Перейти к содержанию

Атәыла

Азхьарԥшқәа рредакциазура
Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа
Адунеи аполитикатә хсаала

Атәыла  — агеографиатә ҭыԥ, афизика-географиатә ҭагылазаашьа, мамзаргьы аҳәынҭқарра-политикатә ҟазшьа (ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәа, ихьыԥшу аҵакырадгьылқәа) рыла иалкаау ҵакырадгьылуп.[1][2]

Атәыла аҳәынҭқарратә хьыԥшымра амазар алшоит, мамзаргьы даҽа ҳәынҭқаррак иахьыԥшызар алшоит (аколониақәа, ахылаԥшра зырҭо аҵакырадгьылқәа).[3]

Ихьыԥшым атәылақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Ажәақәа «атәыла» (аполитика-географиатә еилкаарала), «аҳәынҭқарра» ҵакыла еизааигәоу, аха еиԥшым аилкаарақәа роуп, аха ҭагылазаашьақәак раан атермин «атәыла» ахархәара аиуеит «аҳәынҭқарра» инагӡоу асиноним аҳасабала (ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан «аполитикатә тәыла» ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ауп иаанаго).[4] Аҳәынҭқарра аилкаара иаҵанакуеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы, иалкаау ҵакырадгьылк аҿы ишьақәгылаз, ауаа еицымҩаԥырго аусмҩаԥгатәқәа ирыбзоураны иааиԥмырҟьаӡакәа иҿыцхо амчра аилазаашьа.[5] Ус акәымкәа, атәыла аилкаара аполитикатә ҵакы аасҭа иамоуп еиҳа зымҽхак ҭбаау акультура-ҭоурыхтә, асоциал-економикатә ҵакы, убри инамаданы уи иаҵанакуеит аҭыԥантәи амилаҭтә еилазаара аҷыдарақәа ҳәаақәызҵо аилкаарақәа (аменталитет, аҵасқәа, абызшәа, уҳәа убас иҵегьы).[4] Д. С. Лихачиов ишазгәеиҭоз еиԥш, атәыла ажәлари, аԥсабареи, акультуреи ракзаара ауп.[6] Убри инамаданы, ахәҭакахьала, атәылаҭҵаара иамаҭәаруп аҳәынҭқарратә ҳәаақәагьы рыла, аҭоурых-географиатә ҳәаақәагьы рыла иаарԥшу аҵакырадгьылқәа,[7] иара убас ҳаԥхьаҟа аҳәынҭқарратә ҳәаақәа ыӡыргьы, атәыла аилкаара иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.[7]

Апрактикаҿы атәылеи аҳәынҭқарреи реилкаарақәа реиԥшымзаарақәа еиҳа иналукааша ҿырԥштәқәоуп иаку тәылақәаны акәымкәа, аха ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәаны изхәаԥшуаз аколониалтә империақәа. Даҽа ҿырԥштәны иҟоуп ҵакырадгьылк аҿы ҳәынҭқаррақәак еилаҳаны, аекономикатәи аҭоурых-культуратәи еимадара еиқәырханы даҽа ҳәынҭқаррақәак иандыргыло.

