Перейти к содержанию

Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа

Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Сергеи Лад-иԥа Зыхәба
Сергей Ладович Зухба

Сергеи Лад-иԥа Зыхәба
Аира ԥхынгәымза 101936 ш.
Гәыԥ ақыҭа, Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР
Аԥсра ԥхынҷкәынмза 272014 ш.
Аҟәа ақалақь
Аусура аԥсуа фольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик
Атәылауаҩра Асовет Еидгыла,
Аԥсны Аҳәынҭқарра
Алма-матер Абхазский государственный университет,
Институт грузинской литературы имени Шота Руставели
Анашьамҭақәа Государственная премия имени Г. А. Дзидзария,
Государственная премия имени Д. И. Гулиа,
орден «Честь и слава» II степени

Сергеи Лад-иԥа Зыхәба (аур. Сергей Ладович Зухба; ԥхынгәымза 101936 ш., Аԥсны, Очамчыра арион Гәыԥ ақыҭа – ԥхынҷкәынмза 272014 ш., Аҟәа ақалақь) – аԥсуа фольклорист, алитератураҭҵааҩ, акритик. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (1999), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик, Адыгатәи (Ачерқьестә) Жәларбжьаратәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла (2007), Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1984), Г. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2014, амонографиа «Аԥсуа мифологиа» азы). СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1981) Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи (2003) Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуан аԥсышәалеи урысшәалеи.

Аҵара иҵон Гәыԥтәи аа-шықәсатәи ашкол аҟны, ашьҭахь, шықәсык Тҟәарчалтәи абжьаратәи ашкол дҭан, 1954 ш. далгеит Ԥақәашьтәи абжьаратәи ашкол. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи рыҟәша далгеит (1959), иара убас Қырҭтәылатәи ССР аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Ш. Русҭавели ихьӡ зху ақырҭуа литература аҭоурых аинститут аспирантура (Қарҭ, 1964) афольклористика азаанаҭ ала. Араҟа егьихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа жәлар рлакә» ахьӡны. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (иахьа – Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҟны аус иуан аԥхьа аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҵбыс (1959-1961), насгьы 1964-1969 шш, 1969-1978 шш. раан - ҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабыс. 2004 ш. инаркны аамҭакала (контрактла) Маиҟәаԥ, агуманитартә ҭҵаарақәа Адыгатәи ареспубликатә институт аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабын, акраамҭа игәамбзиара иахҟьаны уа дыҟан (Аҟәа иахәҭаз амедицинатә мыруга ыҟамызт). 2012 ш. ауп Аԥсныҟа ахынҳәра анилша. 1975 ш. сентиабр инаркны аамҭакала аус иуан Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт арҵаҩы еиҳабыс, 1980 ш. ианвар нахыс – Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет адоцентс. 1999 ш. март азы А.М. Горки ихьӡ зху Москватәи Адунеитә литература аинститут аҟны ихьчеит адоктортә диссертациа имонографиа «Илакәтәым аԥсуа проза атипологиа» ала, уи Маиҟәаԥ егьҭыҵхьан 1995 шықәсазы.

С. Зыхәба авторс дрымоуп аԥсуа мифологиеи, жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭеи, аԥсуа-адыга фольклортә еимадарақәеи ирызку ашәҟәқәеи шәкыла астатиақәеи. Жәаба рҟынӡа афольклортә текстқәа рышәҟәқәа ҭижьит. Дырдыруеит иара убас литератураҭҵааҩны, критикны. Иҭижьит аизгақәа жәпакы, ашәҟәқәа, жәабала астатиақәа. Урҭ аԥсуа-аурыс, аԥсуа-адыга, аԥсуа-ақырҭуа литературатә еимадарақәа, амилаҭтә литература апроблемақәа ирызкуп, насгьы Д. Гәлиа, С. Ҷанба, М. Лакрба, Ӡ. Дарсалиа, Б. Шьынқәба, А. Гогәуа, А. Џьениа, К. Ломиа, В. Аҵнариа, М. Лашәриа, Ш. Ҷкадуа, К. Герхелиа, И. Ҭарба, П. Бебиа, Н. Ҳашыг, Н. Ҭарба, В Амаршьан, Б. Ҭыжәба, Ш. Инал-иԥа, Ш. Салаҟаиа, Р. Қапба рырҿиамҭақәа.

Авторс дрымоуп иара убас афоризмқәа рацәаны, ажәабжьқәа жәпакы. Урҭ рнылеит ажурналқәа «Алашара» (1978, №4; 1985, №5, 2010, №3), «Амцабз» (1960, №1; 1961, №1; 1967, №6; агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» (1970, сентиабр 22).

