Африка аҭоурых


Африка аҭоурых иалагоит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы Мрагыларатәи Африка аҿы Homo sapiens ҳәа изышьҭоу ахкқәа рцәырҵрала. Ақыҭанхамҩа раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәарақәа 16-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, аметаллургиа аконтинент аҿы иҟалеит инықәырԥшшәа 4 нызқь шықәса ҳ. ҟ[1]. Аҭоурыхтә епоха раԥхьатәи ацивилизациақәа рыҿиара ҟалеит Ажәытәтәи Мысра, анаҩс Нубиа, Магриб, Африкатәи Абыкь. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан ари арегион аҿы аларҵәара аиуит ислам. Сахара аладахьы, аԥсылмантә культура ацентр хадас иҟан Томбукту. Аколониа аԥхьатәи аамҭазы акыр зҵазкуа ацивилизациатә шьақәгыларақәа иреиуоуп Нок, Мали Аимпериа, Ашанти Аимпериа, Мапунгубве, Син, Салум, Баол, Зимбабве, Конго, ажәытәтәи Карфаген, Нумидиа, Мавретаниа, Аксумтәи аҳра, Ажуран, Адал.
Африка зқьышықәсала атәцәа рыла еиқәнаршәон раԥхьа арабцәа, анаҩс европауаа. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи а-XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы Европатәи амчра дуқәа Африка аколонизациа рзыруит. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы адеколонизациа апроцесс иахысит.
Африка аҭоурых аҭҵаара, ҷыдала Сахара аладахьтәи Африка, ари иуадаҩу усуп, избан акәзар аҩыратә хыҵхырҭақәа маҷуп, убри аҟнытә лассы-лассы ҿырҳәалатәи аиҭагақәа, аҭоурыхтә лингвистика, археологиа, агенетика рықәгәыӷра аҭахуп.
Аҭоурых аԥхьатәи аамҭа
Ахаҳәтә аамҭа
Раԥхьатәи агоминидқәа ахьцәырҵыз Африка ауп. Апалеонтологиа излаанарԥшуа ала, ахыбаҩ аилазаашьала, раԥхьатәи агоминидқәа агориллеи ашимпанзеи ирзааигәоуп, аха абарҭ априматқәа ирыҿурԥшуазар, урҭ ишиашоу аныҟәара дрҿиеит, уи рнапқәа рхы иақәиҭнатәит. Абри аҿиара иабзоураны, урҭ абнақәеи асаваннақәеи рҿы анхара рылшеит усҟантәи аамҭазы (10–5 миллион шықәса раԥхьа) Африка анҭабоз, асаваннақәа абнақәа ахьыҟаз аҭыԥ дуқәа анырҵәахуаз аамҭазы. 3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, Австралопитекус хкқәак цәырҵит аконтинент Алада, Мрагылара, Агәҭа[2][3]. Усҟан урҭ амыругақәа рхархәашьеи рыҟаҵашьеи рдыруан, насгьы зегь зфоз ракәны иҟан.
2,3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, Homo habilis ҟалеит, уи ижәытәӡатәиу Олдуваи хкы змоу ахаҳәтә мыругақәа рхы иадырхәон. 1,8 миллион шықәса раԥхьа аус зуа ауаҩы ихкы цәырҵит, 1,5 миллион шықәса раԥхьа homo erectus ахкы цәырҵит[4]. Ари ахкы раԥхьатәи ахаҭарнакцәа рыхшыбаҩ хәыҷын, насгьы ажәытәӡатәи амыругақәа рхы иадырхәон, аха Homo erectus нас еиҳа еиӷьны ахаҳә аус адулара иҵеит, Acheulean захьӡу атехнологиа ихы иархәаны. Ари ахкы ахаҭарнакцәа ашәарыцара иалагеит, амца ахархәашьа рҵеит. Урҭ ахьрылаҵәаз аҭыԥ Африка анҭыҵгьы Европа ахәҭак ахь инеит.
Ахыбаҩқәа BOU-VP-2/66 Дакантәи (Daka, 0,8—1,042± 0,009 миллион шықәса раԥхьа) Ефиопиантәи, Еритреиантәи, Буиантәи (Buia) UA 31 (992 нызқь шықәса раԥхьа) Афартәи агәаҩақәа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу Данакилтәи аҭаҳара аҟынтәи, насгьы Кениа иҟоу Олоргесаилинтәи KNM-OL 45500 (970–900 нызқь шықәса раԥхьа) фенетикала еиҳа иазааигәоуп Homo ergaster, Абжьаратәи Плеистоцен африкатәи агоминидқәа раасҭа, иаҳҳәап, Ефиопиатәи Бодо (Homo heidelbergensis мамзаргьы Homo bodoensis) иара убас Зимбабветәи Кабве (Homo rhodesiensis[5][6]). Иахьатәи ихаҳәхаз аҭаҩрақәа инарықәыршәаны (Мелка Кунтуре, Бодо 1 рҟынтәи Дака, Буиа, Гомбора II), иҳәатәуп Мрагыларатәи Африка 1 миллион шықәса раԥхьа ааигәара Абжьаратәи Плеистоцени аҵыхәтәантәи Плеистоцени агоминидқәа ирзеиԥшу ажәытәӡатәи (MRCA) ацәырҵразы зегь реиҳа иҟалап ҳәа[7].

Африка абжьаратәи ахаҳәтә аамҭа алагеит ~300 нызқь шықәса раԥхьа, насгьы ~40–22 нызқь шықәса раԥхьа рҟынӡа ицон, иҭҵааз аҭыԥ иахәаԥшны[8] (африкатәи археологиа аконтекст аҿы Аԥхьатәи Ахаҳәтә Аамҭа (ESA), Абжьаратәи Ахаҳәтә Аамҭа (MSA), Аҵыхәтәантәи Ахаҳәтә Аамҭа (LSA) ҳәа изышьҭоу атерминқәа ҵаҟатәи Апалеолит, Абжьаратәи Апалеолит, хыхьтәи Апалеолит еилахәымзароуп).
259 нызқь шықәса зхыҵуа Флорисбадтәи ахыбаҩ (Аладатәи Африкатәи Фри-Стеит апровинциа) Homo helmei ҳәа изышьҭоу ахкы азы итиптәуп[9].
Адгьыл иҵоу ахаҳәтә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Homo sapiens 100 нызқь шықәса раԥхьа Африка аладатәии амрагыларатәии ахәҭақәа рҿы инхон, иҟалап 150 нызқь шықәса раԥхьа акәзаргьы. 40 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, ари ахкы Африка ааныжьны апланета зегьы аколонизациа азура иалагеит[4][10][11][12][13]. Даҽа гипотезақәак рыла, «Африка аҟынтәи ахҵәара» зныкымкәа иҟалар алшон, насгьы акырӡа раԥхьа (74 - 130 нызқь шықәса раԥхьа).
IBDmix аметод ахархәарала, африкауаа неандерталеццәа ргенқәа шрымоу аилкаара алыршахеит (африкаауаа рҿы неандерталеццәа рДНК 17 Мб ыҟоуп, мамзаргьы 0,3% ргеном аҟынтә), иҟалап урҭ Европантәи Homo sapiens рхынҳәра иахҟьаны ироузаргьы. Евразиатәи ахылҵшьҭра Африка зегьы аҿы иҟоуп. Коисан ажәларқәа реиԥш иҟоу заа еиҿыҵыз агәыԥқәагьы рышьҭрақәа 30% рҟынӡа Мрагыларатәи Африкеи Евразиеи ирылаланы иҟалеит[14].
Ақыҭанхамҩа ацәырҵра
18 нызқь шықәса раҟара раԥхьа Ефиопиатәи ашьхақәа рхәқәа рҿы, Амшын Ҟаԥшь иацәыхарамкәа ауаа еизыргон, насгьы афатә аҿы рхы иадырхәон араса, адацтә культура, иара убас аҳаскьын. 15-13 нызқь шықәса раԥхьа арыцтә культурақәа рнапаҿы иааргеит. Арыцтә культура Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы ирылаҵәеит, уаҟа ачарыци ақьари раарыхра иалагеит. Анеолиттә револиуциа иалагеит. 12-10 нызқь шықәса раԥхьа, ачарыци ақьари раарыхшьа,насгьы ауасақәеи арахәи рааӡара алшара Азиантәи Африкахь иааит. Усҟантәи аамҭазы аҳауа цәаакын, насгьы Ефиопиатәи ашьхақәа бнала ибеиан. Омот бызшәала ицәажәоз ауаа абананқәа рааӡашьа рҵеит 8,5-7,5 нызқь шықәса раԥхьа. 9 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, аҽада бжьан, насгьы уи аҟазара хара имгакәа Алада-Мраҭашәаратәи Азиа аҟны аҽарҭбааит. Акушитқәа атеффи дагуссеи раарыхра иалагеит[15][16].
Сахара акаршәрақәеи асаваннақәеи рҿы нило-сахаратәи ахылҵшьҭрақәа ахәыӡи абаџьари еизганы иаадрыхуан 10-8 нызқь шықәса раԥхьа. Анаҩс акарпыжә, аҟабқәа, абамба раарыхра иалагеит. Убри аамҭазы арахә ҩнытәны рааӡара иалагеит, акыцӡрагьы цәырҵит[17]. Хыԥхьаӡара рацәала акәарақәеи аӡиақәеи рҿы аԥсыӡкра рылаҵәаны иҟан. Мраҭашәаратәи Африка аҳауа цәаакыра иахҟьаны, атропикатә бнақәа иахьатәи Сенегали Камеруни рҵакырақәа рҟынӡа аҽарҭбааит. 11-7 нызқь шықәса раԥхьа, нигеро-конголезтәи ахылҵшьҭрақәа ахәшатәии рафиатәии апальмақәа, иара убасгьы аҟәыдхкқәа рааӡара рҵеит. Абарҭ ахкқәа реиҳарак абнақәа рҿы иахьрызҳауаз азы, нигеро-конголезаа урҭ ррыцқьаразы ахаҳәтә еихақәа аԥырҵеит[18].
7 нызқь шықәса раԥхьа ацәаакыра аамҭа нҵәеит, Сахара аҩара иалагеит. Уи атәылаҿацәқәа рҿы инхоз ауаа наҟ-ааҟ ииасуа иаалгеит, лымкаала Нил аҳәаа ахь. Убри аҩызаҵәҟьа аҳауа ҩа Мрагыларатәи Африкаҿгьы ишьақәгылеит.
Аметаллургиа
6 нызқь шықәса раԥхьа аҟара Африка атсеи, абҩеи, аџьази арҭәашьа рҵеит[19]. Абҩа адодинастиатә Мысреи Нубиеи рҿы идырҭәон, аџьаз цәырҵит 5 нызқь шықәса раԥхьа еиҵамкәа[20]. Нубиа зегь реиҳа абҩеи ахьи рыла еиқәзыршәоз акәны иҟан[21].
Абҩа ахархәара иалагеит аконтинент мраҭашәаратәи ахәҭаҿы Аиртәи ашьхаҟьаҟьараҿы, иахьатәи Нигер адгьылҵакыраҿы. Апроцесс раԥхьаӡа ицәгьан, уи арегион анҭыҵынтәи аимпорт иаанарԥшуан, аха анаҩс атехнологиа еиӷьхеит[22].
1-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ[23]. Африка аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы, Мысреи Нубиеи рҿы аиха арҭәара иалагеит. 670 шықәсазы ҳ. ҟ. Ассириаа Нубиаа Мысра иалырцеит аихатә бџьарқәа рыла, уи Нил аҳәааҿы аиха аҟаҵара иацхрааит.
Африка егьырҭ ахәҭақәа рҿы аметаллургиа аҿиара аиуит. Мраҭашәаратәи Африка аҿы, апроцесс алагеит 3,5 зқьышықәса раԥхьа Егаро, Нигер иҟоу Термиттәи амассив мраҭашәаратәи аган аҟны, насгьы араҟа аиха арҭәара иалагеит 2,5 зқьышықәса раԥхьа[24]. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, аиха аҟаҵара Абжьаратәи Африка аҿы 5 нызқь шықәса раԥхьа ишыҟаз[25]. Аиха арҭәара еицырдыруан Чадтәи аӡиаси Африкатәи Аӡиас Дуқәеи рыбжьара 1000-600 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., Мысра аасҭа акырӡа заа. 500 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Џьос ашьхеибаркыраҿы иҟаз Ноктәи акультура аиха рдыруан[26][27].
2000 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара Банту жәлар рықәҵра иалагеит Африка аладахьы, хара имгакәа Банту ажәларқәа аҭыԥ дуқәа рҿы анхара иалагеит.
Ажәытәра
Аҩадатәи Африка аҟны ажәытәӡатәи аамҭа Ажәытәтәи Мрагылара Ааигәа аҭоурых иадҳәалоуп. Уи еиҳарак Ажәытәтәи Мысреи Нубиеи ирызкуп. Африка Абыкь, иара убас мраҭашәаратәи ахәҭа Аравиитәи адгьылбжьахабжаҿы Аксумтәи Аҳра амчра аманы иҟан. Ажәытәтәи Мысраа ишьақәдыргылеит Пунти дареи реимадара 2350 шықәсазы ҳ. ҟ. Ари атәыла шьҭан ҳәа иԥхьаӡоуп ҳаамҭазтәи Сомали, Џьибути, Еритреиеи рҵакырақәа рҿы[28]. Финикиатәи ақалақьқәа, иаҳҳәап, Карфаген еиԥш иҟоу иахәҭакын адгьылбжьарамшынтә антикатәи аамҭа, Африка Сахара аладахьы арҭ аамҭақәа рзы ихьыԥшымкәа аҿиара аиуит. 3000 шықәса раԥхьа, Евразиантәи Африкахь зымҽхак ҭбааз амиграциа алагеит — уи ҳаамҭазтәи африкатәи агеномқәа рҿы иҟанаҵаз алагала 4-7% ауп, ҳаамҭазтәи африкатәи апопулиациақәа ргеномқәа рҿы анеандерталеццәа рышьҭа 0,2-0,7% ауп иартәо[29][30].
Ажәытәтәи Мысра

Сахара аӡы анырцәыӡ ашьҭахь, ауаатәыҩсатә еиланхарҭақәа ирылагеит Нил акаршәраҿы аҽеизакра, насгьы хара имгакәа уаҟа ицәырҵит хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭратә хеидкылақәа. Еиҳараӡак ирласны ауааԥсыра ирызҳауан Нил адельт аҿы Ҵаҟатәи Мысреи, аҩбатәи инаркны ахԥатәи ашәхымс иахьрыҵаркуа аҟынӡа. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизырҳара иацхрааит алада-мрагыларатәи Азиа аҟынтәи иааз аҵиаақәа рааӡара, лымкаала ачарыци ақьари, иара убасгьы арахәааӡара аҿиара — ауасақәеи, аџьмақәеи, ажәқәеи рааӡара. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьеизҳауаз иахҟьаны, адгьыл азы ақәԥара иалагеит, насгьы ақыҭанхамҩа аиҿкаара аҭахра цәырҵит, уи административтә аппарат ала еиқәыршәан. Реиҳа иӷәӷәаз абшьҭратә еидгыла Та-сет ҟалеит 5,5 зқьышықәса раԥхьа[31].

Ҵаҟатәи Мысра, абшьҭратә еидгыла еиҳа инарҭбаау аполитикатә еилазаарақәа рахь еидгылеит, аҵыхәтәан уи 3100 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара Нармер напхгара ззиуаз иаку аҳәынҭқарра ашьақәгыларахь инанагеит. Хыԥхьаӡара рацәала анцәахәқәа рпантеон аҿы ицәырҵит анапхгаҩы-анцәа икульт. Фараон инапхгара иаанагон администраторцәеи, ашәахтәеизгаҩцәеи, аҳәынҭқарцәеи, аҟазацәеи, анапҟазацәеи рыла ишьақәгылаз абиурократиа. Ашәахтәқәа реизгара иалагеит, насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа рзы еиҿкааз аусура иалагеит: аканалқәеи егьырҭ аӡыржәырҭақәеи, апирамидақәеи аныҳәарҭақәеи рыргылара. Аԥшьбатәи адинастиа аан, ахәаахәҭра иалагеит харатәи адгьылқәа рҟны: амҿы ааргон Левантынтәи, ахьи ацәақәеи Нубиантәи, насгьы асакәмал Пунтынтәи. Урҭ Ливиа мраҭашәаратәи арегионқәа рҿы ахәаахәҭра мҩаԥыргон. Ажәытәтәи Аҳра аамҭазы, Мысратәи анапхгаратә система ашьаҭа шьақәгылеит, уи еснагь еизаку абиурократиа абзоурала имҩаԥысуан, насгьы афараон анцәа игәра агара шьаҭас иаман[32].
3-тәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ. Мысра еиҳа-еиҳа арратәи аполитикатәи анапхгара аладатәии мраҭашәаратәии агәылацәа рахь аҽарҭбаауан. 2200 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Ажәытәтәи Аҳра акзаара ҵысит аномақәа рыбжьара аицлабра иахҟьаны, урҭ рнапхгаҩцәа афараон иҿагылара иалагеит. Азиантәи иааз ақәыларагьы ароль нанагӡеит. Актәи Аиҭаиасратә Аамҭа Мысра аҭоурых аҿы иалагеит, аимак-аиҿакқәеи агәыҩбареи раамҭа[33].
2130 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа аҭынчра аамҭа нҵәеит XI-тәи адинастиа ашьаҭаркҩы Ментухотеп I имчра ашьақәгыларала. Абжьаратәи Аҳра ҟалеит, апирамидақәа рыргылара ҩаԥхьа иалагеит, харатәи атәылақәа рыла ахәаахәҭра мҩаԥысит, насгьы амчра агәҭа Мемфисынтә Фиваҟа ииасит. Аладатәи аҳрақәа Куш, Вават, Иртеҭ рыбжьара аимадара ӷәӷәахеит. Аҩбатәи Абжьаратәи Аамҭа алагеит Мысра уаанӡа иззымдыруаз аҽыуардынқәеи аџьаз бџьарқәеи рыла агиксосцәа рықәларала. Аҽыуардынқәа ртехнологиа мраҭашәараҟа Сахареи Аҩадатәи Африкеи рахь инеит. Агиксосцәа рқәыларақәа рыхьчара рылымшеит, убри аҟынтә Мысратәи ауаажәларра иахәҭакхеит. Уи иахҟьаны, Мысра аҿиараҿы зегь реиҳа иӷәӷәаз аамҭа — Аҳра Ҿыц ахь инеит. Уи аамҭазы Мысра амчра ду аман, Нубиеи Палестинеи рнапхгара аҵаҟа иҟан, насгьы Ливиатәи ажәларқәеи Адгьылбжьаратәи амшыни анырра ду рыман[33]. Аҳра Ҿыц нҵәеит Ливиатәи ажәларқәа рықәларала, уи Ахԥатәи Абжьаратәи Аамҭахь инанагеит, уи ашьҭахь ҩышә шықәса анапхгара зуаз XXII Адинастиа шьақәгылеит[33].
Аладатәи Нубиа хәыҷы-хәыҷла амч аиуит. Нубиа Мысра аиааира Кашҭала иалагеит, насгьы Пианхии Шабакеи рыла ихыркәшахеит. Убас ала иит 100 шықәса аҳра зуаз XXV адинастиа. Нубиаа Мысратәи атрадициақәеи аҵасқәеи рыҿиара рҽазыршәеит, аха урҭ рнапхгара нҵәеит аихатә бџьарқәа рыманы иааз ассириаа рықәлара абзоурала[33]. Саис ақалақь аҿы XXVI адинастиа цәырҵит. Уи 525 шықәса ҳ. ҟ. аҟынӡа иҟан, Мысра аџьамцәа иахьақәлаз. Ассириаа реиԥш акәымкәа, аџьамцәа акыраамҭа аҳра руан. 332 шықәсазы ҳ. ҟ. Мысра импыҵихит Александр Македонски. Иара ишьҭахь иалагеит Птолемаи инапхгара аамҭа, уи 30 шықәсазы ҳ. ҟ. Римтәи аимпыҵахалара аҟынӡа ицон[33].
Нубиа

5,5 зқьышықәса раԥхьа, Нил ахыҵхырҭаҿы, Нубиа аҩадахьы, Та-сети ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ҟалеит, уи амчра Хыхьтәи Мысра зегьы аҵанакуан. Та-сети Мысреи, уимоу ихараз Леванттәи атәылақәеи рҿы аҭирақәа мҩаԥыргон, ахьы, абҩа, астраус ҵысхәқәа, аебониттә мҿы, аслан баҩ рҭиуан. XXXII ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Та-сети ԥсыҽхо иалагеит, насгьы Мысра иаднакылеит.

Абшьҭрақәа реидгыла хәыҷқәа Нубиа адгьылҵакыраҿы иаанхеит аԥхьаҟагьы. Ахԥатәи азқьышықәса анҵәамҭазы ҳ. ҟ. рыҽдырӷәӷәо иалагеит, ҩ-ҳәынҭқаррак шьақәгылеит: Саи, Мысра иаԥну, Керма. XVIII ашәышықәсазы Керма Саи иаҵагылеит, насгьы Мысра ӷәӷәала иаҿагылаҩхеит. 1575-1550 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., XVII адинастиа аан, Керма гиксосцәа ацны Мысра иақәлеит[34][35].
XVIII адинастиа аан, Ажәытәтәи Мысра еиҭа амчра аиуит, насгьы Керма анапхгара аҵаҟа иҟалеит. Иара анапхгара 500 шықәса ирылагӡаны иҟан, уи иахҟьаны Кушитцәа Мысраа рҽеиԥшыртәит. Аха аҵыхәтәаны Кушитцәа рхьыԥшымреи ркультуреи дырхынҳәит. Амун Напата анцәахәы хаданы, насгьы адоуҳатә центрны иҟан, дин ҿыцк цәырҵит. 730 шықәсазы ҳ. ҟ. Кушитаа Мысра иақәланы Фива ргеит. Кушиттәи аимпериа шьақәгылеит, уи адгьылқәа Палестина инаркны Нил Аиаҵәеи Нил Ашкәакәеи ахьеилало аҟынӡа инаӡон[36].
Ассириа рқәылара Кушитцәа Мысра рнапхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. Уи ашьҭахь, Кушиттәи аҳәынҭқарра административтә центр Напатантә Мероеҟа ииасит, насгьы аҿиара иалагеит Нубиатәи акультура ҿыц. Раԥхьа амероитцәа ркультура Мысратәи акультура даара иазааигәан, аха хәыҷы-хәыҷла уи аформа ҿыцқәа шьҭнахит. Нубиа абамбалыхтәи аихалыхи амаҭәахәқәа ирцентрны иҟалеит. Мысратәи аҩыра амероиттә бызшәа иаԥхьагылеит. Алым анцәахәы Апедемак египеттәи анцәахәқәа рпантеон далалеит. Амшын Ҟаԥшь аԥшаҳәаҿы ахәаахәҭра еизҳаит, уи абзоурала Адгьылбжьаратәи амшын, ҷыдала Грециа аусуратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара алыршахеит. Архитектуратә стиль егьырҭ иреиԥшымкәа иҟалеит, ирацәаны алымқәа, астраусқәа, ажирафқәа, асланқәа рсахьа зну. Аха Аксум аизҳара Нубиа ахәаахәҭра ҵнашәааит, иара убас, атәыла ахшьаара иахҟьаны ааха роуит абнақәа, избан акәзар аиха аҭыжьраҿы иаҭахын амҿы. 350 шықәсазы ҳ. ҟ. Аксумтәи анапхгаҩы Езана Мерое аизҳазыӷьара ааникылеит[37].
Карфаген
Мысраа ливиаа ҳәа ирышьҭан Нил мраҭашәаратәи аганахь инхоз ауаа, урҭ зхылҵшьҭраз аберберцәа. Иахьатәи Марокко инхо Маури ажәларқәа реиԥш, иахьатәи Алжири Туниси инхо нумидианцәеи реиԥш, урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы адгьылқәаарыхыҩцәан, аха иуԥылон амшын аԥшаҳәаҿы инхо ауааԥсыра еснагь ерҿагылаз ихьыԥшым ажәларқәагьы[38].
Даҽа жәларык, финикииаа, амшынтә хәаахәҭра рхы азыркит, насгьы зегьынџьара зыхә ҳараку аметаллқәа ирышьҭан: абҩа, ахьы, акалеи, атса. Финикииаа рҭыԥ нхарҭақәа Аҩадатәи Африка аԥшаҳәа иаваршәны иган, насгьы аберберцәеи дареи ахәаахәҭра мҩаԥыргон. 814 шықәсазы ҳ. ҟ. Тир инхоз финикиаа ақалақь Карфаген ашьаҭа ркит. 600 шықәсазы Карфаген Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ихадоу ахәаахәҭратә центрқәа иреиуахеит, уи иацхрааит атропикатә Африка иамаз аимадарақәа. Карфаген иамаз амал иабзоураны ишьақәгылеит абербертә ҳәынҭқаррақәа Нумидиеи Мавретаниеи. Аберберцәа рыбжьаҟазацәа ачаландарқәа рыла Сахара имҩасны оазиск аҟынтәи даҽакахьы имҩаныргон атауарқәа, аӷьычцәа-гарамантаа рықәлара шшәарҭазгьы. Ихадоу тауарны иҟан аџьыкхыши аметалл иалху аалыҵқәеи, урҭ ахьы, атәцәа, ахәдахаҵақәа, аслан абаҩ рахь ирыԥсахуан[39].

