Перейти к содержанию

Амассатә информациа ахархәагақәа

Азхьарԥшқәа рредакциазура
Аматериал Авикипедиа аҟынтә - зхы иақәиҭу аенциклопедиа

Амассатә информациа ахархәагақәа[1] (акрон. СМИ, амассатә коммуникациа ахархәагақәа (аббрев. АКХ) иреиԥшымкәа) — атехникатә хархәагақәа рыла ауаа рацәа рахь аинформациа анагаразы аиҿкаарақәа реизга; уажәраанӡагьы аурыс бызшәаҿы еиҳа лассы-лассы ахархәара змоу (атермин «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» аасҭа) есыҽнытәи апрактикаҿы адыррақәа реизгареи, аус рыдулареи, ауаа рацәа рыларҵәареи рхархәагақәа рзы ахьӡ[2].

Адырраҭара HARDtalk ателеканал BBC World News аҟны

Аетимологиа

Атермин «амассатә информациа ахархәага» аурыс бызшәаҿы 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит афранцыз бызшәа moyens d'information de masse аҟынтәи аиҭага аҳасабала. Афранцыз бызшәаҿы ари атермин ахархәара иаҟәыҵит 1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи азбжазы[3].

Атермин «АИХ» ҵакыс иамоуп апрессеи, арадиои, ателехәаԥшреи рнырра ахырхарҭакра («хыхьынтәи ҵаҟа»), даҽакала иуҳәозар, урҭ рнырра авторитаризм азы азин ҟанаҵоит[3], насгьы аелектронтә коммуникациатә хархәагақәа ирышьашәалаӡом, урҭ вектор хадас ирымоу зегьы рҟынтәи зегьы рахь иаразнактәи аҭакҟаҵара ауп.

Атерминқәа «амассатә информациа ахархәагақәа», «амассатә пропаганда ахархәагақәа», «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» рыбжьара аиԥшымзаара ыҟоуп, уи урҭ хазы-хазтәи еилкаарақәаны аҟазаара азин рынаҭоит.

Акоммуникациа ахырхарҭаҿы ажәабжь аҳасабала, мамзаргьы, хәҭакахьала, аталитикатә материал аҳасабала АИХ рахь иақәшәо зегьы еиҳа-еиҳа ирацәаны агәаҭарақәа ирхысуеит. Аханатә ауаа рацәа рҭахрақәеи адунеи армариареи ирызку атаблоидқәа рпозициа ҳаналацәажәо, уи еилкаауп. Иџьоушьаша апресса ӷәӷәа аеволиуциа ауп, аналитикатә ҟазшьа змоу, ицәанырратәым, ахҭысқәа ыруадаҩны анализ рзызуа, иааҳәны урҭ мырмариакәа, ҵыхәаԥҵәарада аӷацәа аҭакԥхықәра рыдзымҵо. «The New York Times», «Financial Times», «The Economist» рматериалқәа рҿы аемоциатә мотивациа аелементқәа — ари аҵак ду амоуп. Абарҭ рҟны иубарҭоуп апропагандатә клишеқәа хәыҷы-хәыҷла аинтеллектуалцәа рыхшыҩ ишалало... уи «Аибашьра хьшәашәеи» Адунеизегьтәи аибашьрақәеи ирыдҳәалоу аиҿырԥшрахь ухьанарԥшуеит. Армариара ауадаҩреи аеволиуциеи ирҿагылоуп, убри аганахьала Урыстәылатәии аҳәаанырцәтәии АИХ аинволиуциа аганахьа рыхшыҩзышьҭра ҳалацәажәар ҳалшоит. [4]