Аҭоурыхтә тәыла ҳәа изышьҭоу аилкаара ҳаназааҭгыло аимадара еиқәымхазаргьы ҟалоит, аха зны-зынла ианеиқәхогьы иҟоуп: убас, аҭоурыхтә Нидерланд Недерланд (ҵакырадгьылла иашьашәалоу атәыла урысшәала Голландиа ҳәа иашьҭоуп), Бельгиа, Лиуксембург, Франциа атәылақәа рҿы иҟоуп. Аҭоурыхтә Нидерланд аполитикатәи акультуратәи акзаара аныԥшӡом, избан акәзар, атәыла ахәҭак афранцыз кульурахь еихоит, даҽа хәҭак — анемец культуреи абритантә культуреи рахь. Нидерланд иазку аҿырԥштәы иаҳнарбоит аҳәаақәа реиқәымшәара еиҳа имаҷу амҽхак аҿгьы: аҭоурыхтә тәылаҿацә Лиуксембург (аҭоурыхтә Нидерланд аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа ируакуп, Голландиа, Зеландиа уҳәа уб. иҵ. ираҟараны) шьақәгылоуп мраҭашәаратәи ахәҭа, Бельгиа апровинциа, иара убас мрагыларатәи — ихьыԥшыму Лиуксембург агерцогра Ду рыла. Еилукааратәы иаанхаз, аха анкьа иҟаз аҳауатә, акультуратә, аетникатә акзаара аазмырԥшуа аҳәынҭқаррақәеи атәылақәеи рҳәаақәа реиԥшымзаарақәа иаадырԥшыр рылшоит Ҭурқесҭан (иахьатәи аамҭазы ҳауалагьы, етникалагьы еиԥшым ф-ҳәынҭқаррак рҵакырадгьылқәа рҿы иҟоуп), Кореиа (иахьазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, аҩҳәынҭқаррак рҿы ишьақәгылоит иҿыцу асоциал-политикатәи акультуратәи мазарақәа), Монголиа (ҳаамҭазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, аҩҳәынҭқаррак рҿы ишьақәгылоит иҿыцу акультуратә мазарақәа), Бенгалиа (уажәтәи аамҭазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, урҭ рҿы ишьақәгылоит иҿыцу адинхаҵара-культуратә мазарақәа).

Аҳәынҭқаррақәа реиҳарак (иара убас аполитикатә тәылақәагьы) ҩ-хьӡык рымоуп: апротоколартә хьӡи агеографиатә хьӡи.[8][9][10]

Апротоколартә хьӡы (инагӡоу ахьӡ, аофициалтә хьӡы), иаҳҳәап Индиа Аҳәынҭқарра, Чехтәи Аҳәынҭқарра, Швеицариатәи Аконфедерациа, Ҟатар Аҳәынҭқарра, Монако Аҳра, Норвегиа Акралра, Лиуксембург Агерцогра Ду, Афедеративтә Демократиатә Республика Ефиопиа, Британиа Дуи Аҩадатәи Ирландиеи Еиду ры-Кралра, Америка Еиду Аштатқәа, Австралиатәи Аидгыла, Социалисттә Республика Виетнам, Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла. Инагӡоу аформа (официалтә хьӡы) ахархәара аиуеит аҳәынҭқарра аиуристтә хаҿы аҳасабала ҳазааҭгылозар (азин асубиект): ҿырԥштәыс иаагозар, Ари аӡбара Британиа Дуи Аҩадатәи Ирландиеи Еиду ры-Кралра иазырхоуп. Франциатәи Аҳәынҭқарра азинмчы амоуп..., Арабтәи Аҳәынҭқарра Мсыри Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара аиқәшаҳаҭра.... Аштат ахьӡ атекст аҿы аиҭаҳәараан иаазыркьаҿу аформа ахархәара аԥыжәара аиуазар, уи «анаҩс («агеографиатә хьӡы») ҳәа ззаҳҳәо…» афраза ала иалагалазар ҟалоит.

Агеографиатә хьӡы (иаазыркьаҿу ахьӡ), иаҳҳәап Индиа, Чехиа, Швеицариа, Ҟатар, Монако, Норвегиа, Лиуксембург, Ефиопиа, Еиду Акралра, Еиду Аштатқәа, Австралиа, Виетнам, Асовет Еидгыла. Аформа кьаҿ (иаазырқьаҿу ахьӡ) ахархәара аиуеит аҳәынҭқарра географиала ма економикала ианахцәажәо: ҿырԥштәыс иаагозар, Франциа инхо аусзуҩцәа, Бырзентәылантәи аекспорт....[11]

Зны-зынла иаазыркьаҿу аформеи инагӡоу аформеи еиқәшәоит: иаҳҳәап, Адемократиатә Республика Конго, Еиду Арабтә Емиратқәа, Африкагәҭантәи Ареспублика, Босниеи Герцеговинеи, Венгриа, Қырҭтәыла, Канада, Малаизиа, Монголиа, Зеландиа ҿыц, Румыниа, Сент-Лусиа, Сент-Винсенти Гренадини, Соломон идгьылбжьахақәа, Тувалу, Ҭурқменисҭан, Украина, Черногориа, Иамаика, Иапониа.