Карфаген ажәытә грекцәеи римааи ирҿагылан Адгьылбжьаратәи амшын аҿы амчра аиуразы. Зегь раасҭа ихьанҭаз Рими дареи реибашьра акәын: Сицилиа азы, Актәи Пуниитәи аибашьра (264—241 шықәсқәа ҳ. ҟ.), Аҩбатәи Пуниитәи аибашьра (218—201 шықәсқәа ҳ. ҟ.) уи Ганнибал Европа данақәла ауп, Ахԥатәи Пуниитәи аибашьра (149—146 шықәсқәа ҳ. ҟ.). Карфаген раԥхьатәи аибашьрақәа ҩба рҿы иаҵахеит, ахԥатәи аибашьраҿы Нумидиа аберберцәа Рим иахьрыцхрааз иахҟьаны, уи ықәхын, иагьыҟалеит Римтәи апровинцианы.. Африкатәи апровинциа Рим ачарыц, амасхәа, насгьы азеиҭын рыла еиқәзыршәоз иреиуан. Ҩышә шықәса рышьҭахь, Рим абербертә Нумидиеи Мавретаниеи рнапаҿы иааргеит. 420 шықәсазы Аҩадатәи Африка иақәлеит агермантә жәлар авандалцәа, рҳәынҭқарра шьаҭаркны, Карфаген центрс иҟаҵаны[40]. Анаҩс аберберцәа рхьыԥшымра иазықәԥеит.
Ахристианра Африка аларҵәара аиуит I-тәи ашәышықәсазы, раԥхьа Александриаҟа, нас аконтинент аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭа зегьы ахь. 313 ашықәсазы Милантәи Аедикт анҭыҵ, Римтәи Аҩадатәи Африка зегьы қьырсианцәан. Мысраа амонофизитизм рыдыркылеит, насгьы ихьыԥшым Копттәи ауахәама аԥырҵеит. Аберберцәа Донатизм рыцҳаршьон, Акатоликатә уахәама амчра азхаҵара мап ацәыркуан.
Аберберцәа
Карфаген аҭыԥантәи анхацәа анырра ду рынаҭон. Усҟан аберберцәа ақәаарыхреи, анапҟазареи, ахәаахәҭреи, аполитикатә еиҿкаареи еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыцхыраара ахьрылшоз аҭагылазаашьаҿы иҟан. Карфаген амчра еизҳацыԥхьаӡа, аберберцәа рҟынтәи џьоукы тәцәас иҟалеит, егьи ахәҭа Карфагенаа рымаҵ аура иалагеит, зхы иақәиҭыз абиԥарақәа рҟынтәи аҳазылхра еизыргон. IV-тәи ашәышықәсанӡа ҳ. ҟ. аберберцәа, Галлацәеи дареи Карфагентәи ар рыхәҭак шьақәдыргылеит. Актәи Пуниктәи аибашьраҿы Карфаген анаҵаха ашьҭахь, абербертә қьыралатәи рыруаа рџьаԥса ахьырымшәаз азы иқәгылеит, уи 241 инаркны 238 рҟынӡа ҳ. ҟ. иҟан. Урҭ акыр зҵазкуа адгьылқәа рнапахьы иааргеит, насгьы «Ливиатәи» ҳәа изышьҭаз аԥара ԥыҟҟара иалагеит. Карфаген амчра еиҳагьы еиҵахеит анаҩстәи Пуниитәи аибашьрақәа рҿы аҵахара ашьҭахь, насгьы 146 шықәсазы ҳ. ҟ. римаа ақалақь ықәырхит. Уи абзоурала, аконтинент аҩнуҵҟа инхоз аберберцәа амч роуа иалагеит. II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа абербертә ҳәынҭқаррақәак шьақәгылеит, урҭ рҟынтә ҩба Нумидиа иҟан. Еиҳа ихараны иҟан Мавретаниа. Аберберцәа рцивилизациа аҩаӡара ду ааннакылеит Масинисса ихаан, II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Уи даныԥсы ашьҭахь 148 шықәсазы ҳ. ҟ., Бербертәи аҳрақәа акырынтә рҽеидырҵон, аха ихыбгалон. Масинисидтәи адинастиа ыҟан римаа 24 шықәсазы Бербертәи атәылақәа зегьы рнапаҿы иааргаанӡа.
Сомали
Ажәытәан, иахьатәи Сомалиаа рхылҵшьҭрақәа Мраҭашәареи адунеи атәылақәеи рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рҿы акыр зҵазкуа ҭыԥны иҟан. Сомалитәи амшынуааи аҭиҩцәеи асакәмал, амзаша, аххылақәа ааргон, урҭ мысраа, финикиаа, микенаа, вавилонаа рыхә ҳаракны иршьон[41][42]. Сомалитәи ақалақьқәа Опоне, Мосиллон, Малао Индиеи Абырзенцәа-Римтәи адунеии рыбжьара ахашәалахәы рацәаны ирызҭо ахәаахәҭра алахәхаразы азин аиуразы Сабаиаа, Парфиа, Аксумитцәа ирыцлабуан[43].
Римтәи Аҩадатәи Африка
Абербертә уааԥсыра реиҭаҵрахь икылнагеит Римтәи анапхгара аан иҟаз адгьылқәаарыхратә ҵакырақәа рурбанизациа. Зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа мчыла уа инхар акәын, мамзаргьы иахьыцәҳәыроу аҭыԥқәа рахь ииасыр акәын. Иҭыԥынтәалаз ахылҵшьҭрақәа рхақәиҭра рцәыӡит. Аха аберберцәа ракәзар еснагь римтәи анапхгара ирҿагылон. Римтәи амал ахьчаразы аимператор Траиан Ореси Неменшеи рышьхақәа рҿы аладатәи аҳәаа шьақәиргылеит, насгьы ирацәаны ахырӷәӷәарҭақәа иргылеит. Римаа II-тәи ашәышықәсазы Ситиф азааигәара иҟаз адгьылқәа рнапаҿы иааргеит, аха мраҭашәараҟа Римтәи анырра акыр аамҭа аԥшаҳәа аҟынӡа инаӡон.
Римаа Аҩадатәи Африкаҿы ар маҷ аанкыланы ирыман, урҭ 28 нызқь легионерцәа иреиҳамызт. II-тәи ашәышықәса инаркны Нумидиеи Мавретаниатәи аҩ-провинциеи рҿы иҟаз агарнизонқәа еиҳарак аҭыԥантәи ауааԥсыра рақәын изыхьчоз. Клавдиа, Нерва, Траиан рнапхгараан Аҩадатәи Африка аветеранцәа-алегионерцәа рынхарҭа ҭыԥқәа еизҳауан.
Аҩадатәи Африка ача аарыхырҭа дгьыл аимпериа ҳәа иашьҭан, араантәи егьырҭ апровинциақәа рахь, ахәҭакахьала Италиаҟа, Грециаҟа ирышьҭуан арыц, иара убас ашәырқәа, алаҳа, ажь, аҟәыдхкқәа. А-II-тәи ашәышықәсанӡа азеиҭын ахәаахәҭраҿы аҭыԥ ду ааннакылон.
Аимпериа аилабгара алагамҭа Аҩадатәи Африка уиаҟара анырра амамызт. Аха араҟагьы ақәгыларақәа ирылагеит. 238 ашықәсазы адгьылмпыҵакыҩцәа аемператор ифинанстә политика иаҿагыланы ақәгылара ҟарҵеит, аха уи лҵшәадамхеит. 253 инаркны 288 рҟынӡа Мавретаниа ашьхақәа рҿы аберберцәа рықәгыларақәа маҷмызт. Аха аимпериа иазеиԥшыз аекономикатә проблемақәагьы араҟагьы анырра рыман. Ақалақьқәа рыргылара аанкылан уҳәар ауеит.
Аҩадатәи Африка ауриацәа рацәаҩны инхон. Урҭ рахьтә шьоукы Иудеиантә, ма Палестинантә ихырҵәаны иааган, Римтәи анапхгара иаҿагылаз ақәгыларақәа рышьҭахь, шьоукы финикииаа ирыцны кыр хара араҟа инхеит. Уи адагьы, бербер жәларқәак аиудаизм рыдыркылеит.
Ахристианра Аҩадатәи Африкахь иааит II-тәи ашәышықәсазы, насгьы ирласны ақалақьқәеи атәцәеи рыбжьара аларҵәара аиуит. IV-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иҭыԥынтәалаз ауааԥсыра ахьынхоз адгьылқәа зегьы христиантә динхаҵараны иҟалеит, абербер жәларқәак реиԥш. 313 ашықәсазы Аҩадатәи Африкаҟны аларҵәара аиуит адонатизм, аимператор Диоклетиан ишьҭашәарыцарақәа раан адин аанзыжьыз аԥшьаҩцәа рыла. Адонатистцәа аимператор Константин ауахәама аусқәа иахьыҽрылаирхәуаз иақәшаҳаҭымызт, аха ақьырсианцәа реиҳараҩык гәахәарыла аҳәынҭқарра разхаҵара рыдыркылеит. Адонатистцәеи Римтәи асистема адгылаҩцәеи рыбжьара аиҿагылара ӷәӷәа ҟалеит. Донатизм акритика азызуаз иакәын иԥшьоу Августин. Иара излашьақәирӷәӷәоз ала, аԥшьаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥс аҵабыргқәа ԥхасҭанатәуам, избанзар урҭ ииашоу агәацԥыҳәара ахьрымоу Қьырса иҟны ауп. Августин ақьырсиантә еиҳабыра азин дадгылан, асхизматцәеи аеретикцәеи рхьырхәразы. Аиҿагылара азы аӡбара аднакылеит Карфагентәи аныхабаа 411 азы, аха VI-тәи ашәышықәса аламҭалазгьы Аҩадатәи Африка аҿы иҷыдоу адонатисттә еилазаарақәа ыҟан.
Римтәи амчра хәыҷы-хәыҷла аилаҳарахь неиуан, хаз игоу ашьхатә ҵакырақәа рҿы ишьақәдырӷәӷәо иалагеит ихьыԥшым аҳрақәа. Уаантәи аберберцәа ақалақьқәа ирықәлон. 420 ашықәсазы авандалцәа Аҩадатәи Африка иааит. Урҭ Карфаген ргеит, 439 азы Вандалцәеи Аланцәеи рҳәынҭқарра шьақәдыргылеит, уи 533 шықәсанӡа иҟан, Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ахәаахәҭра анапхгара аҭо. Аҳәынҭқарра рнапаҿы иааргеит Византиа аимператор Иустиниан ихаан, уи ир напхгара рзиуан акомандир Велисари. Аҭыԥантәи ауааԥсыра 12 шықәса рыҩныҵҟа иаҿагылон, аха уи ашьҭахьгьы Византиа Аҩадатәи Африка пхылаԥшра ԥсыҽны иаанхон Константинополь ахьыхарази, аимпериатә интересқәа ахьмаҷызи, акоррупциа ахьыҟази. Убри аҟнытә, ари арегион аԥсылманцәа рҿагылара залмыршеит.
Аксум


Раԥхьатәи аҳәынҭқарратә шьақәгылараны иҟан Д'мт иахьатәи Еритреиеи Аҩадатәи Ефиопиеи рыдгьылқәа рҿы, уи VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. иҟан. Иара Амшын Ҟаԥшь нырцә Мысреи Адгьылбжьаратәи амшыни ирылахәаахәҭуан, уахь асакәмал ргон. V-тәи, III-тәи ашәышықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ. Д'мт аилаҳара иалагеит, уи аҭыԥан даҽа ҳәынҭқарратә шьақәгыларақәак ҟалеит. Анаҩс, Сабатәи абаӷәаза ала аладатәи Арабтәыла ахәаахәҭра еиҭаҿиеит. Адулис акырзҵазкуа ахәаахәҭратә центрны иҟалеит.
Аравиатәи сабеиааи Ефиопиа аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааи реизыҟазаашьақәа ирыбзоураны геезтәи акультуреи, абызшәеи, аҩыреи шьақәгылеит. Уи иахҟьаны Аксум шьақәгылеит, Мысреи, Рими, Амшын Еиқәа атәылаҿацә, уимоу Персиеи, Индиеи, Китаии ирыбжьоу аҳәаақәа рыла еицырдыруаз. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Аксум еизҳазыӷьон аслан абаҩ, агиппопотам ацәақәа, ахьы, аххылақәа, асланқәа, асаркьа, аџьаз шкәакәа, абҩа рыҭирала, насгьы араӡын, азеиҭын, аҩы раагарала. Аксум аҵакыра иаҵанакуан хәҭа-хәҭала ҳаамҭазтәи Судан мрагыларатәи ахәҭа, Ефиопиа аҩадатәи ахәҭа, Еритреиа. Аксумаа аҳҭынрақәеи амегалиттә нышәынҭрақәеи дыргылон. 300 шықәсазы Аксум ахатәы араӡни ахьи ԥарақәа ԥнаҟон[44].
331 ашықәсазы Аксумиттәи анапхгаҩы Езан амонофизиттә қьырсианра идикылеит. 350 шықәсазы, Сириатәи абертә традициа Ефиопиа ишьақәгылеит, уи Копттәи ауахәама шьаҭас иамоуп[45].
VI-тәи ашәышықәсазы Аксум Сабеи Аравиатәи адгьылбжьахабжа рыбзоурала аҽырҭбаара алнаршеит, аха ашәышықәса анҵәамҭазы аџьамцәа аксумаа ықәырцеит. Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы аԥсылманра амч анаиу, Аксум Адгьылбжьаратәи амшыни иареи реимадара ҿахҵәеит, Амшын Ҟаԥшь аҟны ахәаахәҭра еилаҳаит, Персиатәи аԥшаҳәахьы ииасит[46]. Абарҭ афакторқәа ирыхҟьеит аҳәынҭқарра аилаҳара. 800 шықәсазы аҳҭнықалақь ашьхаратә ҭыԥқәа рахь ииасит, Аксум амчрагьы каҳаит.
Мраҭашәаратәи Африка
Мраҭашәаратәи Сахел аҿы иҭыԥынтәалоу аилазаарақәа ҟалеит ауаа ашыи абаџьари раарыхра ианалга. Археологиатә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, 4 нызқь шықәса раԥхьа Мраҭашәаратәи Африка аҿы анхарҭа дуқәа шьақәгылеит. Аамҭакала, Сахара анҭыҵтәи ахәаахәҭра ҟалеит, уи абзоурала аҩадеи аладеи рыбжьара еиуеиԥшым атауарқәа реимадара алыршахеит. Еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа злахәыз аиҭныԥсахларатә система: адгьылқәаарыхыҩцәа аџьыкхыш роуан зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа рҟынтәи, зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа ракәзар акәаци егьырҭ афатә аалыҵқәеи роуан ахьшьцәеи асаванна адгьылқәаарыхыҩцәеи рҟынтә, иара убас аӡиас Нигер аҟынтәи аԥсыӡ, абнаҿы инхоз ауааԥсыра ракәзар ацәеи акәаци рыла еиқәдыршәон[47].

Ихадоу заанаҵтәи аиланхарҭақәа рахь иаҵанакуан иахьатәи Мавританиа аҵакырадьыл иаԥну Тишити Уалатеи. Уаанӡатәи Сахаратәи асаваннаҿы 500 раҟара ахаҳәтә нхарҭақәа рцәынхақәа ыҟоуп, урҭ рҿы инхоз ауааԥсыра аԥсыӡ ркуан, насгьы ашыӡ аадрыхуан. Урҭ зыргылаз сонинке ажәларқәа роуп. Ҳера ҟалаанӡа 300 шықәса шагыз уи аҭыԥ ҭабеит, ақалақь еилабгеит, уа инхоз ауааԥсыра Кумби-Салеҟа ииасызар ҟалап. Архитектура анализ рзуреи акыцӡратә аалыҵқәеи шаҳаҭра руеит Тишита ажәларқәа ԥхьаҟатәи Гана аимпериа ажәларқәа ирзааигәан ҳәа. рыҭҵаара иаанарԥшуеит Тишита ауааԥсыра ԥхьаҟатәи Ганатәи аимпериа ауааԥсыра ишрыдҳәалаз. Џьенне аиланхарҭаҿы инхоз аихеи амра иаблыз анышәаԥшьи рыла аҩнқәа рыргылашьа рдыруан[48][49]. Урҭ рхыԥхьаӡара шьақәнарӷәӷәоит анышәынҭра ду. Ҳера ҟалаанӡа 250 шықәса рҟынӡа Џьенне қалақь дуун, ахәаахәҭра ахьышәҭыкакаҷуаз ҭыԥын.
Анаҩс алада, Нигериа агәҭаны 1000 шықәсазы ҳ. ҟ. ицәырҵит Ноктәи акультура, зыуаажәларра рзы иҳараку ацентрализациа зҟазшьаз. Акультура еицырдыруеит ауаҩы ихқәа, асланқәа, егьырҭ аԥстәқәа зну атерракотатә фигурақәа рыла. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. араҟа аиха арҭәара рҵеит, аха хышә шықәса рышьҭахь ари акультура ыӡит. Акультура атрадициақәа Иоруба, Бини ркультурақәа рҟны иацҵан ҳәа агәаанагара ыҟоуп[50].
Банту рнырхара

2 ~ 1500 ҳера ҟалаанӡа. актәи амиграциа
2.a = Мрагыларатәи банту, 2.b = Мраҭашәаратәи банту
3 = 1000-500 ҳера ҟалаанӡа Уреве мрагыларатәи банту акультура аԥҵара
4 — 7 = алада анаскьара
9 = 500 ҳера ҟалаанӡа — 0 Конго жәлар, банту аетникатә макрогәыԥ рцәырҵра.
10 = 0-1000 ахыркәшаратә фаза[51]
Африка аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит Банту жәларқәа аконтинент аҿы рнрхара. Банту бызшәала ицәажәоз ауаа а-2-тәи азқьышықәсазы иалагеит иахьатәи Камерун аҵакырадгьыл аҟынтәи Африкатәи Аӡиас Дуқәа рахь аиасра. Ҳара ҳҟынӡа 1-тәи азқьышықәсазы Банту бызшәала ицәажәон Абжьаратәи Африка иахьаҵанакуаз. Ҳера ҟалаанӡа а-II-тәи ашәышықәсазы Банту жәларқәа Замбези аҳәааҿы инхеит, анаҩс мраҭашәарала иахьатәи Анголаҟа, мрагыларала иахьатәи Малави, Замбиа, Зимбабве рахь ииасит. Мрагыларахь даҽа ныҟәарак ҟалеит 2 нызқь шықәса раԥхьаҟа, Банту ажәларқәа Индиатәи аокеан аԥшаҳәа — Кениеи Танзаниеи ианнеи. Мраҭашәаратәии аладатәи рҽеидыркылеит, анаҩс Мозамбик инхеит, уи ашьҭахь Мапуто, нас Дурбан инаӡеит. А-V-тәи ашәышықәсазы бантуцәа Мадагаскар иалалеит. Актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы Банту жәларқәа нхо иалагеит Аладатәи Африка Аӡиас ду Кеи аԥшаҳәаҿы. Банту рқыҭанхамҩатә кульура хада, абаџьар, Намибиеи Агәыӷра Бзиа ахықәи рзааигәара изыҿиомызт. Аладатәи Африка иаанхаз адгьылқәа рҿы акоисан жәларқәа ндырхон.
500—1800
Аҩадатәи Африка


711 шықәсазы, Аҩадатәи Африка зегьы арабцәа иргеит, X-тәи ашәышықәсазы, ауааԥсыра реиҳараҩык амсылманра рыдыркылеит[53]. IX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, арабцәа рқәыларақәа ирыхҟьаны иҟалаз акзаара аҵыхәтәа ԥҵәеит. Аԥааимбар иҭыԥ ацҵара азин азы ақәԥара цон. Раԥхьа Омеиадцәа Халифат амчра рнапаҿы иааргеит, рқалақь хада Дамаск ишьақәдыргылеит. Аббасидцәа амчра анырцәырга, рнапхгара ацентр Багдадҟа ииаргеит. Ахақәиҭра бзиа избоз Аҩадатәи Африка аҟынтәи иааз аберберцәа, русқәа рҿы адәныҟатәи аҽалагалара згәамԥхоз, арабцәа аортодокстә ԥсылманраҿы рымацара рыҟазаара зҭахымыз, Аббасидцәа зҿагылаз ашииттәи ахариџьиттәи аԥсылманра рыдыркылеит. VIII-тәии IX-тәии ашәышықәсақәа рзы Магриб Багдат иаҵанамкуаз хариџьиттәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рацәаны ишьақәгылеит. X-тәи ашәышықәсазы, ашиитцәа Сириантәи иааит, Моҳаммед иԥҳәыс Фатима ҳалхылҵшьҭроуп ҳәа, Магреб аҟны Фатимидтәи адинастиа шьақәдыргылеит. 950 шықәсазы Магреб зегьы ргеит, 969 шықәсазы иргеит Мысра[54].
Абдуллаҳ ибн Иассин аԥсылманра арыцқьара иҽазишәо, иахьатәи Мавританиеи Мраҭашәаратәи Сахареи рҿы инхоз Санҳаџьа абербер жәларқәа рыбжьара Алморавидтәи аиҿкаара шьақәиргылеит. Санҳаџьа аберберцәа, Сонинке иеиԥш, амырҭаҭра ныҟәыргон. Абдуллаҳ ибн Иасин ирласны иԥшааит ашьҭанеицәа Лемтунцәа Санҳаџь рхылҵшьҭра рыбжьара, урҭ аладахьы Сонинке, аҩадахьы Зената рықәыӷәӷәон. 1040 шықәсазы Лемтунцәа Алморавидтәи аидеологиа инагӡаны ирыдыркылеит. Лемтунтәи ахадацәа Иаҳиа ибн Омари Абу Бекр ибн Омари амчра ҭыԥ ду рнапаҿы иааргеит, атәыла ҩ-хәҭакны еиҩыршеит, избан акәзар напхгаҩык изы идуӡӡан. Аладахьы, Ку-Ку Сонинкеи иареи еибашьуа, Абу Бакр напхгара ҟаиҵон, егьи аганахьала — Иусуф ибн Ташфин, уи Аҩадатәи Африка адагьы, Пириниеитәи адгьылбжьахабжа ахәҭак игеит[55]. Абу Бакр иԥсҭазаара далҵит 1087 шықәсазы, уи иԥсра ашьҭахь Сонинкеа ирцәыӡыз рыдгьылқәа дырхынҳәит.