Аҭоурых

Европа

Аҩыра аԥҵахаанӡа, ихадоу аинформациеи ажәабжьқәеи рыладырҵәон ацәажәаҩцәа, аҳәынҭқарратә цҳаражәҳәаҩцәа, ажәабжьҳәаҩцәа, агеролдцәа уҳәа убас егьырҭгьы. Ақалақь дуқәа рҿы уи маншәаламызт, насгьы алҵшәа маҷын. Ажәытәтәи Бырзентәыла (аҩыра анаԥҵаха ашьҭахь) ахаҳәтә стеллақәеи аихатә ҵәаҟьақәеи рхы иадырхәон. Аҳәынҭқарра анышьақәгыла ашьҭахь ажәабжь хадақәа агипс ала ихҩаз аӷәқәа рҿы ианырҵон, урҭ зегьы иахьырбарҭаз аҭыԥқәа рҿы, апапирустә бӷьыцқәеи апергаментқәеи рҿы икнарҳауан[5][6]. Ажәытәтәи Рим аҳәынҭқарратә дҵақәа, аҳәынҭқарратә жәабжьқәа, астрологиатә зԥхьагәаҭақәа, аԥшрақәа уҳәа убас егьи аинформациа аимдаразы рхы иадырхәон ауаажәларратә хыбрақәа рҭыӡқәа, мамзаргьы иҷыдоу аӷәқәа. Ахархәара ашьҭахь урҭ аҭаӡҩырақәа архив ахь ирҵәахуан. Гаи Иули Цезар ихаан, асенат аӡбамҭақәа аӷәқәа ирнырҵон; аимператор Август ихаан раԥхьаӡакәны хаҭалатәи ахроника аҩра иалагеит. Иара убас есыҽны иҭыҵуан анапылаҩыратә ҭыжьымҭақәагьы, аҳәынҭқарра аԥсҭазаара, ауаажәларратә хҭысқәа, аибашьрақәа, ахәмаррақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа зныз. Урҭ рахь иаҵанакуан есымчыбжьатәи «Ахҭыс ҿыцқәа ирызку анҵамҭақәа» («Commentarius Rerum Novarum»)[7].

1320 шықәсазы Германиа раԥхьатәи ақьаад фабрика аԥҵан, уи абзоурала ирласны аинформациа рацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Шәышықәсатәи аибашьраан раԥхьаӡа акәны ицәырҵит агитациа-пропагандатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа. XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи абзжазы Европа зегьы ахьынӡанаӡааӡоз акьыԥхьырҭақәа аадыртуан, урҭ аинформациа ирацәаны аларҵәараҿы акырӡа ацхыраара ҟарҵон: Италиа (1465 шықәса), Швеицариа (1468 шықәса), Франциа (1470 шықәса), Бельгиа, Венгриа, Польша (1473 шықәса), Чехиа, Англиа (1482 шықәса), Австриа, Даниа (1482 шықәса), Швециа (1483 шықәса). XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ақалақь дуқәа рҿы иаадыртит аинформациатә биуроқәа, ажәабжьқәа ирласны рыларҵәаразы[8].

Европа раԥхьаӡа иҭыҵуаз агазеҭқәа рахь иаҵанакуеит: «Nieuwe Tijdingen» (1605 шықәса, Антверпен), «Relation Adler» (1609 шықәса, Страсбург) иара убас «Aviso-Relation oder Zeitung» (1609 шықәса, Аутсбург). Раԥхьатәи есымчыбжьатәи агазеҭ — «Gazette» — Париж иҭыҵит 1631 шықәсазы, раԥхьатәи есыҽнытәи агазеҭ — «Daily Courant» — Лондон иҭыҵит 1702 шықәсазы[9].

Урыстәыла

1631 шықәсазы «ажәабжьқәа» раԥхьатәи адаҟьа

Урыстәыла хаҭалатәи апублицистика аҿиара иалагеит XV—XVI-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы Иуан III ихаан. Иуан Грозныи ихаан акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа активла рхы иадырхәон ирҿагылоз аамсҭацәа рҿагыларазы. Борис Годунови апатриарх Иови иара убас ашәҟәкьыԥхьратә ус иадгылаҩцәан. Акьыԥхьтә аалыҵқәа зегьы ҳәынҭқарратә монополиан, Москватәи Акьыԥхьратә шҭаҿы иҭрыжьуан. 1678—1783 шықәсқәа рзы мацара ауп Кремль Хыхьтәи атипографиа аус анауаз — Симеон Полоцки илитературатә рҿиамҭақәа рҭыжьразы.