С. Зыхәба ирҿиаратә ҭынхаҿы аҭыԥ маҷымкәа иааныркылоит ипублицистикатә усумҭақәа (астатиақәа, аочеркқәа, аинтервиу), егькьыԥхьын ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», аизгақәа уҳәа рҟны. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) иалахәызи, аҵарауааи, аетнографиа азҵаарақәеи, аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥареи (1919-1921), Аԥсни уи акәша-мыкәшеи имҩаԥысуаз ҳаамҭазтәи аҭоурыхтәи аполитикатәи процессқәеи, ақырҭуа-аԥсуа еимаки, Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи (1992-1993), аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны аекономикатәи, адоуҳатәи, акультуратәи ԥсҭазаареи, аҳәаанырцәтәи аԥсуа диаспора, еиҳаракгьы Ҭырқәтәылаа рлахьынҵеи уҳәа.

Аԥсшәахь еиҭеигеит Ҳ. К. Андерсен илакәқәа рышәҟәы «Алакәқәа» (Ш. Р. Аҟәсбеи иареи, Аҟәа, 1961), аизга «Аӡиасқәа анеилало амшын рылҵуеит. Адыгақәа ражәаԥҟақәеи ражәеинраалақәеи» (Н. Чуиаковаи иареи, Аҟәа, 1994).

  • аҭҵаамҭақәа: Абхазская народная сказка. Тбилиси, 1970.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа. Еиҳау аҵараиурҭақәа рзы арҵага шәҟәы. Аҟәа, 1981.
  • Абхазское устное народное творчество. Тбилиси, 1988, қырҭшәала).
  • Типология абхазской несказочной прозы. Маикоп, 1995.
  • Мифология абхазо-адыгских народов. Майкоп, 2007.
  • Аԥсуа мифологиа. Аҭҵаарақәа. Аҟәа, 2012.
  • Избранные труды: в 2 томах. Сухум, 2014.
  • Афольклортә текстқәа реизга: Аԥсуа фольклор аматериалқәа. (Академик Н. И. Марр иархив аҟнытә). Аҟәа, 1967.
  • Анҷакәынҷа. Алакә. Аҟәа, 1967.
  • Қәаса иқьаса. Алакәқәа. Аҟәа, 1969.
  • Аԥсуаа ҿырҳәалатәи ражәабжьқәеи рашәақәеи. Аҟәа, 1970 (А. А. Аншбеи, Ш. Хь. Салаҟаиеи, иареи еилахәны).
  • Аԥсуа лакәқәа. Қарҭ, 1976.
  • Аԥсуа жәлар рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ҳәамҭақәа. Аҟәа, 1978.
  • Амра аанызкылаз аԥҳәызба. Алакәқәа. Аҟәа, 1983.
  • Басиаҭи егьырҭи. Аԥсуа лафқәа. Аҟәа, 1991.
  • Аԥсуа лакәқәа. Аҟәа, 1997.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыцтә рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 4-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2005.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭақәа. 12 томкны. Аԥсуа лакәқәа. 4-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2005.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 5-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2007.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. 5-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2010.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12томкны. Аԥсуа лакәқәа. 6-тәи атом. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 2011.
  • Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа. 12-томкны. Аԥсуа лакәқәа. 6-тәи атом. Аҩбатәи ашәҟәы. Аҟәа, 2013.
  • урысшәала: Абхазские анекдоты. Гагра, 1994.
  • ҭырқәшәала: Аԥсуа лакәқәа. Аҟәа, 1997.
  • алитература иазку ашәҟәқәа: Аҿиара амҩала. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1975.
  • Ахаҳә еиҩсамхарц. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1984.
  • Ажәа сахьарк аԥшааразы. Алитературатә-критикатә статиақәа. Аҟәа, 1987.
  • Дырмит ду иакәымзар… (Д. Гәлиа диижьҭеи 130 шықәса аҵра иазкны). Аҟәа, 2004.
  • Ахәшҭаара амца мыцәарц. Алитературатә-критикатә статиақәа, аҭҵаарақәа, арецензиақәа, апублицистика. Аҟәа, 2006.
  • Баграт Шьынқәба иԥсҭазаареи ирҿиамҭеи. Аҟәа, 2009.
  • урысшәала: На сквозняке времен. Литературно-критические, политические, статьи, рецензии, публицистика. Сухум, 2006.
  • қырҭшәала: Аԥсуа-ақырҭуа литературатә еимадарақәа. Қарҭ, 1980.