А-X-тәи ашәышықәса инаркны XIII-тәи ашәышықәсанӡа, хыԥхьаӡара рацәала абедуинцәа Аравиитәи адгьылбжьахабжа аанрыжьит. 1050 шықәсазы миллионк аԥшьбарак раҟара Арабтә хьыԥшыҩцәа Магребҟа ииасит. Урҭ рҟынтә Африка аҩадатәи агаҿа иаваршәны ицаз Бану Хилал ҳәа ирышьҭан; Атлас ашьхақәа рҟынтәи аладахьы ицаз Бану Сулаим ҳәа ирышьҭан. Абри аиҿкаара иабзоураны, араб бызшәа ахархәара аҭыԥ аҽарҭбааит, абербер бызшәа ԥсыҽхо иалагеит, Аҩадатәи Африка арабтәра иалагеит. Анаҩс, арабтәи абербертә гәыԥқәа руак Хаввара, Мысра иалсны Нубиаҟа инеит. 1140-тәи ашықәсқәа рзы Абд ал-Мумин Алморавидцәа рҿаԥхьа аџьиҳад рылеиҳәеит, урҭ ацәгьареи акоррупциеи рзы ахара рыдҵаны[56]. Аҩадатәи абербер жәларқәа еидкыланы, урҭ риааира илшеит, насгьы Алмохадцәа рдинастиа ҿыц аԥиҵеит. Уи аамҭазы Магреб инагӡаны иԥсылманын, насгьы аԥсылмантә культура ацентрқәа иреиуахеит, аҵарадырреи аҭҵаарадырреи рыҩаӡара ҳаракын, аматематикатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны. XIII-тәи ашәышықәсазы Алмоҳадтәи аҳәынҭқарра х-хәҭакны еиҟәшахеит. Кастилиа, Арагон, Португалиа ҳәа изышьҭоу ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа аԥсылманцәа Пиринеитәи адгьылбжьахабжа шамахамзар инагӡаны иалырцеит. 1415 шықәсазы Португалиа Аҩадатәи Африка адгьылқәа дырхынҳәуа иалагеит, абаӷәазатә қалақь Сеута аанкыланы. Дук мырҵыкәа Испаниеи Португалиеи егьырҭ абаӷәазақәа ргеит. 1492 азы Испаниа иагеит Гранадатәи Аемират, аҵыхәтәантәи аԥсылмантә ҳәынҭқарра адгьылбжьахабжаҿы, уи Ибериаҿы 8 ашәышықәса ирылагӡаны иҟаз аԥсылмантә напхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит[57].
Португалиеи Испаниеи Танжер, Алжир, Триполи, Тунис абаӷәазақәа ргеит, аха урҭ ринтересқәа Османтәи Аимпериа аинтересқәа ирықәшәауа иалагеит, аҭырқәцәа апираттә тактика рхы иархәаны урҭ абаӷәазақәа дырхынҳәит. Аҭырқәа корсарцәа Аҩадатәи Африка абаӷәазақәа рҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ақьырсиантә ахәаахәҭратә ӷбақәа ирықәлон. Формалла, уи аамҭазы, Аҩадатәи Африка Османтәи Аимпериа иаҵанакуан, аха ииашаҵәҟьаны, Ҭырқәтәыла анапхгара ԥсыҽын, амшын аԥшаҳәа иаԥну ақалақьқәа рахь мацара акәын иахьнеиуаз. Сахара инҭыҵны ахәаахәҭра мҩаԥысуан, Триполиатәи аҭырқәа ԥашьацәа Борнутәи атәцәа рыдыркылон, аҽқәеи, абџьари, аибашьратә хыхьчагақәеи ҭины[58].
XVI ашәышықәсазы, алегенда излаҳәо ала, рышьҭра Маҳаммед иԥҳәыс лҟынтәи иааз арабтәи аныҟәаҩцәа, Марокко аиааира ргеит, еидыркылеит, Саади адинастиа шьақәдыргылеит. Урҭ Османтәи Аимпериа Атлантикатәи Аокеан аҟынӡа анеира иаԥырхагахеит, насгьы Апортугалцәа мраҭашәаратәи агаҿа аҟынтәи иқәырцеит. Аҳәынҭқарра зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит Аҳмад ал-Мансур ихаан. 1591 азы иара Сонгхаи Аимпериа дақәланы даиааит, ахьы аҭира инапаҿы иааганы, уи ҩ-ганк рыла ицон — мраҭашәаратәи агаҿахь европатәи амшынуаа рзы, мрагыларахь Тунисҟа. XVII-тәи ашәышықәсазы Марокко Сонгхаи ианапхгара еиҵахеит. 1603 ашықәсазы Аҳмад данԥсы ашьҭахь, иҳәынҭқарра ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит, рыгәҭаны иҟан Феси Марракеши. Мулаи аль-Рашид Алавитцәа рдинастиа аԥҵарала атәыла еиҭеидикылеит. Анаҩс уи Исмаил ибн Шариф ирӷәӷәеит, Судантәи иааз атәцәа рыла ар еизирҳауан[59].
Мысра

642 шықәсазы, Византиатәи Мысра арабцәа иргеит, уи раԥхьа Омеиадтәи, нас Аббасидтәи ахалифат иахәҭакын 969 шықәсанӡа, Фатимидаа ианырга[53]. Фатимидцәа рхаан Мысра еизҳазыӷьон, аӡҭарчқәеи аканалқәеи еиҭашьақәдыргылеит, ачарыци, ақьари, ақәнеи, абамбеи рҽаҩра еизҳауан. Мысра ақәнеи аласеи ирылхыз амаҭәақәа ҭзыжьуаз ихадоу атәылақәа ируакхеит. Амшын Ҟаԥшьи Адгьылбжьаратәи амшыни рҿы уи ахәаахәҭра еизҳаит. Каир ахьтәы ԥара ҭрыжьуан, уи фатимидаа рдинар ҳәа иашьҭан. Аекономика анхаҩцәа-адгьылқәаарыхыҩцәа рҟынтә еизыргоз ашәахтәқәа шьаҭас иаман. Ашәахтә еизгара 969 шықәсазы аиааира иалахәыз абербер ԥызацәа рус акәын. Урҭ ахалиф еизыргаз ахәҭак ирҭон, егьи рхазы иаанрыжьуан. Аамҭақәак рнаҩс урҭ аамсҭцәахеит, насгьы адгьылмпыҵакратә аристократиа шьақәдыргылеит[60].
Ар хадырҭәаауан атиурк хылҵшьҭра змоу атәцәа рыла, урҭ амамлиукцәа ҳәа ирышьҭан, иара убас Судантәи аршьаҟауааи, зхы иақәиҭыз аберберцәеи рыла. 1150-тәи ашықәсқәа рзы адгьыл ахашәалахәы еиҵахеит, ар ақәгылара ҟарҵеит, иҟалеит аилаҩеиласрақәа, ахәаахәҭра каҳаит, уи иахҟьаны Фатимидтәи ахалифцәа рымчра ԥсыҽхеит[61].
1160-тәи ашықәсқәа рзы Мысра ашәарҭара цәырҵит аџьарныҟәгаҩцәа рҟынтә. Арабцәа урҭ рҿагыларазы еидикылеит Курдтәи ар рԥыза Салаҳ ад-Дин. Мысра аҳәаақәа рҿы аџьарныҟәгаҩцәа дыриааины 1187 ашықәсазы Иерусалим ҩаԥхьа игеит. 1171 шықәсазы Фатимидтәи ахалиф данԥсы ашьҭахь, Салаҳ ад-Дин Мысра анапхгаҩыс дҟалеит, Аиубидцәа рдинастиа шьаҭаркны. Иара инапхгара аамҭазы Мысра ислам сунниттәи атолк ахь ихынҳәит. Ҭырқәтәылантәи арратә маҵзурахьы иаауаз атиурктә тәцәа еиҳа-еиҳа ирацәахон. Арра иацхраауан «икта» асистема — адгьыл аҟынтәи ашәахтә еизгара, уи арратә маҵзуразы аруаа ирырҭон[62]. Аамҭақәак рнаҩс, амамлиукцәа амч ду змаз адгьылтә аристократиа шьаҭа шьақәдыргылеит. 1250 шықәсазы урҭ Аиубидтәи адинастиа ықәганы рхатәы династиа аԥырҵеит. Амамлукцәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәаз амирцәа ҳәа ирышьҭан. Амамлукцәа Мысра 250 шықәса инарзынаԥшуа амчра рнапаҿы иҟан. Уи аамҭазы, урҭ рнапхгара аҵаҟа иҟаз адгьылқәа Палестинаҟа идырҭбааит, аџьарныҟәгаҩцәа ириааит, 1260 шықәсқәа рзы Аин Џьалуттәи аибашьраҿы амонголцәа рқәылара ааныркылеит. Мамлиуктәи Мысра аԥсылманреи иԥшьоу уи ақалақьқәа Мединеи Меккеи рыхьчаҩыс иҟалеит.
Аха аамҭа цацыԥхьаӡа, икта асистема арратә мчқәа рыла аиқәыршәара ааннакылеит. Амамлиукцәа рыдгьылқәа ҭынхас ирыԥхьаӡо иалагеит, убри азы урҭ амаҵ аура рҭахымызт. Аӡымҩангақәа реиҭашьақәыргылара аанкылан, адгьыл аалыҵ еиҵахеит. Амамлукцәа рырратә технологиа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы аиӷьтәрақәа ирыҵахеит, уаҟа абџьар еиҳа аҵакы аманы иҟан[63]. Убри аҟынтә 1517 шықәсазы Оттомантәи аимпериа Мысра иаиааит. Аҭырқәцәа ашәахтә еизгара асистема еиҭашьақәдыргылеит, насгьы Амшын Ҟаԥшь аҿы ахәаахәҭра еиҭашьақәдыргылеит, аха апортугалцәа Индиатәи Аокеани иареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара иаԥырхаган. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы амамлукцәа амчрахь ихынҳәит. Урҭ рахьтә еиҳа ибеиаз беиқәа ҳәа ирышьҭан, амчраҵәҟьа дара рнапаҿы иҟан, аҭырқә ԥашьацәа ракәзар, аформалтә мчра мацара акәын ирымаз[64].
Наполеон имчқәа Мысра иақәлеит 1798 шықәсазы, Франциатәи ар аҭыԥантәи рҿагылара ӷәӷәамызт, аха Британиеи Оттомантәи аимпериеи еицырзеиԥшу рџьабаа абзоурала 1801 ашықәсазы афранцызцәа ықәырцеит. Убри инаркны иалагеит англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара Мысра анапхгара азы ақәԥара, уи XIX-тәи ашәышықәса зегьы, а-XX-тәи ашәышықәса ахәҭакгьы иалагӡаны имҩаԥысуан[65].
Африкатәи Абыкь
Сомали

Сомалиинтәи Амшын Ҟаԥшь агаҿаҿы аԥсылманра ацәырҵра иахҟьаны, Сомалитәи аҭиҩцәа, арабцәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыбзоурала, маҷ-маҷ адин ҿыц рыдыркылеит. Аԥсылманра актәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсылманцәа рацәаҩны Аравиитә адгьылбжьахабжа аҟынтәи аконтинент ахь иааит, анаҩстәи ашәышықәсақәа рзы, «абербертә» цивилизациа иахәҭакыз Сомали ақалақь-ҳәынҭқаррақәа аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәаны иҟалеит: Могадишо, Бербера, Зеила, Барава, Марка[66][67]. Могадишо ақалақь, анаҩс «Аԥсылманра ақалақь» ҳәа изышьҭаз, шәышықәсала Мрагыларатәи Африкаҿы ахьы аҭира напхагара азнауан[68][69].
Марке, Бараве, Хобио, Могадишо абаӷәазақәа рҿы иҟаз асултанатқәеи ареспубликақәеи еизҳазыӷьон, Арабтәыла, Индиа, Венециа, Персиа, Мысра, Португалиа, уимоу Китаи рҟынтә аӷбақәа рыдыркылон[70]. Васко да Гама Могадишо даҭааит XV-тәи ашәышықәсазы, насгьы ианиҵеит уи ԥшьба-хәба еихагыла змоу аҩнқәеи, аҳҭынра дуқәеи, насгьы ацилиндр еиԥшу аминаретқәа змаз аџьаамеи змоу қалақь шдууз[71].
XVI-тәи ашәышықәсазы Дуарте Барбоза иҩуан Камбеитәи Аҳра (Индиа) аҟынтәи аӷбақәа рацәаны Могадишоҟа ишаауаз, амаҭәақәеи абеи аххылақәеи ааргон, насгьы ахьы, ацәа, аслан абаҩ рҭиуан. Барбоза иазгәеиҭеит амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу аџьармыкьақәа рҿы акәац, ачарыц, ақьар, аҽқәа, иара убас ашәырқәа, рацәаны ишыҟаз, урҭ аҭыԥантәи аҭиҩцәа рмал шьақәдырӷәӷәон[72]. Могадишо асратә напҟазара иацентрны иҟан, урҭ аба Мысреи Сириеи рахь ирҭиуан, иара убасгьы Суахилитәи Момбасеи Малиндии рҟынтәи аҭиҩцәа рзы амҩасратә ҭыԥны иҟан, урҭ Килватәи асултанатцәа ахьы аҭирала еиқәдыршәон[73][74]. Ормузтәи аӡыбжьахала инхоз аиудеитә аҭиҩцәа аҭира активла рхы аладырхәуан, урҭ индиантәи абеи ашәырқәеи ааргон, нас арыцқәеи аласеи рахь ирыԥсахуан[75].
XV-тәи ашәышықәса инаркны Малаккеи дареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит[76]. Урҭ аба, амбра, афарфор рҭиуан[77]. Ажирафқәеи азебрақәеи Китаитәи аимпериа Мингҟа иргон. Сомалитәи аҭиҩцәа Африкеи Азиеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы еицырдыруан[78]. Португалиатәи аблокадеи Омантәи аҽалагалареи рхы рцәырыхьчарц азы, Индиантәи аҭиҩцәа рхы иадырхәон Сомалитәи абаӷәазақәа Маркуи Баравуи, урҭ Португалиа аиурисдкциа анҭыҵ иҟан[79].
Ефиопиа
Загве адинастиа иахьатәи Ефиопиеи Еритреиеи рҟны анапхгара аман 1137 инаркны 1270 рҟынӡа. Уи ахьӡ ахылҿиааит акушиттә бызшәатә ҭаацәара иаҵанакуа агау жәлар рбызшәа аҟынтәи. 1270 ашықәс инаркны акыр шәышықәса Ефиопиатәи Аимпериа Соломонаа рдинастиа напхара азнауан.

XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Ефиопиа, Аксум ашьҭахь раԥхьаӡакәны Европатәи аҳрақәеи дареи адипломаттә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара аҽазнашәон. Еиқәырханы иҟоуп англыз ҳәынҭқар Генрих IV Абиссини аимператор иахь ииҩыз ашәҟәы. 1428 ашықәс азы Ефиопиа аимператор Иишак I Арагонтәи аҳ Альфонсо V иахь ҩыџьа ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, урҭ ишьҭит, аха дара ахынҳәра рылымшеит[80][81]. Раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа аимадара ҟалеит 1508 шықәсазы Аимператор Давид II ихаан[82]. Убасҟан ауп Адалтәи асултанатра аимпериа ианақәла. Апортугалцәа Ефиопиатәи анапхгаҩы ицхрааит абџьари 400-ҩык аруааи рыла[83]. Адала-Ефиопиатәи аибашьра Оттомантәи Аимпериеи Португалиеи анапхгара аҭара азы еибашьуаз иреиуан.
1624 шықәсазы аимператор Сусниос акатолицизм анидикыла, атәылаҿы шықәсырацәала аилаҩеиласрақәа ҟалеит, уи иахҟьаны зықьҩыла рыԥсҭазаара иалҵит[84]. Аиезуиттә миссионерцәа ефиопаа рдин ҿаԥырҽуан, 1632 шықәсазы рашәарамза 25 рзы Сусниос иԥа Фасиледес ҩаԥхьа Аиашахаҵаратә уахәама ҳәынҭқарратәуп ҳәа рылеиҳәеит, аиезуитцәа егьырҭ европауаа рыцны атәыла иалицеит[85][86].
Мрагыларатәи Африка
Ақьырсиантәи аԥсылмантәи Нубиа

Аксум анапхгаҩы Езана Мерое анига, Баллана ажәлар алада-мраҭашәарантәи Нубиаҟа ииасит, иагьышьақәиргылеит х-ҳәынҭқаррак: Мукурра, Нобатиа, Алва, урҭ 200 шықәса инареиҳаны иҟан. Мукурра Нил ахԥатәи аҳәаа ахаҿы иҟан, аҳҭнықалақьс иаман Донгола; Нобатиа — уи аҩадахьы иҟан, аҳҭнықалақьс Фарас аман; Алва — уи аладахьы иҟан, агәҭаны Соба ақалақь аман. Анаҩс Мукурра Нобатиа ҭанагалеит. 500-600 рзы аҭыԥ аҿы инхоз ауаа монофизитизм рыдыркылеит. Ауахәама раԥхьаӡа ахархәара аман акопттә ҩыра, анаҩс агрек бызшәа, аҵыхәтәан Нило-Сахаратәи абызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа ажәытә Нубиатәи аҩыра. Агәаанагарақәа рыла, Нубиатәи ақьырсианра Мысратәи Копттәи ауахәама иазааигәан[87][88].
Арабцәа-аԥсылманцәа Мысра ргеит 641 шықәсазы, насгьы Нубиеи Аксуми ақьырсианцәа егьырҭ ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа ирҿахырҵәеит. 651-652 ашықәсқәа рзы арабцәа ақьырсиантә Нубиа иақәлеит, аха Нубиатәи ахыцеибашьҩцәа урҭ рҿагылеит[89]. Ирыбжьарҵеит аиқәшаҳаҭра, уи инақәыршәаны арабцәа ақьырсиантә Нубиа рыдыркылон. Аиқәшаҳаҭра, иара убасгьы ишьақәнаргылеит Нубиеи Мысреи рыбжьара 600 шықәса ирылагӡаны аизыҟазаашьақәа ҭышәнзыртәалоз ахәаахәҭратә ԥҟарақәа.
Ақьырсиантә Нубиа аилабгара иалагеит XIII-тәи ашәышықәсазы. Амонархиа амчра ԥсыҽхеит, ауахәамеи ҭауади-аамсҭеи амҩа рырҭеит. Арабцәа-бедуинцәа Нубиаҟа ииасуа иалагеит. Урҭ рфакирцәа атәылаҿы асуфиитә ԥсылманра ааргеит. Уи адагьы, Нубиатәи аҳәынҭқарра Мокурра Мамлиуктәи Мысратәи асултанат вассалс иҟалеит. 1366 шықәсазы Нубиа еиҵоу афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь еиҟәшахеит, анаҩс уи амамлиукцәа иааныркылеит. XV-тәи ашәышықәса иалагӡаны, атәыла арабтә миграциазы иаартын. Арабтә хьыԥшыҩцәа ркультуреи рбызшәеи рыцны иааит. XVI ашәышықәсазы Мукурреи Нобатиеи аԥсылманра рыдыркылеит. Абдуллаҳ Џьамма инапхгарала Арабтә конфедерациа аԥҵан, уи ақьырсианра аҵыхәтәантәи аӷәӷәарҭаҿы иаанхаз Алва Соба ақалақь хада ықәнахит. Уи ашьҭахь Алва Сеннар иахәҭакны иҟалеит[90].
XV-тәи ашәышықәсазы Фунџь ахьшьцәа Алваҟа ииасит. Урҭ еиҿыркааит аҳәынҭқарра заҳҭнықалақь Сеннар иҟаз. XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Фунџи амсылманра рыдыркылеит, насгьы мраҭашәараҟа Кордофан аҟынӡа ртәыла дырҭбааит. Мрагыларахьҟа аҽырҭбаара Ефиопиа иааннакылеит. Аҳәынҭқарра аекономика зхьыԥшыз Сеннар иалсны ицоз аҭуџьарцәеи, ар злашьақәгылаз атҟәацәеи ракәын. Бади IV (1724–1762) ихаан, ар ақәгылара ҟарҵеит, амчра рнапахьы иааргеит, насгьы аҳ ироль ацеремониалтә роль ахь ииасит. 1821 шықәсазы фунџьаа риааира игеит Мысратәи паша Муҳаммад Али[91][92].
Суахили аԥшаҳәа