Раԥхьатәи икьыԥхьыз ашәҟәи ашықәс раԥхьатәи агазеҭи рыбжьара анапылаҩыратә газеҭқәа ҭыҵуан (1631 шықәса инаркны) — «Вестовые письма», мамзаргьы «Куранты». Урҭ урысшәала еиҭагоу аҳәаанырцәтәи агазеҭқәа рҟынтәи агәылҩаақәа ракәын (аибашьрақәа, аделегациақәа рыдкыларақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа). Аинформациа «аиҵаҩқәа» ҳәа изышьҭоу ақьаад бӷьыц ҭшәақәа рҿы ианырҵон, урҭ ақьаадыршаҿы иҭадырҷабуан. Ус еиԥш иҟоу агазеҭқәа мызкахьы ҩынтә-ԥшьынтә ҩба-хԥа екземплиар рыла иҭыҵуан. «Куранты» аҳи иааигәара иҟаз ауааи ирзаԥхьон, насгьы Амаӡатә усқәа рыприказ аҿы ирҵәахуан (урҭ имаӡаз қьаадқәан)[10].

Раԥхьатәи агазеҭқәа XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы ицәырҵит. 1702 шықәса, ԥхынҷкәынмза 15 рзы Петр I инапы аҵаиҩит «Москәатәи аҳәынҭқарреи иаакәыршаны иҟоу егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы иҟалаз, адырреи агәалашәареи зықәнагоу арратәи егьырҭ аусқәеи ирызку ажәабжьқәа» ркьыԥхьразы, насгьы адырҩаҽны —«аҩныҵҟатәи, аҳәаанырцәтәи ахҭысқәа рзы адырраҭараазы» агазеҭқәа рҭыжьразы. 1755 шықәса ажьырныҳәамзазы Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Урыстәыла раԥхьаӡатәи ажурнал ҭнажьит — «Ежемесячные сочинения, к пользе и увеселению служащие». Раԥхьатәи хаҭалатәи акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа аҭыҵра иалагеит 1750-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы[11].

Екатерина II лхаан атәыла аҩныҵҟатәи апублицистика аҿиара ду аиуит. Лара лнапхгараҭараан, ирацәаны асоциалтә темақәа ирхьысуаз асатиратә журналқәа ҭыҵуан. 1769 шықәсазы иҭыҵуан «Всякая всячина», «И то и сё», «Ни то ни сё в прозе и стихах», «Полезное с приятным», «Поденьщина», «Смесь», «Трутень», «Адская почта» уҳәа убас иҵегьы[12].

ЕАА

Америка раԥхьатәи агазеҭ, 1690 шықәса

Америка раԥхьатәи агазеҭ иахьӡын «Ауаажәларратә хҭысқәа, аҳәаанырцәтәиқәа реиԥш, аҭыԥантәиқәагьы» (Publick Occurrences Both Forreign and Domestick). Уи Бостон ақалақь аҿы 1690 шықәса, цәыббрамза 25 рзы ашәҟәыҭиҩы Бенџьамин Харрис иаԥиҵеит. Актәи аномер аҿы иарбан Америка ашьагәыҭтә уааԥсыра рыпроблемақәа, уи аколониалтә мчрақәа даараӡа иргәамԥхеит, убри аҟнытә агазеҭ аркын. Анаҩстәи иахьӡын «Бостонтәи ажәабжьҳәаҩ». Уи аԥошьҭаҟаҵаҩ Џьон Кемпбелл 1704 шықәсазы иаԥиҵеит. Анаҩс, 1719 шықәсазы, Филадельфиа иҭыҵит «The American Weekly Mercury», 1721 шықәсазы Бостон — «The New-England Courant», 1728 шықәсазы — «The Pennsylvania Gazette». Раԥхьатәи ажурналқәа цәырҵит 1741 шықәсазы: Ендриу Бредфорд и-«The American Magazine», Бенџьамин Франклин и-«The General (magazine)»[13].

Америкатәи ареволиуциа аан агазеҭқәа рхархәарала ажәлар рыбжьара ахақәиҭра адоуҳа иаҵгәон, арратә усмҩаԥгатәқәа ргәы азҭарҵон. Абарҭ ашықәсқәа рзы иҭыҵуан «The Independent Advertiser». Аибашьра анынҵәа, 1787 шықәсазы ирыдыркылеит ареспублика қәыԥш Аконституциа. 1791 шықәсазы Азакәан Хада аԥсахрала ажурналистика ахақәиҭра шьақәырӷәӷәан: «Аконгресс ажәеи апрессеи рхақәиҭра ԥызкуа азакәан ҳәа акгьы аднакылаӡом». XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ЕАА есыҽнытәи агазеҭқәа 17, иара убас еиуеиԥшым апериодика змоу 200 ҭыжьымҭа ыҟан. Убри аан, дарбанызаалакгьы ихатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа аартра илшон — напыла акьыԥхьга, ақьаад, аԥара маҷк ракәын иаҭахыз[14].

