Амратә система
Амратә система — Амреи уи иакәыршоу амассақәеи ргравитациала еидҳәалоу системоуп, еиҳаракгьы уи апланетақәа ааба, урҭ рҟынтә Адгьылгьы акы ауп. Амратә система еҵәазаҵәык змоу апланетартә системоуп (еиҳа идуу аеҵәа система иахәҭакым) Агалактика Ашьха Мҩа аҩнуҵҟа. Асистема шьақәгылеит 4.6 миллиард шықәса раԥхьа, амолекултә ԥсҭҳәа ҵаӷа анҭаҳа, Амреи апротопланетартә диски аныҟала, урҭ рҟынтәи иаакәыршаны иҟоу ацәеижьқәа еизаны иҟалеит.
Амра Амратә система амасса зегьы аҟынтәи 99.86% ааннакылоит. Амра агәҭа аҩнуҵҟа, аӡрыжә агелиум иалаӡҩоит, Амра афотосфера иалҵуа аенергиа ҭнажьуеит. Уи агелиосфереи Амратә система иахьаҵанакуа аҳауа аԥхарратә градиенти шьақәнаргылоит.
Анаҩстәи асистемаҿы зегь реиҳа идуу аобиектқәа рахь иаҵанакуеит аа-планетак, урҭ ҳәарада иааныркыло аорбитақәа рҿы аҳра руеит. Амра еиҳа иазааигәоу адгьылтә планетақәа роуп – Меркури, Венера, Адгьыл, Марс. Ари аԥшь-планетак аҩныҵҟатәи Амратә система иахәҭакуп. Адгьыли Марси рымацара роуп Амра анхаразы иҟоу азона аҩнуҵҟа иааикәыршоу апланетақәа, амра ашәахәа атмосфератә қәыӷәӷәара ҵаҟа аӡы ахьыҟоу. Аҵаа ацәаҳәа анҭыҵ хә -астрономтә еизакк (АУ) рҟынӡа, [lower-alpha 1] иҟоуп адәахьтәи Амратә система апланетақәа : ҩ-газтә гигантқәак (Иупитер, Сатурн) ҩ-ҵаа дуқәак (Урани Нептуни). Иупитери Сатурни Амратә система аеҵәатәым масса 90% рҟынӡа рымоуп.
Зорбитаҿы амчра змоу, аха ишиашоу Амра иакәшо апланетатә масса змоу аобиектқәа апланета гәымқәа ҳәа ирышьҭоуп. Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла Апланета Хәыҷқәа Рцентр аҿы Ceres, Плутон, Eris, Makemake, Haumea ҳәа изышьҭоу апланета хәыҷқәа ҳәа иԥхьаӡоуп. [2] Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ ԥшь-объектк еицырзеиԥшу ҳәа иԥхьаӡоуп: Orcus, Quaoar, Gonggong, Sedna. Амратә системаҿы иҟоу астероидқәа, акометақәа, ацентаурқәа, аметеороидқәа, апланетақәа рыбжьаратәи асабыр аԥсҭҳәақәа реиԥш иҟоу Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа рымасса еиҵоуп. [lower-alpha 2] Апланета ԥшқа Церера, насгьы абарҭ еиҵоу ацәеижьқәа рҟынтәи аӡәырҩы астероидтә ҟәаҟәаҿы иҟоуп (Марси Иупитери рыорбита рыбжьара), егьырҭ апланета ҟәаҟәақәа зегьы транс-Нептуниантәи аобъектқәа рпопуляциақәа ирылахәуп, урҭ Куипер иҟәаҟәаҿы Нептун анҭыҵҵәҟьа ма егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҟазар ауеит.
Амра асистемаҿы аобиектқәа жәпакы ишиашоу Амра иакәшом, уи аҭыԥан еиҳа идуу ацәеижьқәа змоу иԥсабаратәу спутникқәоуп, лассы-лассы "амзақәа" ҳәа изышьҭоу. Урҭ Амра асистема зегьы аҿы иуԥшаар улшоит апланетатә-массатә мзақәа инадыркны иреиҳау аҟынтәи еиҳа имаҷны идуу амзақәа рҟынӡа. Зегь реиҳа идуу ҩ-мзак (Иупитертәи Ганимеди Сатурнтәи Титани) еиҳа идууп зегь реиҳа ихәыҷу апланета (Меркури) аасҭа, зегь реиҳа идууп, Адгьылтә мза назлоу быжьба, еиҳа идууп, акарликтә планетақәа руак аасҭа.
Ахелиосфера аҩнуҵҟа, Амратә система еснагь амратә ԥша иаҭәоу аплазматә хәҭақәа рыла иҭәуп, урҭ, апланетабжьаратә сабла, агәаз, акосмостә лашарақәа рыцны, Амратә система ахәҭақәа рыбжьара апланетабжьаратә ҭагылазаашьа шьақәдыргылоит. 70–90 AU рҟынӡа70–90 AUАмра аҟынтәи 70–90 AU, амратә ԥша еҵәабжьаратәи агәыҭбаара ала иаанкылоуп, уи иахҟьаны агелиопауза ҟалоит, насгьы апланетабжьаратәи агәыҭбаара аеҵәабжьаратәи акосмос ахь инеиуеит. 2,000 AU анҭыҵ џьара2,000 AUАМра аҟынтәи 2,000 AU Амратә система адәахьтәи арегион еиҵнахуеит, атеориа змоу Оорт аԥсҭҳәа, апериод ду змоу акометақәа рхыҵхырҭа, Амратә система аҵыхәанӡа инаӡоит, уи Ахәы асфера аҵыхәанӡа, 178,000–227,000 АУ (2,81–3,59 ly , уи агравитационтә потенциал агалактикатә потенциал иаҟарахоит. Амратә система ҳазҭоу аамҭазы еҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иалсны ицоит, уи Аҭыԥантәи аԥсҭҳәа ҳәа иашьҭоуп. Амратә система иазааигәоу аеҵәа, Проксима Центавр, 269,000 ауп хара. Аҩбагьы Аҭыԥантәи Аҟәаҟәа аҩнуҵҟа иҟоуп, 1000 лашара шықәса (ли) иҭбаау Ашьха Мҩа арегион хәыҷы.
Азгәаҭақәа
[аредакциазура | акод аредакциазура]- ↑ The scale of the Solar System is sufficiently large that astronomers use a custom unit to express distances. The astronomical unit, abbreviated AU, is equal to 150,000,000 km; 93,000,000 mi. This is what the distance from the Earth to the Sun would be if the planet's orbit were perfectly circular.[1]
- ↑ For more classifications of Solar System objects, see List of minor-planet groups and Амратә система § Notes.
- ↑ Standish, E. M. (April 2005). "The Astronomical Unit now". Proceedings of the International Astronomical Union. 2004 (IAUC196): 163–179. Bibcode:2005tvnv.conf..163S. doi:10.1017/S1743921305001365. S2CID 55944238.
- ↑ "Dwarf Planets". IAU Minor Planet Center. 2025-11-21. Ириашоу 2026-01-19 шықәсазы.