Ҭоурыхла, Суахили ажәлар Кениа аҩадатәи ахәҭа инаркны Мозамбик иҟоу аӡиас Рувуми аҟынӡа инхон. Арабтә географцәа уи аҵакыра «Зинџьцәа»(«аиқәаҵәақәа») рыдгьыл ҳәа иашьҭан[93].
Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи, абызшәадырҩцәеи, археологцәеи ргәы иаанагоит, Суахили абызшәала ицәажәо ауаа рхылҵшьҭрақәа банту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рахь иаҵанакуеит ҳәа, урҭ а-VII-тәии а-VIII-тәии ашәышықәсақәа рзы аԥсылман ҭуџьарцәа рыла арабтәи акультура анырра ӷәӷәа роуит ҳәа. Абжьаратәи аамҭа иаҵанакуаз ари арегион аҿы иҟаз аҳәынҭқаррақәа ахәаахәҭратә баӷәазақәа ирықәгәыӷуан аԥсылмантә дунеии Азиеи рыбжьара аимадара рыбжьаҵаразы[94][95]. Урҭ абаӷәазақәа ирыҵанакуан Момбаса, Занзибар, Килва Кисивани[96]. Урҭ рыӡбахә рҳәоит Китаитәи амшынланыҟәаҩ Чжен Хеи амсылман географцәеи, ҷыдала Ибн Баттута[97]. Ихадоу ахәаахәҭратә маҭәахәқәа иреиуан аслан абаҩ, атәцәа, ахьы.
Апортугалцәа арахь иааит 1498 шықәсазы. Суахили аԥшаҳәа економикала рхы иадырхәарц, насгьы иқьырсаныртәырц азы, 1505 шықәсазы Килва Кисивани иақәлеит, анаҩс егьырҭ ақалақьқәа ирықәлеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи аҿагылара амзыз ала, Португалиа ахәаахәҭра анапхгара азура рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы апортугалцәа рнырра ԥсыҽхо иалагеит, 1729 инаркны Оман ацхыраарала, апортугалцәа арегион иалырцеит. Суахилитәи аԥшаҳәа Омантәи асулҭанра иахәҭакхеит. Ахәаахәҭра еиҭахацыркхеит, аха уаанӡа аасҭа еиҵаны[98].
Уреве
«Уреве» акультура цәырҵит Викториа аӡиас аҭыԥан Африкатәи аихатә шәышықәсазы. Акультура ахьӡ Кениа Мери Лики имҩаԥылгаз археологиатә жрақәа рҭыԥ аҟынтәи ауп ишааз. Танзаниа Кагера арегион аҿы ажәытәтәи акультуратә артефактқәа еиқәырханы иҟоуп. Уреве акультура арегион мраҭашәарала Конго Адемократиатә Республика Киву арегион аҟынӡа, мрагыларала Нианза, Кениа Мраҭашәаратәи апровинциақәа рҟынӡа инаӡон. Аҩадахьы иахьатәи Уганда, Руанда, Бурунди рҟынӡа инаӡон. Акультура ыҟан V-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны VI-тәи ашәышықәсанӡа.
Уреве ркультура алагеит Камерунынтәи банту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рнырхара ианалага инаркны. Уи аҭҵаарақәа Банту жәлар рҭыԥантәи абызшәадырра аҭҵаара иадҳәаланы имҩаԥысуеит. Иҟалап Уреве ркультура Банту бызшәақәа рымрагыларатәи аҭаацәарахәҭа иақәшәозар, даҽакала иуҳәозар, Мрагыларатәи Африка руааԥсыра раԥхьатәи ацәқәырԥа ашьҭрақәа злацәажәоз абызшәақәа. Уреве инагӡаны ишьақәгылахьоу цивилизациоуп, иара ахатәы акыцҟаҵаратә стиль змоу, насгьы ибзианы иҿиаз аиха аус адулара атехнологиа змоу акакәны иҟоуп. Иахьа адыррақәа ахьынӡаҟоу ала, ҩнызқь шықәса ирылагӡаны акыцҟаҵареи аихатә усурақәеи рҿы аиҭакра дуқәа ҟамлаӡеит, акерамикаҿы иҟоу аԥсахра маҷқәа рыда.
Мадагаскари Меринеи
Мадагаскар анхара иалагеит VI-тәи ашәышықәсазы австронезиатәи абызшәақәа рыла ицәажәоз ауаа. Анаҩс, VI—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы, аконтинент аҟынтәи банту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа адгьылбжьаха ахь ииасит. Австронезиаа абананқәеи абрынџьи рааӡара акультура ааргеит, банту бызшәала ицәажәоз ракәзар — арахә рааӡара. 1000 шықәсазы адгьылбжьаха аҩадахьы арабтәии индиатәии аҭуџьарцәа рҭыԥқәа ҟалеит[99]. XIV-тәи ашәышықәсазы Мадагаскар амсылманра алаҵәеит. Африка абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Мадагаскартәи абаӷәазақәа амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз Суахили ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәа рыхьчараҿы ацхыраара ҟарҵон: Софала, Килва Ду, Момбаса, Занзибар.
XV-тәи ашәышықәса инаркны адгьылбжьахаҿы еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа шьақәгылеит: Сакалава (XVI-тәи ашәышықәса) мраҭашәаратәи агаҿаҿы, Цитамбала (XVII-тәи ашәышықәса) мрагыларахьтәи агаҿаҿы, Имерина Аҳра (XV-тәи ашәышықәса) абжьаратәи ашьхақәа рҿы. XIX-тәи ашәышықәсазы Имерина адгьылбжьаха зегьы анапаҿы иҟан.
Мадагаскар раԥхьаӡа аевропауаа ракәын апортугалцәа, урҭ 1500 инаркны ахәаахәҭратә нхарҭақәа ирықәло иалагеит[100]. Ашьҭахь иааит англызцәеи афранцызцәеи. XVII-тәи ашәышықәса иалагӡаны Мадагаскар апиратцәа рзы ҽыҵәахырҭас иҟан. Радама I (1810-1828) ақьырсиантә миссионерцәа ааԥхьара риҭеит, аха Ранавалуна I (1828-61) ақьырсианра мап ацәылкит, уи иахҟьаны 150 нызқьҩык ауаа ҭахеит. Радама II (1861-1863) ихаан, Мадагаскар Франциа ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит, насгьы афранцызцәа аконцессиақәа рацәаны ироуит. 1895 азы, Франциеи Малагасиеи рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирыхҟьаны, афранцызцәа Мадагаскар ааныркылеит, насгьы уи апротекторат ҳәа ирыладырҵәеит[100].
Аӡиас дуқәа рҳәынҭқаррақәа
Китареи Униорои
Африкатәи Аӡиас Дуқәа рыбжьара иҟоу ашьхеибаркыраҿы 1000 шықәсазы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рацәаны иҟалеит. Ари арегион ауааԥсыра арахә рааӡон, ажәлатә культурақәеи абананқәеи аадрыхуан, уи рекономика ашьаҭа акит. Актәи аҳәынҭқарра Униоро, аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, еиҳа идуу Китара аҳәынҭқарра ахәҭак аҳасабала иарбоуп, уи арегион зегьы аҵанакуеит. Уи аелита «Луо» ажәлар ракәын, урҭ банту бызшәала ицәажәоз Униоро ажәлар напхгара рзыруан. Акультурала Униоро ҳәынҭқарран, уи шьақәнарӷәӷәоит акыцҟаҵареи, анхарҭатә еиҿкаареи, аспециализациеи[101].
Бито, аҳра зуаз Униоро рыжәлеи Китара напхгара азҭоз Бачвези рыжәлеи ҭынхас дыԥхьаӡан. Аха Китара иазкны акгьы дыррак ыҟаӡам, убри аҟнытә аҵарауаа уи аҩыза аҳәынҭқарра шыҟаз ала агәыҩбара рымоуп. Арегион анапхгаҩцәа реиҳараҩык Бачвези ирышьҭроуп рҳәон[101].
Буганда
Буганда Аҳра ашьаҭа акит Ганда ма Баганда руааԥсырала XIV-тәи ашәышықәсазы. Гандаа рабдуцәа Викториа аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы анхара иалагеит X-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ[102]. Буганди анапхгаҩы «Кабака» ҳәа атитул иман, ахылҵшьҭрақәа рхадацәа «Батака» ҳәа атитул рыман. Хәыҷы-хәыҷла амчра аҽарӷәӷәон, Буганда еизаку монархианы иҟалеит. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҽарҭбаауан, аха уи Униоро ԥынгылас иаман. 1870 шықәсазы Буганда еизҳазыӷьаз ҳәынҭқарраны иҟалеит, уаҟа «кабака» анапхгаҩы «лукико» ҳәа изышьҭоу аминистрцәа рхеилак атәыла анапхгара азиуан. Аҳәынҭқарра шә-ӷбак рыла ишьақәгылаз афлот аман, урҭ ӷбацыԥхьаӡа 30-ҩык аруаа рҭаӡара алшон. Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Буганда Британиатәи Угандатәи апротекторат иапровинцианы иҟалеит.
Руанда
Униоро алада-мраҭашәарахьы, Киву аӡиас азааигәара, XVII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит Руанда аҳәынҭқарра. Уи аелита тутситәи ахьчацәа ракәын. Урҭ рнапхгаҩы муами ҳәа атитул иман. Даҽа жәларык, хуту, адгьылқәаарыхыҩцәан. Аҩ-жәларыкгьы бызшәак акәын излацәажәоз, аха рыбжьара иҟаз аизыҟазаашьақәа, еиҳарак аҭаацәара алалара аганахь ала, иӷәӷәаз асоциалтә нормақәа рыла ишьақәгылан. Ажәабжьқәа изларҳәо ала, Руанда ашьаҭа акит Муами Руганзу II 1600-1624 шықәсқәа рыбжьара. Кигали ақалақь уи иаҳҭнықалақьын. Ацентрализациа апроцесс ҩ-шәышықәса аҭаххеит, ихыркәшахеит Муами Кигели IV (1840-1895) ихаан. Аҵыхәтәантәи Тутси рхада 1852 азы ихы риҭеит, аҵыхәтәантәи Хуту рхада 1920 азы ауп[103].
Бурунди
Бурунди аҳәынҭқарра Руанда аладахьы иаԥҵан. Уи ашьаҭа акит Тутси рхада Нтаре Рушасти 1657-1705 шықәсқәа рыбжьара. Руанда еиԥш, аекономика рықәгәыӷуан Тутси рырахәааӡаҩцәеи Хуту адгьылқәаарыхыҩцәеи. Муами Нтари Ругамби (1795–1852) ихаан, Бурунди ирласны аҽарҭбааит, амчра ала акәымкәа, дипломатиала[104].
Мраҭашәаратәи Африка
Сахел аҳәынҭқаррақәа
Гана

Ганатәи аимпериа IV-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылазар ҟалоит. Уи ашьаҭа ркит Сонинкеа жәлар. Аль-Фарази раԥхьаӡакәны уи игәалаиршәоит VIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Гана ауааԥсыра ахәҭакахьала иқалақьтәын, егьи ахәҭакахьала иқыҭатәын. Администрациа аԥсылман ақалақьқәа рҿы инхоз ауаа рыла ишьақәгылан, «Гана» ҳәа атитул змаз иреиҳау анапхгаҩы атрадициатә динхаҵара дықәныҟәон. Амсылманцәеи, администраторцәеи, аберберцәеи, арабцәеи хазы иҟаз ақалақь аҿы инхон, уи Ганатәи арезиденциа адырра анаҭон, хаҳәла ичаԥоу амҩала. Ақыҭауаа еиҳа идуны еидкылаз ақыҭақәа рҿы инхон, урҭ Гана гәыкала ишазыҟоу азы ҭоуба руан. Гана иԥшьоу ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан. 1050 шықәсазы, Санҳаџьа — аберберцәа иреиҳау ахәаахәҭратә центр Аудагост рнапаҿы иааганы, Ганаа аԥсылманра рыдыркылеит[105].
Аҳәынҭқарра амал Сахара ала ахәаахәҭразы абаџь алнаршон, уи Тиарети Сиџьильмаси Аудагости еиманадон, Гана Бамбуктәи арегион аҿы ахьтәыҵхырҭатә ҭыԥқәа рахь анеира хылаԥшра анаҭон[106]. Абаџь аҳәынҭқарра иалсны ииаргоз аџьыкхыши ахьи рыхьанҭара апроцент ала еизыргон. Гана ахатә ҭыжьра амамызт.
XI-тәи ашәышықәсазы Гана ақәӡаара иалагеит. Иҟалап уи зыхҟьаз мрагыларахь Нигери Тегазеи ирылсны ахьы аҭиразы амҩақәа ахьрыԥсахыз акәзар. Даҽа мзызкгьы уи зыхҟьар алшоз, еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рыбжьара аиҿагылара, аполитикатә ҭышәынтәаламзаара ауп[107]. Аҳәынҭқарра аҟазаара иаҟәыҵит 1230 шықәсазы, Сенегал аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааԥсыра рнапаҿы иаанарга[108][109].
Мали
Мали Аимпериа шьақәгылеит XIII-тәи ашәышықәсазы, 1235 шықәсазы Манде ажәлар рхада Сундиата Кеита Кирина иҟалаз аибашьраҿы Сусу ажәлар, мамзаргьы аладатәи Сонинке, рнапхгаҩы Сумангуру Кваннте даниааи. Сундиата ампыҵахаларақәа ирыциҵеит Нигер аҳәаа абнақәа рҟынтәи мрагылара аӡиас архәарахь, аҩадахьы Сахараҟа, мраҭашәарахьы Атлантикатәи аокеан аҟынӡа, Гана иаанханы иҟаз надкыланы. Иара манса ҳәа атитул идикылеит, иаҳҭнықалақь хада Ниани ақалақь аҿы ишьақәиргылеит[110].
Аџьыкхыши ахьи рыҭира хаданы ишыҟазгьы, Мали аҟны аҵакы ду аман, иара убас арахә рааӡареи адгьылқәаарыхреи[111]. Асоргои, ашырӡи, абрынџьи аадрыхуан. Сахара иаԥну аҳәааҿы арахә, ауасақәа, аџьмақәа, амхҽқәа рааӡон. Манде руаажәларратә ԥсҭазаара ақыҭақәеи адгьылқәеи рҿы рҽеидыркылон. Ақыҭақәа ргәыԥ «кафу» ҳәа иашьҭан, уи анапхгаҩы «фарма» ҳәа, иара манса иҳәатәы наигӡон. Аҽцәеи аршьаҟауааи рыла ишьақәгылаз ар аҭышәынтәалара иацклаԥшуан. Иаҭаххар, анапхгара аҵаҟа иҟаз адгьыдҵакырақәа рҟынтәи арратә мчқәа рацәаны еизыргар алшон.
Аԥсылманрахь аиасра хәыҷы-хәыҷла имҩаԥысуан. Манса амчра атрадициатә динхаҵарақәа ирықәгәыӷуан, убри аҟнытә Сундиата аԥсылманра иҽацәиихьчон. Анаҩстәи амансацәа амсылманцәа иашақәа ракәын, аха убри аангьы атрадициатә нцәахәқәа ирықәныҟәон, Манде аритуалтә церемониақәеи ржәлартә ныҳәарақәеи ирылахәын. Сундиата иԥа Ули I (1225–1270) ихаан аԥсылманра аҳҭынраҿы официалтә динны иҟалеит. Манса Ули Меккаҟа аныҟәара мҩаԥигеит, исламтә дунеи аҟынтәи азхаҵарагы иоуит. Аӡбарҭаҿы аписарцәеи аҳасабырбаҩцәеи амсылманцәа рҟынтә иаарыԥхьон. 1285 шықәсазы ахақәиҭра зауз атәы Сакура аҳра игеит. Иара атуарегцәа Томбукту иалицеит, ақалақь аҿы аҵареи ахәаахәҭреи рцентр шьақәиргылеит[112]. Ашәҟәқәа рыҭира иазҳаит, урҭ рыхҩылаара ҳаҭыр зқәу, ифеидоу напҟазарахеит.
Мали зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит XIV-тәи ашәышықәсазы Манса Муса (1312—1337) ихаан, иара аҳаџьра мҩаԥигеит 500-ҩык атәцәа ицны, дарбанзаалак инапаҿы ахьтәы еиларҭәа икын[113]. Ари аҳаџьра жәашықәса рыҩныҵҟа Мамлиуктәи Мысра ахьы ахә ланарҟәит. Муса аԥсылман дунеии Европеи иршанхеит.
Манса Муса еицырдыруаз аҵарауааи архитекторцәеи ааиԥхьеит, итәыла аԥсылмантә дунеи алаҵара иҽазишәон, уи иахылҿиааит аҵарадырра аизҳара[111]. Уи аамҭазы Мали изку инарҭбаау агәалашәарақәа аанижьит араб ныҟәаҩ Ибн Баттут[111].
Манса Сулеиман иаҳра ашьҭахь (1341-1360) аилабгара иалагеит. Аладатәи аҳәаақәа Моси ажәлар рҽыуаа рықәлон, аҩадахьы атуарегцәа Томбукту дырхынҳәит. Мали амчра мраҭашәарахьы Фульбе ажәлар Фута-Торо аимамат ашьақәыргылара ҵнашәааит. Уи Такрур аҭынха акәхеит. Серертәии волофтәии ажәларқәа реидгыла еилаҳаит. 1545-1546 шықәсқәа рзы Ниани Сонгаи агеит. 1599 шықәса ашьҭахь Мали иацәыӡит Бамбуктәи арегион, уи ахьтәы ҵхырҭақәа рыцны, насгьы еиҵоу еидгылақәаны еилаҳаит[111].
Сонгай
Сонгаи жәлар, Нило-Сахаратәи аҭаацәара иаҵанакуа абызшәала ицәажәо, Нигер аӡиас аҿы инхоз аԥсыӡкҩцәа рхылҵуеит. Сонгаи аҳәынҭқарра аҳҭнықалақьс иаман Кукиа ақалақь IX-тәи ашәышықәсазы, насгьы Гао ақалақь XII-тәи ашәышықәсазы[114].
Аԥхьагыла Сонни Али ампыҵахаларақәа 1468 шықәсазы далагеит, Томбукту атуарегцәа ирымхны. Анаҩс, иара итәылақәа аҩадахьы ацәҳәыраҟа ирҭбааит, Моси ажәлар аладахьы иқәиҵеит, алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала Џьенне аҟынӡа. Ир аҽцәеи ашхәақәеи рыла ишьақәгылан. Сонни Али дамсылманымызт, убри аҟнытә амсылман ҭоурыхҭҵааҩцәа иҽеимкәан ихцәажәон, еиҳарак амсылмантә Томбукту анига ашьҭахь. 1492 шықәсазы иара дыԥсит, иԥа Муҳаммед Тур дықәигеит, дымсылманын, хылҵшьҭрала сонинке даҵанакуан[115].
Муҳаммед Тур, аҳра даннеи ашьҭахь Аскиа Моҳаммед I ҳәа ахьӡ здызкылаз (1493—1528), Аскиа адинастиа шьаҭаиркит, ажәа «аскиа» аҳәынҭқар исинонимны иҟалеит. Иара Сонни Али импыҵаихалаз адгьылқәа ирӷәӷәеит, насгьы аԥсылманра ихы иархәеит амчра арӷәӷәаразы, Моси жәлар аџьиҳад рылаҳәаны, Сахара нырцәтәи ахәаахәҭрагьы еиҭашьақәиргылеит. Каиртәи аббасидтә халиф уи дидикылеит, насгьы Судантәи халифс дрылеиҳәеит. Иара инапхгара аан Томбукту аԥсылман ҭҵаарадырра иацентрны иҟалеит. Аскиа Моҳаммед I атуарегцәа аҩадахьы иқәиҵеит, мрагыларахьы Аир игеит, Тегаза аџьыкаҵхырҭақәа инапаҿы иааганы. Сонгаи ахәаахәҭратә еимадара Хауса жәлар рықалақь-ҳәынҭқаррақәагьы аҵанакуан. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа рхадара амаҵуцәа иашақәеи, урҭ рҭаацәарақәеи рнапы ианырҵон, урҭ, иара убас аҭыԥантәиахьчаратә мчқәа рҭакԥхықәрагьы рыдын. Ацентрализациа аҭышәынтәалара иацхрааит адинастиатә қәԥарақәа раангьы. Аскиа Моҳаммед I ихаан аҳәынҭқарра аиҿкаашьа ахҳәаа еиқәханы иҟоуп Лев Африкатәи ибзоурала. Моҳаммед иԥа 1528 шықәсазы аҳра аҟынтә днаскьеигеит. Амчразы аиҿагылара ашьҭахь, Моҳаммед аҵыхәтәантәи иԥа Аскиа Дауд аҳра ааникылеит[116].
1591 шықәсазы Сонгаи иақәлеит Саадитцәа рдинастиа иалаз Аҳмад ал-Мансур имароккотәи ар, урҭ Сахел ахьтәы хыҵхырҭақәа рнапаҿы иааргарц рҽазыршәон. Тондипитәи аибашьраҿы Мароккоа Сонгаиаа ириааит. Уи иабзоураны урҭ иргеит Џьенне, Гао, Томбукту, аха арегион зегьы урҭ рҳәатәы иқәныҟәомызт. Аскиа Нугу ар Денди аҿы ҿыц еидикылеит, уаҟа аҭыԥантәи ауааԥсыра рҿагылара Мароккоа рресурсқәа ҵнашәаауан, дара ацентр аҟынтәи аагарақәа ирықәгәыӷыр акәхон. XVII-тәи ашәышықәсазы Сонгаи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәаны еилаҳаит.
Мароккоа еилыркааит аоккупациа ахашәалахәы шаанамгоз. Ахьы аҭира даҽа мҩак ала амшын аԥшаҳәахьы ицон, уаҟа европауаа иаархәон. Сахара иалсуаз амҩақәа уажәшьҭа мрагыларахь, Борно иалсны ицон. Зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа Сахара иалгатәын, уи ахарџьқәа ариашомызт. Аҭыԥантәи аҳәса ԥҳәысс изгаз, арегион аҿы итәаз марокканаа «арма», ма «рума» ҳәа рзырҳәо иалагеит. Томбукту аҿы урҭ арратә кастаны, адгьылқәа зтәыз ракәны, Марокко иахьыԥшымкәа иҟалеит. Аилаҩынтра агәҭаны ашьақәырӷәӷәара иалагеит егьырҭ ауааԥсыра ргәыԥқәа, ҷыдала мраҭашәарантәи иааз Фут-Торо инхо фульбе. Уаанӡатәи Сонгаи аҵакыраҿы иҟоз аҳәынҭқаррақәа ируаку Бамбара, Гао ампыҵанахалеит. 1737 шықәсазы атуарегцәа Арма ндырҵәеит[117][118].
Канем-Борну (Канембу)