Ахьыԥшымра змам атәылақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Аколониалтә дунеи еиҿкаашьа аилабгареи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара апринципқәа рыла жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рышьақәыргылареи инагӡаны иазымыӡбеит аҳәынҭқарра аҷыдарақәа зныԥшуа, аха ахьыԥшымра змам аҵакырадгьылқәа рыпроблемақәа. Ахьыԥшымра змам атәылақәа рхьыԥшымзаара аҩаӡара даара илакҩакуеит. Аха еиҳарак урҭ ҳәынҭқаррак иахәҭакуп, мамзаргьы ҳәынҭқаррақәак ирыхәҭакуп ҷыдала напхгара зырҭо мшыннырцәтәи аҵакырадгьылқәа рзинқәа рыла (иаҳҳәап, Британиатәи Виргинтәи адгьылбжьахақәа, Нидерландтәи Антилтәи адгьылбжьахақәа, Америкатәи Самоа, уҳәа уб. иҵ.), насгьы аҭыԥантәи ауааԥсыра атәылауаҩратә статус аҿы аиԥшымзаарақәа рымоуп.

Иахьатәи аамҭазы ихьыԥшым аҳәынҭқарра змам ажәларқәа аӡәырҩы ахақәиҭратә еибашьрақәа ҳәа изышьҭоу мҩаԥыргон, иахьагьы имҩаԥыргоит, мамзаргьы егьырҭ аиҿкаарақәа (лассы-лассы атеррористтә) русқәа нарыгӡоит. Уажәтәи аамҭазы ҿырԥштәыс иаагар ҳалшоит Ҭырқәтәыла иахьыԥшымкәа аҟаларазы иқәԥо Кәырдисҭан, Израиль иахьыԥшымкәа аҟаларазы иқәԥо Палестина, Китаи иахьыԥшымкәа аҟалара иазықәԥо Мрагыларатәи Ҭурқесҭан, иара убас Тибет, Абаскцәа ртәыла, Мрагыларатәи Тимор (аҵыхәтәантәи ҳәынҭқарраны еиҭашьақәгылахьеит) уб. иҵ.

Зны-зынла урҭ ԥасатәи ҳәынҭқаррақәоуп, даҽазны  — аҳәынҭқарра змамыз тәылақәоуп. Атәылақәеи аҳәынҭқаррақәеи рҳәаақәа реиқәымшәара Азиа иахьаҵанакуа акыр ирылаҵәаны иҟоу цәырҵроуп. Уи адагьы, еиҳа имаҷу аҵакырадгьылқәа аҭоурыхтә тәылаҿацәқәоуп ҳәа иарбаны, еиуеиԥшым амасштабқәа змоу атәылақәа ралкаара иаԥуп (иаҳҳәап, Мрагыларатәи Ҭурқесҭан Ҭурқесҭан иахәҭакны ишыҟоугьы, ҩ-тәылак рыла ишьақәгылоуп: [[|Кашгариа|Кашгариеи]] Џунгариеи). Иара убри аамҭазы Европа иахьаҵанакуагьы аҳәынҭқаррақәеи атәылақәеи рҳәаақәа ахьеиқәымшәо аҿырԥштәқәа хыԥхьаӡара рацәала иуԥшаар улшоит: Лапландиа (уи аҵакырадгьыл Норвегиа Акралреи Швециа Акралреи, Финлиандтәи Ареспубликеи Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара еихшоуп), Трансильваниа (Румыниатәи Аҳәынҭқарра иаҵанакуеит), Окситаниа (Францызтәи ареспублика иахәҭакуп).