XIX-тәи ашәышықәсазы апресса ароль аизҳара

«Агазеҭ ажәабжьқәа». Едвард Вильиер Риппингхилл иҭыхымҭа, 1820-тәи ашықәсқәа.

XIX-тәи ашәышықәсазы аԥхьара-аҩра аизырҳара агазеҭқәа рыԥхьаҩцәа рхыԥхьаӡара еизнарҳаит, урҭ ртиражгьы еизҳаит, уигьы еиҳа иарманшәалеит аротациатә кьыԥхьга машьына аԥҵара. Амассатә ԥхьаҩы дҟалеи — алагарҭатә аҵареи аагарҭа маҷи змоу ауаҩы. Агазеҭқәа ртираж аизырҳара иахҟьаны урҭ рҿы аӡыргара ахә еиҳахеит, уи иахҟьаны аӡыргара рацәаны изныз агазеҭқәа рыхәхаҭа аасҭа еиҵаны ирҭиуан, насгьы зегьы ироуратәы иҟан. Афымцатә телеграф аԥҵара иалнаршеит ажәабжьқәа ирласны хараӡа рыларҵәара. Агазеҭқәа ажәабжьқәа рыла еиқәзыршәоз аинформациатә телеграфтә агентрақәа цәырҵит. Агазеҭқәа анырра ӷәӷәа рызҭо амыруга — «аԥшьбатәи амчра» ракәны иҟалеит[15].

Арадио, ателехәаԥшра, аинтернет

1920-тәи ашықәсқәа рзы арадиодырраҭара аҟалара ажәабжьқәа рыларҵәара еиҳагьы иарццакит.

1940-тәи ашықәсқәа инадыркны ателехәаԥшра алаҵәара иабзоураны, атекст ма абжьы мацара акәымкәа, ахҭысқәа ирызку авидеоинформациагьы аиура алыршахеит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, амҩанызатәи акабельтәи телехәаԥшра аҿиара абзоурала иҷыдоу ажәабжьтә каналқәа ҟалеит, иааиԥмырҟьаӡакәа уахи-ҽни аус зуаз.

Аҵыхәтәаны, аинтернет аҿиареи аинтернет-АИХ рцәырҵреи ирыбзоураны, уажәтәи аамҭазы ажәабжьқәа иаразнак адунеи зегьы ирылаҵәоит.

Атипологиа

«АИХ» (АКХ, амассатә коммуникациатә хархәагақәа) еиуеиԥшым аҟазшьақәа рыла ахкқәа рыла еихшазар алшоит.

Аларҵәара аҭыԥ

«Амассатә информациатә хархәагақәа» зегьы ари акритериала вертикалла еихшоуп, ҳәынҭқаррак административтә-дгьылҵакыратә еиҿкаара инақәыршәаны, насгьы ирбага хаданы иҟоуп иарбоу АИХ зымаҵ руа адгьылҵакыра, уи ахьҭыҵуа аҭыԥ акәымкәа. Убри инақәыршәаны, акласс аҵаҟагьы аихшарақәа ыҟоуп:

  • атрансмилаҭтә АИХ (даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа ртерриториаҿы, жәларбжьаратәи амасштаб аҿы ауаа ринформациатә ҭахрақәа иааиԥмырҟьаӡакәа рымаҵ зуа);
  • амилаҭтә АИХ (атәыла зегьы аҿы мамзаргьы уи аиҳарак аҿы аамҭак азы аус зуа);
  • арегионалтә АИХ (зымаҵзуратә ҭыԥ аҳәынҭқарра иҷыдоу административтә еилазаара, мамзаргьы ҭоурыхла ишьақәгылоу, ҷыдарақәак змоу атәыла ахәҭак аҵанакуа — иаҳҳәап, Урал, мамзаргьы Урыстәылатәи Афедерациа аганахьала Харатәи Мрагылара);
  • аҭыԥантәи АИХ (даҽакала иуҳәозар, араионтәи, ақалақьтәи, акорпорациатәи, аиҿкааратәи уҳәа урҭ иреиԥшу).