IX-тәи ашәышықәсазы Судан агәҭаҿы канури жәлар инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа рхылҵшьҭрақәа ишьақәдыргылеит Нџьими (N ' jimi) аҳҭнықалақьс измоу Канем аҳәынҭқарра. Канем Сахара нырцәтәи ахәаахәҭра абзоурала еизҳауан. Дара Алада иааныркылаз атәцәа Аҩадатәи Африка аҽқәа рыла ирԥсахуан, уи атәцәа ҿыцқәа рымпыҵахалара иацхраауан. XI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амчра рнапаҿы иааргеит аԥсылмантә династиа Сефува (Саифава), уи ашьаҭаркҩы Хумаи ибн-Саламна иакәын. Уи 771 шықәса напхгара ҟанаҵон, уи ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа инеиҵыху акакәны иҟанаҵоит[117]. Ахәаахәҭра адагьы, аекономика шьаҭас иаман Канем акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәа ршәахтәқәҵарақәагьы. Канем зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит маи (анапхгаҩы ититул) Дунама Дибалеми ибн-Салме (1210—1248) ихаан. Изларҳәо ала, Канем 40 нызқьҩык аҽыуаҩцәа ықәиргылар илшон. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҩада Феццан инаркны алада Сао аҟынӡа инаӡон. Аҳәынҭқарра исламтәын, насгьы лассы-лассы Меккаҟа аныҟәарақәа мҩаԥыргон. Каир иҟан Канемнтәи иааз аныҟәаҩцәа ҷыдала ирызкыз «асасааирҭақәа[119][120]».
1400 шықәса рзеиԥш Саифава адинастиа аҳҭнықалақь Нгазаргамаҟа иианагеит, аӡиа Чад иацәыхарамкәа, Борну аобласт аҿы. Уи зыхҟьаз Канем аҳәырҭақәа мыцхәы рхархәара ауп, уи иахҟьаны дара ҩеит. Даҽа факторкгьы, билал жәлар рҿагылара. Борнынтәи Сахара ала ахәаахәҭра амҩаԥгара еиҳа имариан. Хаус жәлари дареи аимадарақәа рыбжьалеит, уи аҽқәеи аџьыкхыши, иара убас акан жәлари рахь анеира алшара рнаҭеит, уи иара убас, ахьы ахь анеира рнаҭеит. «Маи» Али Гази ибн-Дунама (1475—1503 раҟара) Канем анапхгара еиҭашьақәиргылеит, Билал даиааины[121][122].
XVI ашәышықәсазы Саифаваа рдинастиа лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәа рхәаҽыр акәхеит. «Маи» Идрис Алаома ар ирҿыцит Ҭырқәтәылантәи аинструкторцәа ааԥхьаны. Саифава Сахара аладахьы анапхгаҩцәа раԥхьа абџьар аимпорт азура иалагеит[122]. Триполи ала Оттомантәи аимпериеи дареи аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит[123].
XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Борно имҩаԥысуаз атәы адыррақәа маҷуп. Абџьар ҿыц аимпорт ҟамҵакәа ар ажәит, аилаҳара иалагеит[121]. Аарҩарақәеи амлакреи «маи» амчра ҵыршәааит, аҩадатәи аобластқәа рырахәааӡаҩцәа рыбжьара аилаҩеиласрақәа ирылагеит, хаус жәлар рнырра иацлеит. Аҵыхәтәантәи маи дахырҳәеит 1841 шықәсазы, уи ала Саифаваа рдинастиа аҟазаара иаҟәыҵит[122].
Сокото ахалифат
Фульбе инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларын. Мавританиантәи Фута-Торо, Фута-Џьаллон инеит, анаҩс Мраҭашәаратәи Африка зегьы аҿы инхеит. XIV ашәышықәсазы аԥсылманра рыдыркылеит, XVI ашәышықәсазы ҳаамҭазтәи Мали аладатәи ахәҭаҿы иҟоу Масин рҽышьақәдырӷәӷәеит. 1670-тәи ашықәсқәа рзы урҭ аџьихад имсылманцәамыз ирыларҳәеит. Ииашам рабашьрақәа цонаҵы ишьақәгылеит ҳәынҭқаррақәак Фута-Торо, Фут-Џьаллон, Масин, Уалиа, Бунд. Урҭ рахьтә ихадаз ахалифат Сокотои Фулани аҳәынҭқарреи ракәын.
Гобир ақалақь анапхгаҩы Осман дан Фодио (1754-1817) хаус жәлар рԥызацәа ахара рыдиҵеит аԥсылманра ицқьам аверсиеи аморалтә ԥхасҭахареи ныҟәыргоит ҳәа. 1804 шықәсазы иара Фулани иџьихад хациркит аԥызацәеи ашәахтәқәеи згәамԥхо ажәлар дырҿагыланы. Аџьихад аҩадатәи Нигериа амҽханакит фульбеии хауси рыжәларқәа рыцхыраара ахы иархәаны. Осман иаԥиҵеит Аҩадатәи Нигериа, Бенин, Камерун злахәыз Сокото ақалақь аҿы аҳҭнықалақь змаз аҳәынҭқарра ду[124]. Сокото ахалифат аанханы иҟан 1903 шықәсазы аҩадатәи Нигериа британиатәи ампыҵахалара ҟалаанӡа.
Атропикатә бнақәа рзона аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа
Акани ашанти рыжәларқәа

Акан жәлар ква бызшәала еицәажәоит. Уи ныҟәызгоз Мрагыларатәии Агәҭантәии Африкантәи Сахельҟа иааит ҳәа иԥхьаӡоуп[125].
XII-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит Бономан аҳәынҭқарра. XIII-тәи ашәышықәсазы Мали ахьтәы ҵхырҭақәа аҵыкәкәара ианалага, Бономани акан жәлари егьырҭ рҵакырақәеи ахьы зҭиуа раҳасабала рҵакы шьҭыҵит. Бономан, нас Денчира, Ачем, Аквама, амч ду змаз Ашанти аҳәынҭқарра аԥхьа игылан. Ашанти анбацәырҵи ҳәа азҵаара еимактәуп. Ишдыру еиԥш, XVII ашәышықәсанӡа акан Босумтви аӡиа аҩадахьы зыгәҭа шьҭаз «Квааман» ҳәа изышьҭаз аҳәынҭқарраҿы инхон. Аҳәынҭқарра аекономика шьаҭас иаман аҵәҩан ҵлеи, ахьи, арасеи рыҭира, иара убас иамс культура хадас иамаз ахҵәаратә адгьылқәаарыхра. Аканаа аӡиасқәа Преи Офини рыбжьара ақалақьқәа дыргылон, Аданси Аквами инарываргыланы арегион аҳәынҭқарра ӷәӷәақәа иреиуаз Денчира ашәахтә азҭоз еидгылакны рҽеидыркылеит. XVI ашәышықәсазы Ашанти ауаажәларраҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит, ҷыдала ауааԥсыра реизҳара, Американтәи иаагоу акультурақәа — аманиоки аџьықәреии рааӡара, иара убас аԥшаҳәеи аҩадеи рыбжьара ахьы ахәаахәҭра амҽхак аизҳара иабзоураны[126].
XVII ашәышықәса алагамҭазы Осеи Туту I (ап.1695-1717) Окомфо Аноки ицхыраарала, аканаа Ашанти аконфередациахь еидикылеит, уи иасимволны иҟалеит «Ахьтәы тәарҭа». Осеи Туту акан адгьылқәа акыр ирҭбааит. Ир гәыцәс ироуит Аквама аҳәынҭқарра ар, аха иара еиҭеиҿикааит, ардыԥхьала хра злоу арратә машьынаны иҟаиҵеит. 1701 шықәсазы Ашанти Денчира агеит, уи аҳәынҭқарразы европааи, аиҳаракгьы аголландцәеи агаҿа ахәаахәҭрахь анеира аанартит. Ашанти Опоку Варе I (1720-1745) идгьылқәа еиҳагьы ирҭбааит, аканаа аладатәи рдгьылқәа адиҵеит. Аҩада Течиман, Банда, Гьиаман, Вольт Еиқәаҵәа гонж жәлар рыдгьылқәа ааникылеит. 1744-1745 рыбжьара Опоку Дагомба аҩадатәи аҳәынҭқарра ду иақәлеит, Нигер абжьаратә цашьа акрызҵазкуа ахәаахәҭратә мҩақәа рахь анеира аиуит. Опоку ишьҭахь адгьыл ҿыцқәа адызҵаз Куси Акәырша (1750-1764) напхгара аиҭон. Осеи Кваме Паньин (1777-1803), Осеи Туту Кваме (1804-1807), Осеи Бонсу (1807-1824) наҟ-наҟ аҳәынҭқарра дырӷәӷәон, адгьылқәа дырҭбаауан. Ашанти усҟан иааннакылон ҳаамҭазтәи Гана аҵакыреи ҳаамҭазтәи Кот-д'Ивуар аӷьыраки[127].
Аҳәынҭқарраҿы аҳәынҭқар ититул ан лыжәлала ииасуан. Аҳҭнықалақь Кумаси ауаажәларратә усурақәа рзы ааԥхьара рырҭон Аравиа, Судан, Европа рҟынтәи аҟазауаа. Ақалақьқәа рыбжьара аимадара иадгылон амшын аԥшаҳәа инаркны Нигер абжьаратә цашьа аҟынӡа имҩаԥыргоз амҩақәа рыкаҭа[128][129].
Ашанти аконфедерациа ӷәӷәаны иаанхон XIX ашәышықәса аиҳарак иалагӡаны. Аха 1900 шықәсазы британиаа бџьарла аԥыжәара рыманы иҭадырхеит англиа-ашантиатәи аибашьрақәа ԥшьба рышьҭахь[130].
Дагомеиа

Дагомеи аҳәынҭқарра цәырҵит XVII ашәышықәса алагамҭазы, Аллада аҳәынҭқарра аџьа жәлар аҩада ииасны фон жәлар руаажәлар ианрылатәа. Шықәсқәак рышьҭахь Абомеи ақалақь аҿы аҳҭнықалақь шьақәыргыланы рымчра аларҵәара иалагеит. Уегбаџьи ихаан (аҟ.1645-1685) Дагомеиа иӷәӷәоу еизаку ҳәынҭқарраны иҟалеит. Уегбаџьа адгьыл аҳәынҭқар ихатәуп ҳәа рылеиҳәеит, ашәахтәқәагьы ақәиҵеит. Аҳәынҭқарраҿы амчра аҭара мҩаԥысуан раԥхьатәи аира азин ала, уи хаз игоу аҳаблақәа рԥызацәа рнырра армаҷит. Ишьақәгылеит акралтә сан икульт. Аҳәынҭқар иабшьҭрақәа рыхьӡала есышықәса атҟәацәа рҟынтә атәы кәырбанс днаргон. 1720-тәи ашықәсқәа рзы Дагомеиа атәцәа рыҭира иазҟазаз Уидеи Алладеи ааннакылан, зыԥсы ҭоу атауар ахәаахәҭра анапаҿы иаанагеит[131]. Аҳ Агаџьа (1708-1740) атәцәа рыҭира аҵыхәа ԥиҵәарц далагеит, атәцәа аҭыԥантәи апальматә хәша аплантациақәа рҿы иааныжьны, аха европааи иареи рыхәаахәҭра афеидеи европатәи абџьар ахьыԥшреи ирхыҳәҳәеит. 1730 шықәсазы Оио аҳәынҭқарра Дагомеиа анапаҿы иаанагеит, ашәахтә ашәартә иҟанаҵеит. Атәцәа рзы ашәахтәқәа еиҳарак каури амыдаӷьцәақәа рыла иршәон. Франциа Дагомеиа агеит 1892-1894 шықәсқәа рызтәи аҩбатәи франко-дагомеитәи аибашьра ашьҭахь, ишьақәнаргылеит аколониалтә еиҳабыра. Убри аан афранцыз ар рӷьырак аҭыԥантәи африкаа ракәын.
Иоруба

Иоруб ижәлар традициала иаку аҳәынҭқарра иқәынхоит ҳәа рхы рыԥхьаӡон, уажәы атермин «иоруба» иаҵанакуеит нигеро-конголезтәи абызшәатә ҭаацәара абызшәақәа рыла ицәажәо зегьы. Ари ажәала хаус ҳәа иршьҭан Оио аҳәынҭқарра ауааԥсыра. Иоруб раԥхьатәи ҳәынҭқарран Ифе аҳәынҭқарра, иԥсабаратәым афырхаҵа аԥызҵаз, раԥхьатәи «они» Одудув. Одудувоваа рыҷкәынцәа изларҳәо ала еиуеиԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рышьаҭаркыҩцәас иҟалеит, рыԥҳацәа аҳцәа иранацәахеит. XVIII ашәышықәсазы иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа еиҿыркааит аҳҭнықалақь, ақалақь Ифе ахада напхгара зиҭоз аконфедерациа. Хаз игоу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыҽдырӷәӷәацыԥхьаӡа Ифе аԥшәма инырра лаҟәуан. Ақалақь-ҳәынҭқаррақәа дара-дара еиҿагыланы ақәԥара иалагеит[132].
Оио иазҳаит XVI ашәышықәсазы. 1550 шықәсазы уи ргеит аҽцәа знапаҿы иҟаз Нупе. «Алафин» (анапхгаҩы ититул) ахгарахьы дыбналар акәхеит. Оромпото «Алафин» (аҳра иуан 1560-1580 рзы) ибзианы бџьарла еибыҭаз аҽцәа зҭаз ар еизигеит, аҩадатәи абнасакаратә областқәа рҿы арратә қәҿиарақәагьы иоуит. XVI ашәышықәсазы Оио адгьылқәа арҭбааит Нигер аӡиас мраҭашәаратәи аобластқәа рыбзоурала Того ахәқәа, Кет, Дагомеиа, фон жәлар рыдгьылқәа рҟынтәи Иоруб адгьылқәа рҟынӡа.
Аҳәынҭқарра напхгара анаҭон хаз игоу араионқәа знапы иану администраторцәа рхеилак. Оио аҩадеи аладеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы бжьаҟазас иҟан, Гвинеиа абнақәа мрагыларатәи рҳәаақәеи Судан, Сахара, Аҩадатәи Африка мраҭашәаратәи аобластқәеи еиԥнашьуан[133][134][135]. Иоруба аба, аихатәи акыцӡратәи аалыҵқәа ҟарҵон, аиҭныԥсахлараан ар рзы иаҭахыз аџьыкхыши, ацәеи, аҽқәеи роуан. Оио ҩышә шықәса инеиԥынкыланы амч ду змаз ҳәынҭқарраны иаанхон. 1888 шықәса раахыс уи британиатәи протекторатны иҟалеит, нас дара-дара еибашьуаз акәны, хәҭа-хәҭала еилаҳаит. 1896 шықәсазы аҳәынҭқарра зынӡа аҟазаара иаҟәыҵит.
Бенин

Бенинтәи аҳра нигеро-конголезтәи абызшәатә ҭаацәара едо ажәлар ннархон. XV ашәышықәса азбжазы Бенин аҳәынҭқарра аҵакырақәа арҭбаауан, ампыҵахаларақәа арӷәӷәон. «Оба» («аҳ») Евуаре (аҳра иуан 1450-1480 рзы) амчра еизакны 30 шықәса рыҩныҵҟа агәылацәа рабашьрақәа мҩаԥигон. Иара иԥсҭазаара даналҵ Бенин аҵакыра мраҭашәарахь Дагомеиа, мрагыларахь Нигер адельта, Атлантикатәи аокеан аԥшаҳәа, аҩада Иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟынӡа инаӡон.
Анапхгаҩцәа («оба») шьаҭас ирыман «узам» зегь реиҳа амч змаз ажәлақәа рԥызацәеи ақалақьтә цехқәа рнапхгаҩцәеи рхеилак. Евуаре имоҭа, Есигие «оба» (1504-1550) «узама» амчра амихит, иазыԥҵәаз администраторцәа ириҭеит, европааи, аиҳаракгьы аҳҭынратә скульпторцәа рзы абҩа ахьиоуаз апортугалцәеи реимадара амҽхак иациҵеит. Бенин ауаажәларра ирҟазшьан аҳәса рымчра ду, аиҳаракгьы ԥхьаҟатәи «оба» ан[136].
Бенин ахаангьы мҽхакы ҭбаала атәцәа зҭиуаз иреиуамызт. Аҳәынҭқарра аҳәаа иахнагон апырпыл, аслан абаҩ, акаучук, абамба иалху аба. Аахәаҩцәас иҟан африкатәи аԥшаҳәа егьырҭ ажәларқәа атауар рзызҭиуаз апортугалцәеи аголландцәеи.
1700 шықәса ашьҭахь аҳәынҭқарра еимдырххо иалагеит адинастиатә қәԥареи аграждантә еибашьрақәеи. Аха, Ерсоени Акенгбудеи «оба» рнапхгараан амчра хада аҽарӷәӷәеит. 1897 шықәсазы Бенин ақалақь ааныркылеит британиаа[137].
Нигери игбои рдельта
Нигер адельт аҿы иҟан хыԥхьаӡара рацәала ақалақь-ҳәынҭқаррақәа, еиуеиԥшым анапхгара аформақәа рыманы. Урҭ рыхьчон аӡиас еилачырақәа. XVII ашәышықәсазы ахәаахәҭра арегион аԥсахит. Ақалақьқәа Суахили аԥшаҳәа ақалақьқәа иреиԥшу ароль нарыгӡо иалагеит. Урҭ рҟынтә џьоукы, иаҳҳәап, Бонни, Калабари, Уарри монархиақәан. Егьырҭ, иаҳҳәап, Брасс, ахеилакқәа напхгара рырҭон, Кросс-Ривери Ажәытәтәи Калабар реиԥшқәа ракәзар, аҭиҩцәа реилазаарақәа «екпе» напхгара рырҭон[138]. «Екпе» ахәаахәҭра аԥҟарақәа шьақәнаргылон. Урҭ ахәаахәҭратә ҩнқәа рҟынтә џьоукы Европеи Америкеи еицырдыруан.
Нигер адельта мрагыларахь иҟаз адгьылқәа рҿы инхон игбо ажәлар (аӡиас мраҭашәарахь адгьылқәа аанызкылоз аниом аетникатә гәыԥ ада). IX ашәышықәсазы иара иаман Нри аҳәынҭқарра, Уи напхгара аиҭон «езе» Нри. Аҳәынҭқарра шьақәгылан ақыҭақәа рыла, урҭ зегьы автономтә ҟазшьа рыман, рҵакыраҿы ихьыԥшымызт. Ақыҭақәа ирыланхоз, ахацәеи аҳәсеи зегьы, аӡбарақәа рыдкылара иалахәын. Игбо-Укв аԥсыжырҭақәа ирылоуп аҭыԥантәи аџьаз иалху аалыҵқәеи Египети Индиеи рҟынтәи асаркьатә еимхәыцқәеи, уи иаанарԥшуеит егьырҭ адгьылқәеи дареи рыхәаахәҭра[139][140].
Африка Хада
Банту рнырхара Африкатәи аӡиа Дуқәа рҟынӡа инаӡеит ҳера ҟалаанӡа 1000 шықәса инарзынаԥшуа. Даҽа зқьышықәсабжак ашьҭахь банту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа ҳаамҭазтәи Ангола аҵакыраҿы анхара иалагеит.
Луба

XIV ашәышықәсазы Балопве ахылҵшьҭра иатәыз Конголо Мвамба еидикылеит аӡиа Кисале азааигәара адгьылқәа рҿы инхоз луба ахылҵшьҭрақәа. Иара иаԥиҵеит Конголо адинастиа, уи ашьҭахь Калал Илунг адинастиа иаԥсахит. Калала аӡиа Касале мраҭашәарахь луба адгьылқәа рахь иарҭбааит. Ишьақәгылеит адоуҳатә ԥызацәа, «балопве», зхадараҿы иҟаз еизаку аполитикатә системақәа, урҭ аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рхеилак шьаҭас ирыман, анаҩс хаз игоу аиланхарҭақәа рԥызацәа рҟынӡа. Балопве рабшьҭрақәа рдоуҳақәа ирыҿцәажәар рылшон, иалырхуазшәа. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа аиерархиа рҽаладырхәуан, аҳҭынраҿы иӡырган. Балопве амчра арратә мчра акәымкәа доуҳатә мчын. Ар акыр имаҷын. Луба арегион аҿы ахәаахәҭра хылаԥшра арҭон, ашәахтә еизыргон. Ашьҭахь арегион хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рнапхгаҩцәа луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭан. Луба аполитикатә система аҽарҭбааит Африка Хада зегьы аҿы, Уганда аладатәи ахәҭаҿы, Руанда, Бурунди, Малави, Замбиа, Зимбабве, мраҭашәаратәи Конго. Луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭаз ҳәынҭқарра дуқәан Лундеи Марави. Аҩадатәи Замбиа бемба жәлар шьақәгылан XVII ашәышықәсазы Замбиаҟа иааз луба ахҵәацәа рхылҵшьҭрақәа рыла[141][142].
Лунда

1450-тәи ашықәсқәа рзы луба анапхгаҩы Илунг Цибинда лунд ажәлар рҟынтәи аҳ иԥҳа Рвидж ԥҳәысс дигеит, ажәларқәа еидикылеит. Рыҷкәын Лусинг аҳәынҭқарра адгьылқәа ирҭбааит. Иԥа Навиџь идгьылқәа еиҳагьы ирыциҵеит, лунд раԥхьатәи императорс дҟалеит «мвато иамво» — «амаҭқәа реиҳабы» ҳәа атитул иманы. Луба аполитикатә система ԥсахрада иаанхеит, ирымпыҵархалаз ахылҵшьҭрақәагьы уи рҽаладырхәуан. Аҳәынҭқар инапаҿы иааигаз адгьылқәа рҿы абжьгаҩцәеи ашәахтәқәа реизгаҩцәеи алихуан[143][144].
Лунд ахылҵшьҭра иашьҭан хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқаррақәа. Аҩныҵҟатәи Анголатәи Имбангала ахылҵшьҭра мҩаԥигон Цибинда амчра ззымычҳауаз аҳ иԥҳа Рвиџь лашьа Кингури. Ажәа «кингури» иаанаго иалагеит аиашьа Рвиџь иаԥиҵаз аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩы ититул.
Замбиа иҟоу лвени лози рыжәларқәагьы Кингури иахылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. XVII ашәышықәсазы Лунда аԥыза Мвата Казембе Луапула аӡиас акаршәраҿы иаԥиҵеит Мрагыларатәи Лунда аҳәынҭқарра. Лунда мраҭашәарахь рхылҵшьҭра наргоит ажәларқәа иакеи пенди. Лунда Африка ацентр мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу ахәаахәҭратә центрқәа ирыднаҳәалон. XIX ашәышықәсазы, шәақьла еибыҭаз чокве анақәла ашьҭахь, Лунда аҟазаара аанкылахеит[144][145].
Марави (Малави)

Марави, изларҳәо ала, зыхьӡ аҳәынҭқар ититул аанаго иалагаз аҳ Каронг иҟынтәи абшьҭра мҩаԥигоит. Марави Африка ацентр мрагыларатәи аԥшаҳәаҿы, Килва аимпериа ахәаахәҭра иаднаҳәалон. XVII ашәышықәсазы Марави аӡиа Малави аӡиас Замбези амшын иахьалало рыбжьара аҵакыра амҽханакуан. Мзур анапхгаҩы аҳәынҭқарра адгьылқәа акыр ирҭбааит. Апортугалцәеи иареи аиқәшаҳаҭра анрыбжьарҵа, 4 нызқьҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз ар еизганы шон ажәлар дрықәлеит[146]. Апортугалцәа рҟынтәи иара ацхыраара иоуит аконкурент Лунди, зимба аԥыза иҿагылараҿы. 1623 шықәсазы иара итактика иԥсахит, шонынтәи апортугалцәа дырҿагыланы деибашьуан. Мзури иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Марави акраамҭа аҽааннамкылеит. XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа уи хаз-хазы иҟаз аиланхарҭақәа рахь еилаҳаит.
Конго