Аха, еиуеиԥшым атәылақәа еидызкыло аҳәынҭқаррақәа рзы рхы иадырхәар рылшоит инеитралтәу, азеиԥш хьыӡқәа. Иаҳҳәап, Бельгиа фламандцәеи валлонцәеи ртәылақәа еидызкыло аполитикатә тәылоуп, Британиаду англызцәа, ашотландцәа, валлицәа, аирландцәа ртәылақәа еиднакылоит, Испаниа аполитикатә тәылоуп, уи иаҵанакуеит Кастилиа, Андалузиа, Каталониа уҳәа егьырҭ атәылақәагьы (излацәажәо абызшәақәа: галиситә, акаталонтә, акастилтә — аҵыхәтәантәи адунеи аҿы аиспан бызшәа ҳәа иашьҭоуп), Қырҭтәыла (ақырҭуа бызшәаҿы ари ажәа ииашаҵәҟьаны иақәшәо ажәа ыҟаӡам — ақырҭцәа дара ртәыла Сақарҭвело ҳәа иашьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, Қарҭвелиа — Қарҭли ахаҭеи Кахеҭиеи аҵакырадгьыл мрагыларатәи ахәҭаҿы иҟоуп) ҳәа иашьҭоуп аполитикатә тәыла, уаҟа мрагыларатәи аҭоурыхтә тәылаҿацәқәеи мраҭашәаратәи аҭоурыхтә тәылаҿацәқәеи еидкылоуп, ус анакәха акультуратәи абызшәатәи апланқәа рыла ҳахәаԥшуазар, ҩ-тәылак рыӡбахә ҳҳәар ҳалшоит — аҭоурыхтә Ивериеи (мрагыларатәи ахәҭа, ақырҭцәа ишырҳәо Қарҭалиниеи Кахеҭиеи) Колхидеи (мраҭашәаратәи ахәҭа, Шәантәыла, Гыртәыла, Имереҭи, уаҟа, аҵыхәтәантәи аамҭазы ирылаҵәаны иҟалаз алитературатә ақарҭвел (ақырҭуа) бызшәа адагьы агыруа бызшәеи ашәануа бызшәеи рхы иадырхәоит).

Шәахәаԥш иара убас

[аредакциазура | акод аредакциазура]

Азгәаҭақәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
  1. ↑ Страна // Малый академический словарь
  2. ↑ "Страна". Большая российская энциклопедия. Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2026-02-28 ахь.
  3. ↑ Страна // Большой энциклопедический словарь. — М.: АСТ, 2005. — (Современная энциклопедия). — ISBN 5-17-015808-4.
  4. ↑ 4,0 4,1 Политология: Энциклопедический словарь / Под общ. ред. Ю. И. Аверьянова. — М.,: Изд-во Моск. коммерч. ун-та, 1993. — С. 366.
  5. ↑ Дергачёв В. А. "Государство". Геополитика. Русская геополитическая энциклопедия. Институт геополитики профессора Дергачёва. Иархивтәоу аоригиналзы 2011-08-21 ахь. Ириашоу 2011-03-31 шықәсазы.
  6. ↑ Лихачёв Д. С. Заметки о русском // Новый мир. — 1980. — № 3. Архивировано 4 хәажәкырамза 2016 года.
  7. ↑ 7,0 7,1 Анучин В. А. География, страноведение и системный подход // Московский филиал Географического общества Союза ССР Вопросы географии. Страноведение: состояние и задачи : Сб. — М.: Мысль, 1981. — № 116. — С. 38—39.
  8. ↑ "List of Countries, Territories and Currencies". Иархивтәоу аоригиналзы 2019-05-28 ахь. Ириашоу 2021-01-03 шықәсазы.
  9. ↑ "UNGEGN World Geographical Names". Иархивтәоу аоригиналзы 2011-07-28 ахь. Ириашоу 2021-01-03 шықәсазы.
  10. ↑ "Country codes/names". Иархивтәоу аоригиналзы 2021-02-02 ахь. Ириашоу 2021-01-03 шықәсазы.
  11. ↑ "Countries: Designations and abbreviations to use". Иархивтәоу аоригиналзы 2021-01-04 ахь. Ириашоу 2021-01-03 шықәсазы.

Азхьарԥшқәа

[аредакциазура | акод аредакциазура]
Ахыҵхырҭа – https://ab.wikipedia.org/w/index.php?title=Атәыла&oldid=170807