, аконцерт), 68 пенни, 2011 шықәса мшаԥымза 21.[39]
  • Гвинеиа аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 10 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.[40]
  • Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.[41]
  • Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Клеопатра лпортреҭ), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса цәыббрамза 30.[42]
  • Мальдиватәи аԥошьҭатә марка (Иакоб Иорданс исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 20 мальдиватәи руфиа, 2014 шықәса жьҭаарамза 7.[43]
  • Нигер аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 900 франк КФА BCEAO, 2016 шықәса мшаԥымза 20.[44]
  • Соломонтәи адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә блок (Микеланџьело Буонарроти исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 10 Соломонтәи адгьылбжьахақәа рдоллар, 2016 шықәса мшаԥымза 12.[45]
  • Украина аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), аноминал V, 2019ш.[46]

Клеопатра астрономиаҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Клеопатра абиологиаҿы

[аредакциазура | акод аредакциазура]
  1. 1,0 1,1 1,2 Онлаин. [cit. 2018-09-02]
  2. 2,0 2,1 Онлаин. [cit. 2018-09-02]
  3. Пастухов П. И. «Лукреция, Клеопатра и Прозерпина».
  4. Аврелий Виктор, «О знаменитых людях», 86
  5. Плутарх, «Антоний», 27
  6. C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 65a.
  7. C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 4(α).
  8. C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 3.
  9. 9,0 9,1 H.Brugsch, Thesaurus Inscriptionum Aegyptiacarum, 6 Bde., Leipzig 1883-91 —879.
  10. C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 53a.
  11. Ino Nicolaou. Prosopography of Ptolemaic Cyprus. 1976. P. 22.
  12. «Цезарёнок», то есть маленький Цезарь
  13. Аппиан, «Гражд. войны», 5.8
  14. Плутарх, «Антоний», 83
  15. "Азиза - Aziza (1991, Vinyl)". Дискография (аурыс бызшәала). Discogs. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2019-09-04 ахь. Ириашоу 2020-12-25 шықәсазы.
  16. Азиза - Клеопатра / Утренняя почта «В гостях у Зайцевых» (1991) — Азиза. Официальный канал
  17. "Клеопатра, Бортовой №: В-12-3795". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-01-12 ахь. Ириашоу 2025-01-12 шықәсазы.
  18. Cleopatra.
  19. Cleopatra.
  20. Cleopatra.
  21. The Meeting of Anthony and Cleopatra, Giambattista Tiepolo.
  22. Death of Cleopatra, Johann Liss.
  23. The Death of Cleopatra, G. Cagnacci (detail).
  24. G. Cagnacci : The Death of Cleopatra.
  25. Cleopatra, by Rubens. (1614—1617).
  26. Head of Clipeata (Cleopatra).
  27. "1984 Art Treasures of the Museum in Berlin". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-01-20 ахь. Ириашоу 2025-01-14 шықәсазы.
  28. Queen Cleopatra VII (Museum of Antiquities).
  29. Cleopatra, by Gustave Moreau.
  30. Elizabeth Taylor, Cleopatra.
  31. Cleopatra VII Thea Filopátor.
  32. The Death of Cleopatra by Guido Reni.
  33. «Cleopatra’s Banquet» (Gerard Lairesse).
  34. Cleopatra’s banquet, by Gerard Lairesse.
  35. «Cleopatra’s Banquet» — Gerard Lairesse.
  36. Cleopatra VII.
  37. Study of a nude woman as Cleopatra.
  38. Sarcophagus, Queen Cleopatra VII.
  39. Antony & Cleopatra 2006.
  40. Cleopatra.
  41. Cleopatra with Richard Burton.
  42. Edfu temple, Horus statue and Cleopatra.
  43. «Cleopatra’s Feast», by Jacobs Jordaens.
  44. Elizabeth Taylor As Cleopatra.
  45. «Cleopatra», by Michelangelo
  46. "Украина 2019, Выдающиеся женщины, Клеопатра, 1 м." Иархивтәоу аоригиналзы 2025-01-15 ахь. Ириашоу 2025-01-15 шықәсазы.