XV ашәышықәсазы Конго аӡиас ҵаҟатәи ахәҭаҿы Малебо Аӡмыжь аобласт адгьыл беиақәа рҿы инхоз баконго жәлар рыдгьылқәаарыхыҩцәа ҳәынҭқарракны еидкылан «маниконго» ҳәа изышьҭаз анапхгаҩы дызмаз аҳәынҭқарреи дареи. Аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьын аиланхарҭа Мбанза-Конго. Иреиӷьу аиҿкаара рыманы агәылацәа рнапаҿы иааганы ашәахтә рымырхуан. Баконго жәлар ирдыруан аметаллқәа аус рыдулара, акыцӡратә аалыҵқәеи арафиа иалхны аба аҟаҵареи. Ашәахтә ақәҵара асистема арегионбжьаратә хәаахәҭра иацхрааит. Ашьҭахь арҭ атәылаҿацәқәа рахь португалиатәи абаӷәазақәа Луандеи Бенгелеи ирыбзоураны аџьықәреии аманиоки алалеит. Акультура ҿыцқәа ашырӡ аԥсахит, ауааԥсыра реизҳара иацхрааит.
XVI ашәышықәсазы маниконгаа Атлантика инаркны Кванго аӡиас аҟынӡа адгьылқәа напхгара рырҭон. Адгьылқәа зегьы ирыман рхатәы провинциатә напхгаҩы, маниконго иқәиргылаз «мани-мпембе». 1560 шықәсазы амчра игеит ақьырсиан Афонсу I. Иара ампыҵахаларатә еибашьрақәа мҩаԥигон, иара ихаан атәцәа рыҭира иазҳаит. 1568-1569 шықәсқәа рзы Конго адгьыл иақәлеит ҳага жәлар, анапхгаҩы-маниконго дыбналартә иҟарҵеит. Португалиантәи қьырала еибашьуаз рыцхыраарала маниконго Афонсу I амчра ирхынҳәит 1574 шықәсазы.
1660-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы апортугалцәа Конго рнапаҿы иааргарц иалагеит. Маниконго Антонио I (1661-1665) 5 нызқьҩык ар иманы Мбвил имҩаԥысуаз аибашьраҿы аҵахара ӷәӷәа иоуит. Аҳәынҭқарра хаз-хазы игоу аилазаарақәа рахь еилаҳаит, урҭ атҟәацәа тәыс рыҭира хықәкыс иҟаҵаны аибашьрақәа мҩаԥыргон[147][148][149].
Атәцәа роуан иара убас анапхгаҩы «нгола» напхгара зиҭоз Ндонго аҟынтәи. Ндонгогьы апортугалцәа рахь атәцәа рыҭира мап ацәнакуамызт. Бразилиаҟа ацара ҭыԥыс иаман абаӷәаза Сан-Томе. Аха, Ндонго апортугалцәа ӷак иаҳасабала гәрамгарҭас иҟанаҵон. Апортугалцәа уи рнапаҿы иааргарц иалагеит, аха мбунду ажәлар иаҵадырхеит. Атәцәа рыҭира иахҟьаны Ндонго адепопулиациа ачҳауан. Ицәырҵит даҽа ҳәынҭқаррак Матамба, уаҟа аҳра луан апортугалцәа акраамҭа аҿагылара ӷәӷәа рызҭоз аҳкәажә Зинг. Апортугалцәа рыхәаахәҭратә еилаӡарақәа ахьымҩаԥыргоз аԥшаҳәақәа рҿы рҽааныркылон, аха аконтинент аҵауларахь анеира рзыгәаӷьуамызт, аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рҟынтәи атәцәа роуан. Аҩныҵҟатәи адгьылқәа рҿы акәзар, атәцәа рзы аибашьра ӷәӷәақәа цон. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы атәцәа рзы ареидқәа ирҿын Касанџье аҳәынҭқарра аԥызҵаз имбангал ажәлар[150][151].
Алада Африка
Адгьылқәаарыхреи, арахәааӡареи, аиха аус адулареи здыруаз абанту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа Лимпопо аӡиас аладахьы рахгара ҟалеит IV—V ашәышықәсақәа рзы. Коисантәи абызшәақәа рыла ицәажәоз аҭыԥантәи ажәларқәа ықәырцеит. Банту ашьшьыҳәа аладаҟа ицон. Квазула-Натал аҿы аиха аус адулара аобиектқәа 1050 шықәса инарзынаԥшуа иаҵанакуеит. Зегь реиҳа аладаҟа инаскьеит коисанаа рҟынтәи иаагоу аҟазшьақәа зцәажәашьа ыҟоу агәыԥхәҭа банту коса. Косаа уажәтәи Мрагылара-Каптәи апровинциаҿы Греит-Фиш аӡиас аҟынӡа инаӡеит.
Зимбабве Дуи Мапунгувеи

Аладатәи Африка раԥхьатәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан XII ашәышықәсазы ицәырҵит Мапунгубве. Аҳәынҭқарра абзанхара шьаҭас иаман суахили аԥшаҳәа аҭуџьарцәа Лимпопо акаршәра аҟынтәи аслан абаҩ, аҩадатәи Трансвааль ашьхақәа рҟынтәи абҩа (уажәы — апровинциа Лимпопо), Зимбабвиатәи ахәҵантәи ахьы рыла ахәаахәҭра. Ахәаахәҭра иагәҭылсан Чибуене. Аха XIII ашәышықәсазы ауааԥсыра Мапунгубве аанрыжьит[152].
Анаҩстәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан иҟаз акәын Зимбабве ду Зимбабвиатәи ахәҵаҿы. Ажәа «зимбабве» иаанагоит «ахаҳәтә ҩны». Зимбабве ду Аладатәи Африка аҿы раԥхьатәи қалақьын, шон жәлар хыԥхьаӡара рацәала реиланхарҭақәа еидызкылаз аҳәынҭқарра ду иагәҭылсахеит. Мапунгубве аҟынтәи ахаҳәтә ргыларақәа рыргылашьа анырга, шонаа уи еиӷьыртәит, уи ус шакәу дырҵабыргуеит Зимбабве ду аҭӡамцқәа. Аиԥш зеиԥшу аргылара атехнологиа рхы иадырхәон арегион аиланхарҭа маҷқәа рҿгьы. Зимбабве ду шәҭыкакаҷуан суахили аԥшаҳәаҟынтәи Килва Аимпериеи Софалеи рыхәаахәҭрала. Килвеи Зимбабве Дуи еицҿакны иҿион. Зимбабве ду ахьы аанашьҭуан. Аҳәынҭқар иашҭа малрҳарыла инхон, индиатәи абамба иалху аба иалхыз амаҭәа ишәын, инхарҭақәа абҩатәи ахьтәи орнаментқәа рыла ирԥшӡан, Џьамтәылеи Китаии рҟынтәи иаагаз ачанахқәа рҟынтәи акрифон. 1420-тәи ашықәсқәа рзеиԥш аилаҳара иалагеит. Ауааԥсыра уи аанрыжьит 1450 шықәсазы. Ас еиԥш аилаҳара иахҟьазар алшоит ахәаахәҭратә қалақь Ингомбе Иледе ацәырҵра[153][154].
Иалагеит шон аҭоурых аетап ҿыц. Ампыҵахалаҩ ҿыцс дҟалеит Карангатәи аҩадатәи шон анапхгаҩы Мутота. Мутопе иԥа дицны Мутота Зимбабвиатәи ахәҵеи Мозамбики мрагыларатәи аԥшаҳәаҟынӡа инапаҿы иааигеит, уи агаҿа ахәаахәҭра ахь анеиразы алшара анаҭеит. Шон атәыла «мванамутапа» ҳәа иашьҭан, уи иаанагоит «ихдырҵәаз адгьылқәа реиҳабы». Аҩадатәи шона ахаҳәеиқәҵара атрадициа рымамызт, ахаҳә иалхны акгьы дыргыломызт. Матопе 1480 шықәсазы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарра ҩбаны еилаҳаит: Алада Торвеи, аҩада Мутапеи ҳәа. Аиҟәшара зыхҟьаз ҩыџьа аԥызацәа: Чангеи Тогвеи реиндаҭлара ауп. Чанга илшеит аладатәи аобластқәа инапаҿы раагара, еиҿикааит Бутуа аҳәынҭқарра, Кхами аҳҭнықалақьс иаманы[154][155].
XVI ашәышықәсазы апортугалцәа Замбези аӡиас аҿы еснагьтәи ахәаахәҭратә ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, Мутапу рнапахьы иааргарц азы[156]. Хәҭа-хәҭала уи рылшеит. 1628 шықәсазы дара ирылшеит амарионеттә «мванамутап» Мавур ҳәа хьӡыс измаз иҭакра, уи аиқәшаҳаҭрақәа инапы рыҵаиҩуан апортугалцәа аминералтә аӡа аекспорт азура азин рызҭоз. Апортугалцәа анапхгара асистема ҭадырхеит, ахәаахәҭратә еимадарақәа ԥыржәеит. 1667 шықәсазы Мутапа аилаҳара иалагеит. Аԥызацәа ахьы аҵхра алдыршомызт, избанзар португалиантәи ақәыларақәа ирыцәшәон, атәыла ауааԥсырагьы маҷхеит.
Бутуа анапхгаҩы ихьӡын «чангамире», аҳәынҭқарра ашьаҭаркҩы Чанги ихьӡ ала. Ашьҭахь ахьӡ аҽаԥсахит Розви ҳәа. Апортугалцәа араҟа аҽышьақәырӷәӷәаразы рҽазышәарақәа маншәаламхеит Домбо «чангамире» ианаҵадырха ашьҭахь. XVII ашәышықәса ҭынч, ибеианы имҩаԥысит. Розви еилаҳаит 1830-тәи ашықәсқәа рзы нгуни жәлар Квазулу-Натали ржәыларала[155].
Намибиа
1500 шықәсазы Африка аладатәи ахәҭа аиҳарак ахатәы ҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа аман. Аҩада — мраҭашәаратәи Намибиа овамбо жәлар адгьылқәаарыхра иаҿын, гереро-арахәааӡара. Гереро рырахә рхыԥхьаӡара ианацла алада Намибиа агәҭантәи ахәҭа аҳәырҭақәа рахь ииасит. Урҭ ирзааигәаз мбандер агәыԥ аҩада-мраҭашәаратәи Ботсван Ганзи аобласт рымпыҵархалеит. Коисантәи абызшәа иаҵанакуаз нама жәлар руасақәа рыманы аҩада иааит, уаҟа гереро рԥылеит. Ҩ-гәыԥк рыбжьара аимакқәа ирылагеит. Лози ахьынхо аҵакыра арҭбаара ажәларқәа «мукушу», «субиа», «еи» аҩадатәи Ботсван иҟоу арегионқәа Ботеи, Окаванго, Чобе рахь иқәнацеит[157].
Аладатәи Африкеи Ботсванеи
Сото-Цвана
Аӡиас Лимпопо аладахьы Хаивельд арегион аҿы сото-тсван жәлар рҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рышьақәгылара иалагеит 1000 шықәса инаркны. Аԥыза имчра арахә рхыԥхьаӡареи рабшьҭреи доуҳала реимадареи ирықәгылан. Уи арҵабыргуеит ахаҳәтә уасхыри аҭӡамцқәеи змоу Тутсвемогала ахәаҿы иҟоу аиланхарҭақәа. Вааль аӡиас аҩада-мраҭашәарахь тсван раԥхьатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа зықьҩыла ауааԥсыра змаз аиланхарҭақәа рыкәша-мыкәша рҽеидыркылон. Ас еиԥш иҟаз аиланхарҭаҿы аҟыба-ӡыбақәа анцәырҵлак, агәыԥқәа рыбжьара ақәԥара ианалагалак, ауаа рыхәҭак аҭыԥ ҿыц ахь ицон, аиланхарҭа ҿыц шьақәдыргылон[158].
Нгуни
Агәылшьап шьхақәа алада-мрагыларатәи ахәҭаҿы инхон нгуни ажәларқәа: зулусаа, косаа, свази, ндебеле. Араҟагьы ишьаҭаркын аҳәынҭқарра, аҩныҵҟатәи аиӷара ауаарацәара аобласт ҿыцқәа рахь ииасыртә иҟанаҵон. XIX ашәышықәсазы имҩаԥысуаз еснагьтәи аибашьрақәеи, аҳәынҭқарргылареи, амиграциеи рыпроцесс нгуни «мфекане» ҳәа иашьҭан, сото — «дифакане» ҳәа иашьҭан. Уаҟа акрызҵазкуа факторны иҟан зулусаа рҳәынҭқарра арӷәӷәара[159]. Зулусаа аметаллқәа аус рыдулашьа рдыруан, ашырӡ аадрыхуан, арахә рыхьчон[158].
Акоисанцәеи африканерцәеи

Коисантәи абызшәақәа рыла ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциа алада-мраҭашәаратәи ахәҭа иқәынхон, уа иазҷыдароуп лассы-лассы ақәоурақәа. Заатәи коисантәи аиланхарҭақәа сот, нгуни реиԥш иҟаз абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа иахәлабгеит, аха банту анырхара аӡынтәи ақәоурақәа рхырхарҭақәа рҿаԥхьа иаангылеит. Коисантәи абызшәақәа рышьҭыбжьқәа хәҭа-хәҭала банту абызшәақәа ирылалеит. Коисанаа банту бызшәала ицәажәоз ргәылацәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан, арахә, ауасақәа, ашәарыцага маҭәахәқәа аарышьҭуан, абҩеи, аихеи, аҭаҭыни роуан[158].
XVI ашәышықәсазы Голландиатәи Ост-Индиатәи аилахәыра Акрыфарҭатә шыцәа аҿы иқәнаргылеит аӷбақәа аӡы ахьыргоз, готтентотаа рҟынтәи акәац ахьаархәоз аагаратә пункт. Готтентотаа аголландцәа рҟынтәи ироуан абҩа, аиха, аҭаҭын, ахәдахаҵақәа. 1652 шықәсазы Акрыфарҭатә шыцәа аҿы голландиатәи аиланхарҭа шьақәгылеит. Аголландцәа ашәыри ауҭраҭыхи рааӡара иалагеит, ичмазаҩу амшынуаа рзы ахәышәтәырҭа аԥырҵеит. Аарыхра аизырҳара хықәкыс иҟаҵаны адгьыл ҿыцқәа рахь анхацәа (бураа) рнырхара иалагеит, Мраҭашәаратәи Африкантәи атәцәа рыԥсахуан[160]. Готтентотаа рҳәырҭақәа рымырхит, уи иахылҿиааит 1659 шықәсазтәи голландиа-готтентоттәи аибашьра. Аибашьраҿы аиааира згаз дыҟамызт, аха аголландцәа «ампыҵахаларазы рзин» рыларҳәеит, амҵа аҵакыра зегьы иашьҭало иалагеит. Готтентотаа рхылҵшьҭрақәа аки-аки реидыслара атактика рхы иархәаны бураа адгьылқәеи арахә зегьи рымырхит. 1673-1677 шш. аҩбатәи голландиа-готтентоттәи аибашьра шьақәгылан арахә рымпыҵахалара хықәкыс измаз ареидқәа рыла. Европаа рнапала аԥсыҭбарақәа рыдагьы, готтентотаагьы зықьҩыла европатәи ачымазарақәа ирыхҟьаны иҭахон.
XVIII ашәышықәсазы Каптәи апровинциа иазҳаит. Арахь иааргон Мадагаскар, Мозамбик, Индонезиа рҟынтәи атәцәа. Голландиатәи аиланхарҭақәа аҩада анаскьара иалагеит, готтентотаа апартизантә еибашьра анымҩаԥыргоз ари анырхара ӷәӷәала ишаҿагылозгьы. Бураа рахьтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа арахәааӡара знапы алакыз атрекбурқәа ҳәа ирышьҭалеит. Урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон готтентотаа рреидқәа раан ааха зауз аиаҭымцәа рџьабаа[161].
XIX-тәи ашәышықәса
Алада Африка
XIX ашәышықәса азбжазы ҳаамҭазтәи Намибиа аҵакырахь инеит британиатәии анемецтәии амиссионерцәеи акоммерсантцәеи. Герерои намеи ашәақьқәеи апатронақәеи роурц рҭахны арахә, аслан абаҩ, астраус ҵысхәқәа рзырҭиуан. Анемеццәа арегион аҿы еиҳа иӷәӷәаны рҽышьақәдырӷәӷәеит, 1884 шықәсазы аӡиас Оранжевои инаркны Кунене аҟынӡа агаҿа аобласт анемец протекторат ҳәа рыларҳәеит. Урҭ аиланхарҭа шкәакәақәа рзы адгьылқәа рымпыҵахаларазы агрессиатә политика мҩаԥыргон, намеи герерои реиӷара хархәагак аҳасабала рхы иархәаны[162].
Гереро анемеццәеи иареи аидгылара рыбжьалеит нама аԥыжәара роурц иақәгәыӷны. Анемеццәа гереро аҳҭнықалақь аҿы агарнизон ықәыргыланы ахҵәацәа шкәакәақәа адгьылқәа рызшара иалагеит, ахәҵа хада иреиӷьу аҳәырҭақәагьы уахь иналаҵаны. Уи адагьы дара ишьақәдыргылеит ашәахтәқәҵареи мчылатәи аџьеи рсистема. Герерои мбандери еилаҩынтит, аха анемеццәа ақәгылара рхәаҽит, аԥхьагылаҩцәа ршьит.
1896 шықәсеи 1897 шықәсеи рыбжьара арахә рмырза герерои намеи рекономика ашьаҭа еиланарбгеит, ашкәакәақәа раларҵәара еиҵанатәит. Анемеццәа Намибиа ахҵәацәа шкәакәақәа рыдгьыл ахь аиагара иаҿын, адгьылқәа аанкыло, арахә алхуа, уимоу гереро Аладатәи Африкаҟа аусурақәа рахь аҳәаа ахыгара рҽазыршәон[163].
1904 шықәсазы гереро ақәгылара шьҭырхит. Анемец еинрал Лотар фон Трота Ватерберг имҩаԥысуаз аибашьраҿы агеноцид аполитика ихы иаирхәеит, уи гереро Калахари ацәҳәыра мраҭашәарахь иасыртә иҟанаҵеит. 1905 шықәса анҵәамҭазы еиқәхаз 80 рҟынтәи 16 нызқьҩык гереро роуп. Нама аҿагылара дырҟьацит 1907 шықәса рзы. Адгьылқәеи арахә зегьи намеи герерои ирымырхит. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьмаҷхаз иахҟьаны, Овамбо аҟынтәи аусуратә мчра аагара иалагеит[164].
Нгуниланд
1815 шықәсеи 1840 шықәсеи рыбжьара Африка аладатәи ахәҭаҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи «мфекане» ҳәа ахьӡ аиуит. Апроцесс хацыркхеит нгуни Мтетва, Ндвандве, Свазиленд аҩадатәи акралрақәа рҿы аресурсқәеи амлакреи разымхара иахҟьаны. Мтетва анапхгаҩы Дингисваио иԥсҭазаара даналҵ, аԥыжәара игеит зулусаа рнапхгаҩы Чака. Иара ишьақәиргылеит ндвандва знапаҿы иаазгаз, свази аҩада иқәызцаз Квазула аҳәынҭқарра. Ндвандвеи свази реиҭаҵра мфекане аҵакыра иацнаҵеит. 1820-тәи ашықәсқәа рзы Чака идгьылқәа рҳәаақәа Агәылшьап шьхақәа ршьапаҟынӡа ирҭбааит, аӡиас Тугелеи Умзимкулеи аладахьы аобластқәагьы ашәахтә изыршәон[165]. Инапаҿы иааигаз аиланхарҭақәа рԥызацәа иҳәатәы хазҵоз асардарцәа-«аиндунцәа» рыла иԥсахуан. Чака еиҿикааит еизаку, алеишәа змоу, гәыкала иҟоу ар, аԥса кьаҿқәа рыла еибыҭоу, уи иаҟароу арегион аҿы иҟамлацызт.
1828 шықәсазы Чака дҭахеит ас еиԥш арратәи аиҿкааратәи лшарақәа змамыз иашьа гәакьа Дингаан инапала. 1838 шықәсазы авоортреккерцәа зулусаа рыдгьылқәа рымпыҵахалара рҽазыршәеит. Раԥхьа иаҵахеит, аха нас Кроваваиа аӡиас аҿы рҽеидыркылан зулусаа еилаԥырххааит. Ус шакәызгьы, атрекерцәа ирзымгәаӷьит зулустә дгьылқәа рҿы анхара. Дингаан дыршьит 1840 шықәсазы аграждантә еибашьраан. Амчра инапаҿы иааигеит аҩада зулусаа рыдгьылқәа рырӷәӷәара зылшаз Мпанда. 1879 шықәсазы зулусаа рыдгьылқәа ирықәлеит Африка алада зегьы анапаҵаҟа аагара иашьҭаз британиаа[166][167]. Зулусаа Изандлван имҩаԥысуаз аибашьраҿы аиааира ргеит, аха Улунди имҩаԥысуаз аибашьраҿы иаҵахеит.
Мфекана ашьҭахь ишьақәгылаз аҳәынҭқарратә еиҿкаара дуқәа ируакын 1821 шықәсеи 1822 шықәсеи рыбжьара аԥызас Мошвешве I дызмаз, Таба-Босиу ахәҵа шьаҭас измаз Лесото. Уи Мошвешве имчра азхазҵоз аҳаблақәа рконфедерациа акәын. 1830-тәи ашықәсқәа рзы Лесото амиссионерцәа иара иахь ааԥхьара риҭеит Каптәи апровинциаҟынтәи абџьари аҽқәеи роура дашьҭаны. Оранжеваиа ареспублика хәыҷы-хәыҷла сото адгьылқәа армаҷуан, аха урҭ инагӡаны изырзымиааит. 1868 шықәсазы Мошвешве атәыла ацәынхақәа реиқәырхара иҽазышәо британиаа ирыдигалеит британиатәи протекторат Басутолендны иҟалаз рыдгьылқәа аннексиа рзырурц[168].
Атрек Ду
XIX ашәышықәса алагамҭазы готтентотаа рыдгьылқәа реиҳарак бураа рнапаҵаҟа иҟалеит. Готтентотаа аекономикатәи аполитикатәи хьыԥшымра рцәыӡит, буртәи ауаажәларра иахәлабгеит. Бураа нидерландиатәи абызшәа иахылҵуаз африкаанс абызшәала еицәажәон. Урҭ шьҭа бураа ракәымкәа африканерцәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит. Готтентотаа рыхәҭак бџьаршьҭыхлатәи ардыԥхьалатә отриадқәа раҳасабала рхы иадырхәон егьырҭ готтентотааи косааи ирҿагыланы ареидқәа рҿы. Ицәырҵит еилаԥсоу ауааԥсыра, урҭ «каптәи аԥштәы змоу» ҳәа иашьҭан. Аколониалтә уаажәларраҿы урҭ ирзоужьын илаҟәу аҩаӡарақәа.