Акьыԥхьтәи (еиҳа имаҷны) аудиовизуалтәи «АИХ» рзы иҷыдоу атенденциа ыҟоуп, уи инақәыршәаны ауааԥсыра егьырҭ зегьы раасҭа арегионалтә массатә информациатә хархәагақәа еиҳа аԥыжәара арҭоит. Уи еиҳарак изыбзоуроу аҭыԥантәи аредакциа ауааԥсыра рҭахрақәа еиҳа инарҭбааны хшыҩзышьҭра рыҭара, еиҳа демократиала ахәԥсатә политика ашьақәыргылара ахьалшо ауп.

Ашьаҭаркҩы

Урыстәылатәи азакәанԥҵара, иаҳҳәап, афизикатә хаҿқәа реиԥш аиуристтә хаҿқәагьы амассатә информациа ахархәагақәа ирышьаҭаркҩцәаны аҟалара азин рынаҭоит, аԥкрақәа зынӡаск имаҷуп. Урыстәылатәи Афедерациаҿы «АИХ» раԥҵара аԥҟара — ашәҟәҭагаларатә ауп; еиҳа иӷәӷәоу азинҭаратә еиԥшымкәа, ари апроцедура ала, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа АИХ раԥҵаразы арзаҳал шьақәдырӷәӷәоит, насгьы уи аҳасабырбахь иҭарыҩуеит. Арадиоцәқәырԥатә спектр иарбоу аҭаӡарақәа зхы иазырхәо аудиовизуалтә «АИХ» аларҵәаразы азинқьаадгьы рҭахуп.

Аудиториа

Ихадароу астатиа: АИХ раудиториа

АИХ азеиԥштәи ҷыдалатәи ҳәа еиҟәшоуп — аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьаҿы урҭ темак иазкуп, убри инақәыршәаны, аудиториа зегьы акәымкәа, уи ахәҭак ауп изызку. Абизнес наплакратә усура ахықәкқәа рзы ахықәкытә аудиториа аилкаара еилыкка иахьыҟоу амассатә коммуникациа ахархәагақәа ҭышәынтәаларак рзаԥнаҵоит, аха урҭ раалыҵқәа рҭахра амҽхак армаҷуеит. Асоциологиатә ҭҵаарақәа изларҳәо ала, ажурналистцәа рҭыжьымҭақәа зызку аудиториа иазкны еснагь иахәҭоу аилкаара рымаӡам, уи иалҵшәаны аматериалқәа абжьаратәи аҩаӡара рымоуп, ахаҭарагьы рцәыӡуеит, насгьы АИХ еиҳа-еиҳа еиԥшхоит.

Азакәанра

Амассатә коммуникациа ахархәагақәеи иахьа иҟоу азакәанԥҵареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьақәа рганахьала, иалыркаауеит изакәантәу АИХ (даҽакала иуҳәозар, закәанла азин змоу, ашәҟәҭагалара иахысхьоу, акьыԥхьратә ма аларҵәаратә усурахь инашьҭу), аквазизакәантә (закәанла азин змыхым, аха уи аамҭазы азингьы змам) насгьы изакәантәым (ахьӡ ишаҳәо еиԥш, закәанла азин змам). Амассатә информациатә хархәагақәа изакәантәым акатегориахь риагара мзызс иамазар алшоит (ашәҟәҭагалара асертификатқәа, аларҵәаратә зинқьаадқәа уҳәа раԥыхрала), иаҳҳәап, амассатә информациа ахақәиҭра еиуеиԥшым аформақәа рыла ламысдарала ахархәара. Зны-зынла АИХ рҭагалара аҭахӡам — иаҳҳәап, зтираж зықь цыра еиҵаны иҭыҵуа апериодикатә ҭыжьымҭа акәзар.