1795 шықәсазы Великобританиа Каптәи апровинциа Нидерланды иамнахит[169]. Уи иахҟьаны 1830-тәи ашықәсқәа рзы бураа аконтинент аҵауларахь аӡиас Греит-Фиш мрагыларахь амҩа иқәлеит. Ари апроцесс Атрек Ду ҳәа ахьӡ аиуит. Атрекерцәа иаԥырҵеит ареспублика Трансваали Оранжеваиеи, ауааԥсыра рыжәпара маҷны измоу адгьылқәа рҿы, урҭ мфекана иахҟьаны ихыдахеит. Бураа абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа коисанаа рнапаҿы ишааргаз еиԥш рнапаҿы ирзаамгеит ауааԥсыра рыжәпара дуи аҭыԥантәи ахылҵшьҭрақәа ракзаареи ирыхҟьаны[167][170]. Уи адагьы абанту бызшәала ицәажәо ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциаҟынтәи абџьар роуа иалагеит ахәаахәҭрала. Кафртәи аибашьрақәа ирыхҟьаны косаа (акафрқәа) адгьылқәа рыхәҭак иалҵыр акәхеит. Абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа рнапаҿы раагара зылшаз аимпериатә мчы ӷәӷәа ауп. 1901 шықәсазы буртәи ареспубликақәа британиаа ирыҵахеит аҩбатәи англиа-буртәи аибашьраҿы. Ишаҵахазгьы, бураа рҽазышәара хәҭа — хәҭала инагӡан-Аладатәи Африка напхгара арҭон ашкәакәақәа. Британиа азакәанԥҵаратә, анагӡаратә, административтә мчра британиааи аколонизаторцәеи рнапаҿы ирнаҭеит.
Европатәи ахәаахәҭра, агеографиатә експедициақәа, ампыҵахалара

1878 шықәсеи 1898 шықәсеи рыбжьара европатәи аҳәынҭқаррақәа дара-дара ишаны Африка аиҳарак ргеит. Уаанӡатәи ԥшьышә шықәса рыҩныҵҟа европатәи аҟазаара агаҿа ахәаахәҭратә колониақәа аздырхон. Аконтинент аҵауларахь ацара згәаӷьуаз маҷҩын, апортугалцәа реиԥш ицоз лассы-лассы иаҵахон, амшын аԥшаҳәахьы ихынҳәыр акәхеит. Аиҭакрақәа ирыцхрааит атехнологиатә инновациақәа акымкәа-ҩбамкәа. Урҭ ируакуп ашәақь аасҭа акырӡа ирласны еиҵауҵоз акарабин аԥҵара. Инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит артиллериа. 1885 шықәсазы Хаирем Стивенс Максим апулемиот аԥиҵеит[171]. Европаа мап ацәыркуан иҿыцӡоу абџьар африкатәи аԥызацәа рахь рыҭира.
Европаа аконтинент ралалара ԥынгыла дуны иаман ашыӡ ҩежь, ацәачымазара, ацәеилабаара, аиҳаракгьы ашыӡ реиԥш иҟаз ачымазарақәа. 1854 шықәса раахыс хинин инарҭбааны ахархәара иалагеит[172]. Урҭ анаҩстәи амедицинатә аартрақәагьы Африка аколонизациа иацхрааит, иалдыршеит.
Европаа Африка ампыҵахаларазы астимулқәа маҷымкәа ирыман. Аконтинент беиоуп европатәи афабрикақәа ирҭаху аминералтә аӡа ала. XIX ашәышықәса алагамҭа ааглыхратә револиуциа азгәанаҭеит, уи иахҟьаны аӡа аҭаххара иазҳауан. Акрызҵазкуа факторны иҟан аҳәынҭқаррақәа реиндаҭлара. Африка аколониақәа рымпыҵахалара аҿагылаҩцәа иднарбон атәыла амчхареи аҵаки шамаз. Абарҭқәа зегьы Африка аколониалтә ҟәшахьы икылнагеит[173].

Африка иазку адыррақәа рмассив иазҳаит. Аконтинент аҵауларахь хыԥхьаӡара рацәала аекспедициақәа еиқәыршәан. Мунго Парк Нигер аӡиас ихыҵит. Џьеимс Бриус Ефиопиа аныҟәара мҩаԥигеит, Нил Иаҵәа ахыҵхырҭа иԥшааит. Ричард Френсис Бертон европаа раԥхьа аӡиа Танганика аҟынӡа днаӡеит. Семиуел Уаит Беикер Нил ахахьы ҭиҵааит. Џьон Хеннинг Спик ишьақәиргылеит Нил аӡиа Викториа ишҭыкәкәо. Африка егьырҭ аҭҵааҩцәа дуқәа иреиуан Генрих Барт, Генри Мортон Стенли, Антонио Силва Порта, Алешандри ди Серпа Пинту, Рене Каие, Жерар Рольф, Густав Нахтигаль, Георг Швеинфурт, Џьозеф Томсон. Аха еиҳа деицырдыруеит Африка аладатәи ахәҭа ҭызҵааз, Атлантикатәи аԥшаҳәаҿы Луанда инаркны Индиатәи аокеан ахықәан Келиман аҟынӡа ииасыз Девид Ливингстон[174][175][175]. Европатәи аҭҵааҩцәа африкатәи амҩангаҩцәеи амаҵуцәеи рхы иадырхәон, акыр шықәса ишьақәыргылаз ахәаахәҭратә мҩақәа рыла ицон. Африка аҭҵаараҿы рлагала ҟарҵеит ақьырсиантә миссионерцәа.
Берлинтәи аконференциа 1884-1885 ишьақәнаргылеит Африка ашара аԥҟарақәа, урҭ рыла аҳәынҭқарра аконтинент ахәҭак азы агәынамӡарақәа анааныркылоз акәын. 1890-1891 шықәсқәа рызтәи аиқәшаҳаҭрақәа жәпакы аҳәаақәа инагӡаны ишьақәдыргылеит. Ефиопиеи Либериеи рыда Сахара аладахьы Африка зегьы европатәи аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит.

Европаа Африка ишьақәдыргылеит еиуеиԥшым анапхгара аформақәа, амчхареи амбициақәеи инарықәыршәаны. Регионқәак рҿы, иаҳҳәап Британиатәи Мраҭашәаратәи Африка, ахылаԥшра хыхь-хыхьла иҟан, хықәкыс иаман аӡа аҵхра. Егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы европаа рахгареи европатәи амаҷра аԥыжәара ахьамаз аҳәынҭқаррақәа раԥҵареи ргәы азҭарҵон. Колониақәак роуп иазхаша ахҵәацәа адзыԥхьалаз. Британиатәи ахҵәацәа рколониақәа рахь иаҵанакуан Британиатәи Мрагыларатәи Африка (Кениа), Аҩадатәии Аладатәии Родезиа, (уажәтәи Замбиеи Зимбабвеи), Алада-Африкатәи Ареспублика, уи Европантәи ахҵәацәа — бураа, акыр аиухьан. Франциа иазыԥхьагәанаҭон Алжир нырханы европатәи ахәҭеи иареи зинла еиҟараны аҳәынҭқарра алагалара. Арҭ апланқәа ирыцхрааит Алжир Европа иахьазааигәаз.
Аиҳарак аколониақәа рхадара аҵакырақәа инагӡаны рхылаԥшразы ауаҩытәыҩсатәи аматериалтәи аресурсқәа амамызт, аҭыԥантәи амчратә структурақәа ирықәгәыӷыр акәхеит. Иааныркылаз атәылақәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала агәыԥқәа, ари европатәи аҭаххара рхы иадырхәон рхатәы хықәкқәа рынагӡаразы. Ари ақәԥара аспектқәа ируакын Теренс Реинџьер «атрадициақәа рхыҭҳәаа» ҳәа ахьазиҳәаз. Аколониалтә администрациеи ахатәы жәлари рҿаԥхьа амчразы ргәынамӡарақәа алегитимизациа рзуразы аҭыԥантәи аелита афабрикара рзнауан рхымҩаԥгашьа зыриашоз ацеремониақәеи аҭоурыхи. Уи иахҟьаны аиҿкаара ҿыц аилаҩынтра ахылҿиааит.
Африкатәи аколониақәа рсиа
- Бельгиа
- Конго зхы иақәиҭу аҳәынҭқарреи Бельгиатәи Конгои (Конго Адемократиатә Республика ҳаамҭазтәи аҵакыра)
- Руанда-Урунди (уажәтәи Руандеи Бурунди рыдгьыл аҿы, иҟан 1916-1960 рыбжьара)
- Франциа
|
|
- Германиа
- Германиатәи Камерун (уажәы Камеруни Нигер ахәҭаки)
- Германиатәи Мрагыларатәи Африка (ҳаамҭазтәи Танзаниа, Бурунди, Руанда иахьрыҵаркуа)
- Германиатәи Алада-Мраҭашәаратәи Африка (иахьатәи Намибиа адгьылҵакыраҿы)
- Тоголенд (Тогои Ганеи ҳаамҭазтәи аҳәынҭқаррақәа иахьрыҵаркуа)
- Италиа
- Италиатәи Аҩадатәи Африка (уажәы Ливиа)
- Еритреиа
- Италиатәи Сомали
- Португалиа
|
|
- Испаниа
- Великобританиа
|
|
|
- Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа
- Либериа, Еиду Америкатәи Аштатқәа иаԥырҵеит 1821 рзы. Ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1847 рзы.
- Ефиопиа
- Судан, Махди инапхгараан ихьыԥшымызт 1885 шықәсеи 1899 шықәсеи рыбжьара[176]
XX-тәи ашәышықәса

1937 шықәсазы Африка иақәшәон адунеи аҿы иҵырхуаз алмасқәа зегьы 97%, акобальт 92%, ахьы, ахромитқәа, алититә минералқәа, ашьамшәтә маден, афосфоритқәа уҳәа, адунеи аҿы аплатина аҭыжьра зегьы ахԥатәи ахәҭа инеиҳаны. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭазы Африка атәылақәа жәпакы рҿы аекспорт зегьы ахәԥса 67% инаркны 98% рҟынӡа культурак иақәшәон: Гамбиеи Сенегали — анышәтә какан, Занзибар — аҟәышәҭын, Уганда — абамба, Ахьтәы Ҟәараҿы — акакао-ҟәыд, Гвинеиа — абананқәеи ананасқәеи, Аладатәи Родезиа — аҭаҭын. Тәылақәак аекспорттә культурақәа ҩба ирызҟазан: Аслан Баҩ ахықәани Тогои рҿы акаҳуеи акакаои ыҟан, Кениа — акаҳуеи ачаии, Габонеи егьырҭ тәылақәаки рҿы аекспорт маҭәар хаданы иҟан зыхә ҳаракыз аҵла жәлақәа[177].
XX ашәышықәсазы африкатәи аинтеллектуалцәеи аполитикцәеи рыҩныҵҟа рышьаҭа акуа иалагеит аҭыԥантәи апатриотизми анационализми. Хәҭа-хәҭала уи аҭагәҭасра анаҭеит европатәи аҳәынҭқаррақәа Африкантәи арратә ҟәшақәа рхы иахьадырхәоз Актәи адунеизегьтәи аибашьра. Имаҷҩым африкаа раԥхьаӡа акәны аколонизаторцәа рганахьала рымч еилызкааз. Европаа риааира иазку амиф ԥсаҟьеит. Аха Африка аиҳарак европатәи амчра иӷәӷәаны аҽаанкылара иаҿын.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь Франциеи, Бельгиеи, Великобританиеи уаанӡатәи анемец колониақәа ааныркылеит. Италиа Бенито Муссолини инапхгараан 1935 шықәсазы Африка, Ефиопиа аҵыхәтәантәи ихьыԥшым атәыла ааннакылеит, 1941-нӡа иааннакылон.
Адеколонизациа

Адеколонизациа апроцесс хацыркхеит Ливиа ала, уи ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1951 шықәсазы. Усҟантәи аамҭазы ихьыԥшымыз Либериа, Алада-Африкатәи ареспублика, Египет, Ефиопиа ракәын. 1950-тәии 1960-тәии ашықәсқәа рыҩныҵҟа рхы иақәиҭхеит Франциатәи Мраҭашәаратәи Африка аиҳарак. 1960-тәи ашықәсқәа рзы ахьыԥшымра роуит иара убас егьырҭ европатәи аҳәынҭқаррақәа рколониақәа, тәылақәак, ҷыдала Португалиа, африкатәи рыдгьылқәа рыҭара шырҭахымызгьы, уи иахҟьаны ахьыԥшымразы аибашьрақәа жәашықәсала имҩаԥысуан. Аҵыхәтәан ахьыԥшымра роуит Гвинеиа-Бисау (1974), Мозамбик (1975), Ангола (1975) Португалиа аҟынтәи, Џьибути (1977) Франциа аҟынтәи, Зимбабве (1980) Британиа аҟынтәи, Намибиа (1990) Алада-Африкатәи ареспублика аҟынтәи. Еритреиа Ефиопиа иаҿыҵит 1993 шықәсазы. 2011 шықәсазы Аладатәи Судан Судан иаҿыҵит.
Ахьыԥшымра анроу африкаа ажәытә хьыӡқәа рыхьӡ рыԥсахит, ма идырхынҳәит европаа иаԥырҵаз, мамзаргьы зыхьӡ рыԥсахыз ақалақьқәа жәпакы.
- Асовет Еидгыла иааннакыло аҭыԥи аибашьра хьшәашәеи
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала Африка адеколонизациа залыршахомызт Европеи Америкеи иналукааша аҳәынҭқаррақәа рыпрогрессивтә уаажәларра активла рыцхыраареи, иара убас Асовет Еидгыла ацхыраареи рыда. Баша иҟамлаӡеит иахьа уажәраанӡагьы иҟоу Мозамбик аҳәынҭқарратә символ АК-47.
Арҭ аҵысрақәа рҽазыҟаҵаратә лагерқәа Мозамбик иҟан, аха рхаҭарнакрақәа Лусак иҟан. Ари Аладатәи Африка африкатәи амилаҭтә конгресс ауп (аԥхьагыла — Оливер Тамбо). Ари Алада — Мраҭашәаратәи Африка СВАПО-жәлар реиҿкаара ауп (аԥхьагыла — Сем Нуиома, нас иара Намибиа ахадас дҟалеит). Ари ЗАПУ-Африкатәи Ажәлар Зимбабве Реидгыла ауп (аԥхьагыла — Џьошьуа Нкомо). Аҵыхәтәантәиқәа ирыман Замбиа аҵакыраҿы аҽазыҟаҵаратә лагерқәагьы. Абџьар мацара акәмызт ирзынаҳашьҭуаз. ЗАПУ аан аус руан асовет-арратә абжьгаҩцәа ҩыџьа.
СССР арҭ аҵысрақәа ирыдгылон, абџьар рзынанашьҭуан, акомандатә еилазаара азнархион[178].
Аибашьра Хьшәашәа аҭагылазаашьаҿы иалагеит СССР-и Мраҭашәаратәи атәылақәеи рыбжьара африкатәи аҳәынҭқарра ҿыцқәа рнырразы ақәԥара. Африкатәи атәылақәа жәпакы рнапхгаратә партиақәа идеологиас ирыларҳәон африкатәи асоциализм (Гана, Гвинеиа, Мали, Танзаниа, Конго Ареспублика, Малагасиатәи Ареспублика), анаҩс иҟоуп марксизм — ленинизм (Ефиопиа, Ангола, Мозамбик[179]).
Конго уаанӡатәи бельгиатәи аколониа ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь 1960 шықәсазы адәныҟатәи амчқәа бжьаратәла иахьалахәыз, аграждантә еибашьра иалахәхеит. СССР аԥыза-министр Патрис Лумумба идгылон, уаанӡатәи аколонизаторцәа бельгиаа аԥсабаратә адгьыл иҵоу аладатәи апровинциа Катанга аҟәша иадгылон. Еиду Америкатәи Аштатқәа 1961 шықәсазы иршьыз Лумумба иахҳәареи 1971 шықәсазы Заир ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы мраҭашәарахьтәи адиктатура шьақәзыргылаз ар ркомандаҟаҵаҩ хада Мобут Сесе Секо амчра иҭареи иацхрааит.
Ангола 1975 шықәсазы ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь, Асовет мчра ашьҭахьтәи MPLA Мраҭашәара иадгылоз FNLA, UNITA риааира иаԥырхагахарц азы Аладатәи Африка амчрақәа Ангола иақәлеит, уи иахылҿиааит Куба ар MPLA иадгыланы рҽалархәреи акраамҭатәи аграждантә еибашьреи.
Африка аҳәынҭқаррақәа реиҳарак рҿы аполитикатә система атрадициатә уаажәларратә еимадарақәа хызҩоз кәыршан. Еиҿкаау мчы заҵәык акәын ар, лассы-лассы аполитика еснагь зҽалазгалоз: 1960 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа Африка иҟалеит 68 иқәҿиараз арратә еиҭакрақәа. Арратә режимқәа жәпакы аграждантә партиак иатәу рахь рҽеиҭаркит, урҭ 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Африка аԥыжәара роуит[180].
Мрагыларатәи Африка
1952 шықәса инаркны 1956 шықәсанӡа Кениа мау-мау ақәгылара цон, уи британиаа ирхәаҽит, аҭагылазаашьа ҷыда 1960 рзы ишаанхозгьы. Кениа ахьыԥшымра аиуит 1963 шықәсазы. Уи раԥхьатәи ахадас дҟалеит Џьомо Кениата.
1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭазы Руандеи Бурунди хутеи тутси реидысларақәа ирылагеит. Урҭ кульминациас ироуит Руанда агеноцид, уи иахҟьаны 800 нызқьҩык ҭахеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
Аҩадатәи Африка
Марокко амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра иалагеит 1930-тәи ашықәсқәа рзы. Еиҿкаан Истиклиаль апартиа, уи хықәкыс иқәнаргылеит атәыла ахьыԥшымра. 1953 шықәсазы асулҭан Муҳаммед V ари акурс дадгылеит, атәыла анапхгаҩыс дҟалеит хәажәкыра 2, 1956 рзы Марокко Франциа ахьыԥшымра анаиу.
1954 шықәсазы Алжир ишьақәгылеит амилаҭтә хақәиҭразы афронт. Афранцызцәа арепрессиақәа рыла аҭак ҟарҵеит, аха 1962 шықәсазы иақәшаҳаҭхеит аиҿцәажәарақәа рыстол иахатәаны Алжир ахьыԥшымра аҭара. Раԥхьатәи ахадас далхын Муҳаммад Аҳмад бин Балл. Аетникатә францызцәа атәыла ааныжьны аконтинент ахь ииасит.
1934 шықәсазы Хабиб Бургиба еиҿикааит Тунис ахьыԥшымразы ақәԥара иалагаз апартиа «Нео-Дестур» («Аконституциа ҿыц»). Атәыла ахьыԥшымра аиуит 1955 шықәса рзы. Бургиба атәыла ахада ҿыцс далхын[181].
Муаммар Каддафи Ливиа амчрахь днеит 1969 шықәса рзы аиҭакра иахҟьаны, уи дыҟан 2011 шықәсанӡа, «арабтә ааԥын» ахҭысқәа раан данҭаханӡа.
1954 шықәсазы Египет Гамаль Абдель Насер амонархиа ахҳәаны амчрахь днеит. Египет Израиль иаҿагыланы еибашьрақәак ирылахәын. 1967 шықәсазы Израиль Синаитәи адгьылбжьахабжа ааннакылеит. Египет 1973 шықәсазтәи аибашьраан аҵакырақәа азмырхынҳәит. 1979 шықәсазы Анвар Садати Менахем Бегини Кемпи-Девидтәи аиқәшаҳаҭрақәа рнапы аҵарҩит, уи ала Израиль адгьылбжьахабжа Египет иазнархынҳәит, Египет официалла Израиль азханаҵеит. 1981 Садат уи азы амсылман инапала дҭахеит.
Алада Африка
1948 шықәсазы Алада-Африкатәи аидгылаҿы ирыдыркылеит апартеид шьақәзыргылоз азакәанқәа. Африкатәи аиҳараҩык ареспубликатә шьақәгылашьаан рхархәара аполитика иацҵо апартеид еиуеиԥшым арассатә еилазаарақәа рзы еиуеиԥшым ахықәкқәа рыланаҳәон азакәанқәа жәпакы рыла, африкатәи абантустанқәа раԥҵара ала[182]. Аиқәаҵәақәа реиҳараҩык рзинқәа рзы рықәԥара иабзоураны, жәларбжьаратәи ақәыӷәӷәарала апартеид аԥыхын 1994 шықәса рзы. Африкатәи амилаҭтә конгресс аԥхьагыла Нельсон Мандела зхы иақәиҭу алхрақәа раан раԥхьатәи ахада еиқәаҵәа иакәхеит.
Мраҭашәаратәи Африка
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь Мраҭашәаратәи Африка иалагеит амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра, ҷыдала Гана, уаҟа уи дахагылеит Квама Нкрума. 1957 шықәсазы Гана Сахара аладахьы раԥхьатәи ихьыԥшым тәыланы иҟалеит. Иааиуа ашықәс азы ахьыԥшымра роуит афранцыз колониақәа, 1974 шықәсазы Мраҭашәаратәи Африка аҵакыра зегьы ихьыԥшымкәа иҟалеит. Атәыла ҿыцқәа лассы-лассы иҭышәынтәаламызт, акоррупциатә еиҳабырақәа рыман. Нигериа, Сьерра-Леон, Либериа, Кот-д'Ивуар аграждантә еибашьрақәа ҵысуан, Ганеи Буркина-Фасои хыԥхьаӡара рацәала арратә еиҭакрақәа мҩаԥысуан. Аԥсабаратә ресурсқәа шбеиазгьы арегион аҳәынҭқаррақәа рацәаны рекономикақәа рырҿиара рылымшеит.
XXI-тәи ашәышықәса
1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны Атропикатәи Аладатәии Африка атәылақәа рҿы аибашьра Хьшәашәа ахыркәшара иадҳәалоу аиҭакрақәа ҟалеит. Партиак иатәу асистема ахьыҟаз аҳәынҭқаррақәа реиҳарак апартиарацәахь ииасит, амарксизм-ленинизм азы аԥҟарақәа зпрограммақәа рҿы иаанханы иҟаз анапхгаратә партиақәа урҭ мап рцәыркит, Ефиопиа ас еиԥш аԥҟарақәа ирықәныҟәоз Менгист Хаиле Мариама ирежим ахҳәан 1991 шықәса лаҵарамзазы.
Аха уаанӡатәи ажәашықәсақәа раасҭа аетникабжьаратә конфликт дуқәеи аграждантә еибашьрақәеи ирылагеит.
Сомали ахылҵшьҭра-хылҵшьҭратә шьаҭала еиҿкаау аиҿкаарақәа жәпакы рыбжьара ақәԥара аҳәынҭқарра еиланажьит.

Аетникабжьаратә конфликтқәа ирыгәҭылсахеит Африкатәи аӡиа Дуқәа ррегион (Бурунди, Руанда, Заир). Раԥхьа 1990-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы тутси хутеи рыжәларқәа реимак иаалырҟьаны аибарххара Руанда агеноцид ахылҿиааит, уи иалаӡит 1 млн рҟынӡа тутси. Аамҭакала Бурунди тутси хутеи рыбжьара аграждантә еибашьра цон. Заира 1997 шықәсазы адиктатортә режим Мобуту ахырҳәеит. Аха Л.-Д. Кабила зхадараҿы дыҟоу аиҳабыра ҿыц аетникатә еиҿагыларақәа ирзымиааит, 1998 шықәса рзы атәыла мрагыларатәи ахәҭаҿы аиҳабыра ирҿагыланы бџьаршьҭыхлатәи ақәԥара иалагеит, уи рҽаладырхәит ааигәа-сигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа фба. Руандеи Уганда ақәгылаҩцәа ирыдгылеит, Зимбабве, Ангола, Намибиа, Бурунди — Кабила иадгылеит. 2003 шықәса рзоуп 3 млн рҟынӡа ауаа ахьҭахаз ари аграждантә еибашьра анхыркәшаха Конго Адемократиатә Республика ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы раԥхьатәи адемократиатә азеиԥш алхрақәа реиҿкаареи рыла, 1960 шықәсазы Бельгиа рҟынтә ахьыԥшымра анроу инаркны[179][183].
Африка ҩаԥхьа агеостратегиатә қәԥара иобиектны иҟалеит, аха уажәшьҭа Китаии Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟалеит. Китаинтәи абизнесуаа Кениа, Замбиа, Нигериа, Мозамбик, Камерун, Танзаниа, Уганда уҳәа Африка атәылақәа рҿы зегь реиҳа ибарақьаҭу адгьылқәа 4 млн гектар инареиҳаны қьырала иргоит[180]. Африкатәи атәылақәа рекспорт астатиа хадақәа ҳәа ишыҟац иаанхоит ақыҭанхамҩатә аалыҵи адгьыл иҵоуи, убри аан арегион аҿы аҭыԥ ҷыда ааныркылоит аконтинент ала ибжьаратәу ибжьаратәу арацәаӡриқәа рекспортиор тәылақәа (Нигериа, Камерун, Ангола, Чад, Габон[177]).
Шәахә. иара уб.
Азгәаҭақәа
- ↑ Dr. Susan J. Herlin, Professor Emerita, Department of History, University of Louisville, USA, «ANCIENT AFRICAN CIVILIZATIONS TO ca. 1500» Архив ҟаҵан 2017-02-01 азы Wayback Machine аҟны.
- ↑ Shillington, Kevin (2005), History of Africa, p. 2. Rev. 2nd ed. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-59957-8.
- ↑ Shillington (2005), p. 2.
- ↑ 4,0 4,1 Shillington (2005), p. 2-3.
- ↑ Giorgio Manzi. Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level) Архив ҟаҵан 2021-10-30 азы Wayback Machine аҟны., 04 May 2011
- ↑ Debbie Argue. 11. Variation in the Early and Middle Pleistocene: The phylogenetic relationships of Ceprano, Bodo, Daka, Kabwe and Buia Архив ҟаҵан 2021-10-30 азы Wayback Machine аҟны.
- ↑ Mirjana Roksandic, Predrag Radović, Xiu-Jie Wu, Christopher J. Bae. Resolving the «muddle in the middle»: The case for Homo bodoensis sp. nov. Архив ҟаҵан 2021-10-30 азы Wayback Machine аҟны. // Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 28 October 2021
- ↑ Cynthia Larbey et al. Cooked starchy food in hearths ca. 120 kya and 65 kya (MIS 5e and MIS 4) from Klasies River Cave, South Africa Архив ҟаҵан 2019-05-21 азы Wayback Machine аҟны., June 2019
- ↑ Homo helmei Dreyer, 1935 эволюционные и таксономические аспекты Архив ҟаҵан 2014-05-07 азы Wayback Machine аҟны. — Антропогенез. РУ
- ↑ Genetic studies by Luca Cavalli-Sforza pioneered tracing the spread of modern humans from Africa.
- ↑ Sarah A. Tishkoff,* Floyd A. Reed, Francoise R. Friedlaender, Christopher Ehret, Alessia Ranciaro, Alain Froment, Jibril B. Hirbo, Agnes A. Awomoyi, Jean-Marie Bodo, Ogobara Doumbo, Muntaser Ibrahim, Abdalla T. Juma, Maritha J. Kotze, Godfrey Lema, Jason H. Moore, Holly Mortensen, Thomas B. Nyambo, Sabah A. Omar, Kweli Powell, Gideon S. Pretorius, Michael W. Smith, Mahamadou A. Thera, Charles Wambebe, James L. Weber, Scott M. Williams. The Genetic Structure and History of Africans and African Americans Архив ҟаҵан 2009-06-01 азы Wayback Machine аҟны.. Published 30 April 2009 on Science Express.
- ↑ "Stephen Oppenheimer «Modern human spread from Aden to the Antipodes, and then Europe: with passengers and when?»". Иархивтәоу аоригиналзы 14 ԥхынгәымза 2018 ахь. Ириашоу 2 жьҭаарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ Первые люди современного вида покинули Африку 130 тысяч лет назад Архив ҟаҵан 2019-04-15 азы Wayback Machine аҟны. — Наука и жизнь
- ↑ Lu Chen et al. Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals, January 30, 2020
- ↑ Diamond, Jared (1997), Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies, pp. 126—127. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.
- ↑ Ehret (2002), pp. 64-75, 80-81, 87-88.
- ↑ Ehret (2002), pp. 64-75.
- ↑ Ehret (2002), pp. 82-84.
- ↑ Nicholson, Paul T, and Ian Shaw (2000), Ancient Egyptian Materials and Technology, p. 168. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45257-1.
- ↑ Nicholson and Shaw (2000), pp. 149—160
- ↑ "Who are the Nubians?". Иархивтәоу аоригиналзы 22 нанҳәамза 2017 ахь. Ириашоу 13 жьҭаарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ Ehret 2002 , pp. 136—137
- ↑ Martin and O’Meara. «Africa, 3rd Ed.» Архив ҟаҵан 2015-12-08 азы Wayback Machine аҟны. Indiana: Indiana University Press, 1995.
- ↑ Iron in Africa: Revising the History, UNESCO Архив ҟаҵан 2017-07-04 азы Wayback Machine аҟны. Aux origines de la metallurgie du fer en Afrique, Une anciennete meconnue: Afrique de l’Ouest et Afrique centrale.
- ↑ Heather Pringle, Seeking Africa’s first Iron Men. Science 323:200-202. 2009.
- ↑ Shillington (2005), pp. 37-39.
- ↑ O’Brien, Patrick Karl (2002), Atlas of World History, pp. 22-23. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-521921-X.
- ↑ Simson Najovits, Egypt, trunk of the tree, Volume 2, (Algora Publishing: 2004), p.258.
- ↑ "Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent". Иархивтәоу аоригиналзы 10 жьҭаарамза 2015 ахь. Ириашоу 27 жьҭаарамза 2015 шықәсазы.
- ↑ "Обратно в Африку". Иархивтәоу аоригиналзы 15 лаҵарамза 2021 ахь. Ириашоу 30 рашәарамза 2022 шықәсазы.
- ↑ Ehret (2002), pp. 143-46.
- ↑ Davidson, Basil (1991), Africa In History: Themes and Outlines, pp. 30-33. Revised and expanded ed. New York: Simon & Schuster ISBN 0-684-82667-4
- ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 Davidson (1991), pp. 30-33.
- ↑ Alberge, Dalya.Tomb Reveals Ancient Egypt’s Humiliating Secret Архив ҟаҵан 2016-07-04 азы Wayback Machine аҟны., The Times{London}, 28 July 2003(Monday).
- ↑ Ehret (2002), pp. 148—151.
- ↑ Shillington (2005), pp. 40-41.
- ↑ Shillington (2005), pp. 42-45.
- ↑ Iliffe, John (2007), Africans: The History of a Continent, p. 30. 2nd ed. New York:Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.
- ↑ Shillington (2005), pp. 63-65.
- ↑ Shillington (2005), pp. 65.
- ↑ Phoenicia, pg. 199.
- ↑ Rose, Jeanne, and John Hulburd, The Aromatherapy Book, p. 94.
- ↑ Vine, Peter, Oman in History, p. 324.
- ↑ Collins, Robert O., and James M. Burns (2007), A History of Sub-Saharan Africa, pp. 66-71. New York City: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68708-9.
- ↑ Iliffe (2007), p. 41.
- ↑ Shillington (2005), pp. 66-71.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 79-80.
- ↑ Iliffe, John (2007). pp. 49,50
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 78.
- ↑ Shillington, Kevin (2005), p. 39.
- ↑ after Derek Nurse und Gerard Philippson: The Bantu Languages. Routledge, London 2003.
- ↑ "Hans Kung, Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions. Continuum International Publishing Group. 2006. page 248". Иархивтәоу аоригиналзы 13 ажьырныҳәамза 2017 ахь. Ириашоу 2 жьҭаарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ 53,0 53,1 Shillington (2005), pp. 65-67, 72-75.
- ↑ Shillington (2005), pp. 75, 76.
- ↑ Shillington, Kevin (2005). p 90.
- ↑ Shillington, Kevin (2005), pp. 156, 157
- ↑ Shillington (2005), pp. 88-92.
- ↑ Shillington, Kevin (2005), pp. 166,167
- ↑ Shillington (2005), pp. 167—168.
- ↑ Shillington, Kevin (2005), p. 157.
- ↑ Shillington (2005), p. 158.
- ↑ Kevin (2005), pp. 158,159
- ↑ Shillington (2005), pp. 159—161.
- ↑ Shillington (2005), p. 161.
- ↑ Shillington (2005), p. 162.
- ↑ David D. Laitin, Said S. Samatar, Somalia: Nation in Search of a State, (Westview Press: 1987), p. 15.
- ↑ I.M. Lewis, A modern history of Somalia: nation and state in the Horn of Africa, 2nd edition, revised, illustrated, (Westview Press: 1988), p.20
- ↑ Brons, Maria (2003), Society, Security, Sovereignty and the State in Somalia: From Statelessness to Statelessness?, p. 116.
- ↑ Morgan, W. T. W. (1969), East Africa: Its Peoples and Resources, p. 18.
- ↑ Journal of African History p. 50, by John Donnelly Fage and Roland Anthony Oliver.
- ↑ Da Gama’s First Voyage p. 88.
- ↑ East Africa and its Invaders, p. 38.
- ↑ Gujarat and the Trade of East Africa pg.35
- ↑ The return of Cosmopolitan Capital:Globalization, the State and War, p. 22.
- ↑ The Arabian Seas: The Indian Ocean World of the Seventeenth Century, by R. J. Barendse.
- ↑ Gujarat and the Trade of East Africa, p. 30.
- ↑ Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: aspects of trade in the Indian Ocean, XIV—XIX centuries. Oxford: British Archaeological Reports, 1978 p. 2.
- ↑ East Africa and its Invaders, p. 37.
- ↑ Gujarat and the Trade of East Africa, p. 45.
- ↑ Ian Mortimer, The Fears of Henry IV (2007), p.111
- ↑ Girma Beshah and Merid Wolde Aregay, The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500—1632) (Lisbon: Junta de Investigacoes do Ultramar and Centro de Estudos Historicos Ultramarinos, 1964), pp. 13-4.
- ↑ Girma and Merid, Question of the Union of the Churches, pp. 25.
- ↑ Girma and Merid, Question of the Union of the Churches, pp. 45-52.
- ↑ Girma and Merid, Question of the Union of the Churches, pp. 91, 97-104.
- ↑ Girma and Merid, Question of the Union of the Churches, p. 105.
- ↑ van Donzel, Emeri, «Fasiladas» in Siegbert von Uhlig, ed., Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha (Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, 2005), p. 500.
- ↑ Shillington (2005), p. 67
- ↑ Ehret (2002), p. 305.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 77.
- ↑ Collins and Burns 2007, p. 77.
- ↑ Page, Willie F.(2001). Encyclopedia of African History and Culture:From Conquest to Colonization (1500—1850).New York:Learning Source Books, p. 88, ISBN 0-8160-4472-4.
- ↑ Lye, Keith(2002). Encyclopedia of African Nations and Civilization. New York: The Diagram Group, p. 189 ISBN 0-8160-4568-2.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 103.
- ↑ «Eastern and Southern Africa 500—1000 CE» Архив ҟаҵан 2021-05-17 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart Архив ҟаҵан 2022-06-04 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ "A History of Mozambique". Иархивтәоу аоригиналзы 27 хәажәкырамза 2014 ахь. Ириашоу 2 жьҭаарамза 2017 шықәсазы.
- ↑ Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325—1354 Архив ҟаҵан 2014-08-14 азы Wayback Machine аҟны..
- ↑ Page, Willie F.(2001). p. 263,264
- ↑ Shillington (2005), p. 135.
- ↑ 100,0 100,1 Lye, Keith(2002). pp. 242,243
- ↑ 101,0 101,1 Collins and Burns (2007), pp. 122—123.
- ↑ Lye, Keith(2002). p. 121,122.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 123—124.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 124.
- ↑ Shillington (2005), pp. 80-85.
- ↑ Iliffe, John(2007). p. 51-53.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 83.
- ↑ Davidson (1991), pp. 173, 174.
- ↑ "The Story of Africa| BBC World Service". Иархивтәоу аоригиналзы 3 ԥхынҷкәынмза 2016 ахь. Ириашоу 13 жьҭаарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 83-84.
- ↑ 111,0 111,1 111,2 111,3 Collins and Burns (2007), pp. 83-87.
- ↑ Davidson (1971), pp. 84-85.
- ↑ Davidson, Basil (1971), Great Ages of Man: African Kingdoms, p. 83. New York City: Time Life Books. Library of Congress 66-25647.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 87.
- ↑ Shillington (2005), pp. 100—101.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 88.
- ↑ 117,0 117,1 Collins and Burns (2007), pp. 88-89.
- ↑ Shillington (2005), pp. 100—102, 179—181.
- ↑ Shillington (2005), pp. 182—183.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 90.
- ↑ 121,0 121,1 Shillington (2005), pp. 183—184.
- ↑ 122,0 122,1 122,2 Collins and Burns (2007), p. 91.
- ↑ Davidson (1991), p. 96.
- ↑ Lye, Keith(2002). p. 188
- ↑ "Atlas of the Human Journey". The Genographic Project. Иархивтәоу аоригиналзы 7 жәабранмза 2010 ахь. Ириашоу 10 ажьырныҳәамза 2009 шықәсазы.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 139.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 140.
- ↑ Davidson (1991), p. 240.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 140—141.
- ↑ Davidson (1991), p. 242.
- ↑ Shillington (2005), pp. 191, 192.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 131—132.
- ↑ Davidson (1991), pp. 173—174.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 134.
- ↑ Stride, G.T. & C. Ifeka (1971). Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000—1800. Edinburgh: Nelson. ISBN 0-17-511448-X.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 134—135.
- ↑ Shillington (2005), pp. 188—189.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 136—137.
- ↑ Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick(1995). p. 95.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 137.
- ↑ Shillington (2005), p. 138, 139.
- ↑ Davidson (1991), p. 159, 160.
- ↑ Shillington (2005), p. 141.
- ↑ 144,0 144,1 Davidson (1991), p. 161.
- ↑ Shillington (2005), p. 139, 141.
- ↑ Davidson (1991), pp. 164—165.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 185—188
- ↑ ShYillington (2005), p. 196—198
- ↑ Davidson (1991), pp. 156—157
- ↑ Shillington (2005), p. 198, 199.
- ↑ Davidson (1991), p. 158.
- ↑ Ehret, Christopher (2002). p. 252.
- ↑ Ehret (2002), pp. 252—254.
- ↑ 154,0 154,1 Shillington (2005), pp. 147—153.
- ↑ 155,0 155,1 Davidson (1991), pp. 252—254.
- ↑ Davidson (1991), pp. 252—154.
- ↑ Shillington (2005), p. 218.
- ↑ 158,0 158,1 158,2 Shillington (2005), pp. 153—155.
- ↑ Worden, Nigel. The Making of Modern South Africa, Oxford UK/Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1995, p. 13.
- ↑ Shillington (2005), pp. 210—213.
- ↑ Shillington (2005), pp. 213, 214.
- ↑ Shillington (2005), pp. 218, 327—329, 340—342.
- ↑ Shillington (2005), pp. 218, 327
- ↑ Shillington (2005), pp. 218, 327.
- ↑ Shillington (2005), pp. 256, 257, 270.
- ↑ Shillington (2005), pp. 256, 257.
- ↑ 167,0 167,1 Davidson (1991), pp. 274—275.
- ↑ Shillington (2005), pp. 261—262, 271.
- ↑ Shillington (2005), pp. 215—216.
- ↑ Shillington (2005), pp. 268—271.
- ↑ Collins and Burns (2007), pp. 268—269.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 269.
- ↑ Collins and Burns (2007), p. 265.
- ↑ Shillington (2005), p. 295.
- ↑ 175,0 175,1 Collins and Burns (2007), pp. 254—257.
- ↑ Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick (1995). p. 135—138.
- ↑ 177,0 177,1 "Развитие национальных экономик стран Африки: основные этапы, современное состояние и перспективы". Иархивтәоу аоригиналзы 11 лаҵарамза 2022 ахь. Ириашоу 11 лаҵарамза 2022 шықәсазы.
- ↑ "Русские идут?". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 31 жьҭаарамза 2012 ахь. Ириашоу 13 жьҭаарамза 2013 шықәсазы.
- ↑ 179,0 179,1 А. Давидсон ТРОПИЧЕСКАЯ И ЮЖНАЯ АФРИКА В XX ВЕКЕ Архив ҟаҵан 2020-01-30 азы Wayback Machine аҟны.
- ↑ 180,0 180,1 "Емельяненко Е.Г. — Постколониальная Африка: проблемы и перспективы // Мировая политика. – 2020. – № 2. – С. 86 - 101". Иархивтәоу аоригиналзы 20 мшаԥымза 2022 ахь. Ириашоу 11 лаҵарамза 2022 шықәсазы.
- ↑ Lye, Keith(2002). pp. 97, 264.
- ↑ O’Meara, Dan. «Forty Lost Years». Ohio University Press, 1996, pp. 65-73.
- ↑ "Африку раздирают военные конфликты". Иархивтәоу аоригиналзы 11 лаҵарамза 2022 ахь. Ириашоу 11 лаҵарамза 2022 шықәсазы.
Ахыҵхырҭақәеи алитературеи
- урысшәала
- Африка Статья из МСЭ в ЭНЭ
- Африка : энциклопедический справочник : Т. 1 : А–К / гл. ред. А. А. Громыко. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — 672 с.
- Африка : энциклопедический справочник : Т. 2 : К–Я / гл. ред. А. А. Громыко. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — 671 с.
- Алиман А. Доисторическая Африка / Пер. с франц. Л. И. Алексеевой, Н. С. Ивановой, О. Л. Касиловой. — М.: Издательство иностранной литературы, 1960. — 503 с.: ил.
- Африка: Континент и диаспора в поисках себя в XX веке: Мат-лы междунар. научной конференции. — М.: ИВИ РАН; МГУ, 2008. — 282 с.
- Африка ещё не открыта: Сб. / Отв. ред. Ю. М. Кобищанов. — М: Мысль, 1967. — 472 с.
- Ваккури Юха. Цивилизации долины Нигера / Пер. с фин. Н. В. Шлыгиной. Под ред. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1988. — 168 с.
- Гарамантида (Африканская Атлантида): Сб. / Сост. М. Ю. Рощин. Пер. с араб. и англ. А. Коровикова и М. Ю. Рощина. Под ред. Ю. М. Кобищанова, А. Ю. Милитарева. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1994. — 288 с. — (По следам исчезнувших культур Востока). — ISBN 5-02-017643-5.
- Гаудио А. Цивилизации Сахары. Десять тысячелетий истории, культуры и торговли / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — 2-е издание. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1985. — 224 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
- Говоров Ю. Л. История стран Азии и Африки в средние века. — Кемерово: КГУ, 1998. — 145 с.
- Громыко А. А. Маски и скульптура Тропической Африки. — М.: Искусство, 1984. — 118 с.
- Давидсон А. Б., Филатова И. И. Англо-бурская война и Россия // Новая и новейшая история. — 2000. — № 1.
- Давидсон А. Б. Тропическая и южная Африка в XX веке // Новая и новейшая история. — 2000. — № 5.
- Дэвидсон Б. Новое открытие древней Африки / Пер. с англ. М. К. Зеновича. Под ред. И. И. Потехина. — М.: Издательство восточной литературы, 1962. — 316 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
- Дюбуа У. Э. Б. Африка: Очерк по истории Африканского континента и его обитателей / Пер. с англ. Л. Н. Прибытковского и М. Ю. Френкеля. — М.: Издательство иностранной литературы, 1961. — 360 с.
- История германского колониализма в Африке: Сб. / Пер. З. А. Миркиной. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1983. — 416 с.
- Кларк Дж. Д. Доисторическая Африка / Пер. с англ. Г. С. Киселёва, С. Я. Берзина. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 264 с.: ил.
- Кобищанов Ю. М. На заре цивилизации. Африка в древнейшем мире. — М.: Мысль, 1981. — 223 с.
- Конрад Д. Империи Африки / Пер. с англ. А. П. Романова. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-486-01632-5.
- Кочакова Н. Б. Города-государства Йорубов. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1968. — 200 с.
- Кочакова Н. Б. Рождение африканской цивилизации. Ифе, Ойо, Бенин, Дагомея. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1986. — 304 с.
- Кочакова Н. Б. Священный Иле-Ифе: идеализированный образ и историческая реальность. — М.: Институт Африки РАН, 2007. — 288 с.
- Кочакова Н. Б. Традиционные культуры народов Нигерии. Очерки. — М.: Институт Африки РАН, 2008. — 120 с.
- Куббель Л. Е. Страна золота — века, культуры, государства. — 2-е изд. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1990. — 240 с. — (По следам исчезнувших культур Востока). — ISBN 5-02-016730-4.
- Линде Г., Бретшнейдер Э. До прихода белого человека: Африка открывает своё прошлое / Пер. с нем. Н. А. Николаева. Под ред. А. Б. Макрушина. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1965. — 264 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
- Маке Ж. Цивилизации Африки южнее Сахары. История, технические навыки, искусства, общества / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1974. — 192 с. — (Культура народов Востока. Материалы и исследования).
- Непомнящий Н. Н. Тайны древней Африки. — М.: Вече, 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-94538-213-2.
- Ногейра да Кошта А. Золото Мономотапы и португальские торговцы / Пер. с порт. А. И. Ильина. — М.: Мысль, 1984. — 64 с.
- Озадовский А. А. США и Африка: проблемы неоколониализма. — М.: Мысль, 1977. — 326 с.
- Оля Б. Боги тропической Африки / Пер. с франц. С. М. Брейдбард. — М.: Наука, 1976. — 286 с.
- Рено Ф., Даже С. Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Пер. с франц. М. Б. Горнунга. Отв. ред. Л. Е. Куббель. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — ISBN 5-02-016600-6.
- Субботин В. А. Великобритания и её колонии. Тропическая Африка в 1918—1960 гг. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1992. — 278 с.: ил.
- Цыпкин Г. В. Эфиопия в антиколониальных войнах. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1988. — 312 с. — ISBN 5-02-016406-2.
- Шинни Маргарет. Древние африканские государства / Пер. с англ. В. И. Адрушова. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1982. — 96 с.
- Шинни П. Нубийцы. Могущественная цивилизация древней Африки / Пер. с англ. В. Д. Кайдалова. — М.: ЗАО «Центрполиграф», 2004. — 208 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5-9524-1311-0.
- даҽа бызшәақәак рыла
- Collins R. O. A history of Sub-Saharan Africa (англ.). — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 2007. — 406 p. — ISBN 0521867460.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. J. Desmond Clark. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1982. — Vol. 1: From the Earliest Times to c.500 B.C.. — ISBN 978-0-521-22215-0. — OCLC 885618126.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. John Donnelly Fage. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1979. — Vol. 2: From c.500 B.C. to A.D. 1050. — ISBN 978-0-521-21592-3. — OCLC 59023418.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. Oliver Roland. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1977. — Vol. 3: From c.1050 to c.1600. — ISBN 978-0-521-20981-6. — OCLC 59023418.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. Richard Gray. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1975. — Vol. 4: From c.1600 to c.1790. — ISBN 978-0-521-20413-2. — OCLC 222963183.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. John E. Flint. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1977. — Vol. 5: From c.1790 to c.1870. — ISBN 978-1-139-05459-1. — OCLC 837973030.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. Roland Oliver, G. N. Sanderson. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1985. — Vol. 6: From 1870 to 1905. — ISBN 978-0-521-22803-9. — OCLC 59237801.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. A. D. Roberts. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1986. — Vol. 7: From 1905 to 1940. — ISBN 978-0-521-22505-2. — OCLC 875518780.
- The Cambridge History of Africa (англ.) / ed. Michael Crowder. — Cambridge, NY: Cambridge University Press, 1984. — Vol. 8: From c.1940 to c.1975. — ISBN 978-0-521-22409-3. — OCLC 12309947.
Азхьарԥшқәа
- "Древняя Ливия". — В проекте «Реконструкция» «Нового Геродота»
- "История Африки". — на сайте «Африка: Информационный центр»