Ахаҭабзиара

Амассатә коммуникациатә хархәагақәа русура ахаҭабзиара раԥхьаӡа иргыланы ахшыҩзышьҭра аҭара Мраҭашәаратәи АКХ ртеориа (Мраҭашәара атәылақәеи егьырҭ атәылақәа жәпаки рҿы) еиуеиԥшым афакторқәа рыла иалкаауп — астили архиашьеи, азҵаарақәеи аудиториеи, атиражи аларҵәареи рҷыдарақәа рыла. Убри инамаданы «зхаҭабзиара ҳаракыу» АКХ ирҷыдаҟазшьоуп иаагоу афактқәа уахьынӡазрықәгәыӷуа агәаҭара, иаарԥшу агәаанагарақәа аналитикатә ҟазшьа рымазаара, насгьы аҭыжьымҭақәа рыхәшьарақәеи ртонқәеи рҿы аизыҟазаашьеи аҭынчреи рыҽрызԥышәара. Амассатә АКХ зегь раԥхьаӡа иргыланы адырраҭарақәа ргәырҿыхагатә функциа иазырхоуп, асенсациатә ҟазшьа змоу аматериалқәа еиҳа еиӷьыршьоит, насгьы ахәаԥшратәи аекспрессивтәи хархәагақәа ахшыҩзышьҭра ду рырҭоит. «Ахаҭабзиара» арбага ахаҭа азанааҭтә ҟазара аҩаӡара ахаҭа акәым иаанаго: амассатә пресса аҭагылазаашьаҿы, астандартқәагьы даараӡа иҳаракхар ауеит, зхаҭабзиара ҳаракыу АКХ рҟны еиԥш иҳаракымзаргьы. Урыстәылатәи ажурналистика, егьырҭ атәылақәа рҿы иҟоу ажурналистика еиԥш, еилаԥсоу анырра ахкы аҷыдаҟазшьоуп, ҭыжьымҭак аҳәаақәа ирҭагӡаны зхаҭабзиара ҳаракуи ипопулиартәуи АКХ рҟазшьа ҷыдақәа аныҟоу.

Акьыԥхьратә ҷыдаҟазшьақәа

Ари ҭагылазаашьаҿы ихадоу — АИХ рлассы-лассра, раларҵәара, ртираж, уи аформат, амҽхак ирызку адыррақәа реизга ауп; уи иақәшәо арбагақәа анырра рырҭоит, иаҳҳәап, адыррақәа реимдара арласразы аҭахрақәа. Апериодика аганахьала, иалкаазар ауеит аҭыжьымҭақәа: есыҽнытәи, есымчыбжьатәи, есымзатәи, ескварталтәи, уҳәа убас иҵегьы.

Амассатә коммуникациатә хархәагақәа рсистема

Хыхь еиқәыԥхьаӡаз амассатә информациа ахархәагақәа рыхкқәа зегьы еицны иаку амассатә коммуникациа ахархәагақәа рсистема шьақәдыргылоит. Еилазаашьала ари асистема х-гәыԥк рыла еихшоуп:

Убасгьы иалкаауп аинтернет ароли аҵаки рызҵаарагьы. Иахьазы аинтернет АКХ рахь иаҵанакуам ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уи аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп: зны-зынла акиберҭыԥ аҿы ажурналистика АКХ рҟазшьақәа ирықәшәоит ҳәа иԥхьаӡоуп, зны-зынла — иақәшәом ҳәа. Аҵарауаа ахшыҩзышьҭра рырҭоит еиуеиԥшым афакторқәа, урҭ иреиуоуп аинтернет «амассатә информациатә хархәагақәа» закәанла иахьырхыԥхьаӡалам, иара убасгьы АКХ ринтернеттә версиақәа рконсерватизм: аԥхьаҩ амассатә коммуникациа ахархәага дшадҳәалоу аҟазшьа аҽаԥсахӡом — уи аҭалара азнеишьа ауп еиҳа-еиҳа иманшәалахо. Убри аҟнытә, Урыстәылатәи Афедерациаҿы иҟоу амассатә доуҳатә нырра асистема аиқәырхара иазку аурыс ҭҵаарақәа рҿы аинтернет еиҳарак иҷыдоу АКХ, зхатә ԥсабара змоу еиԥш акәымкәа, ишьақәгылахьоу аинформациатә еилазаара хкык аҳасабала иԥхьаӡоуп, уи зегьы, амассатә коммуникациа ахархәагақәа рредакциақәагьы уахь иналаҵаны, рхы иадырхәалар ауп[16].

Аинтернет-АКХ

Шәахәаԥш иара убас: Аинтернет-журналистика, Аинтернет-ҭыжьымҭа, Ажәабжьтә саит (ажәабжьқәа рсаит), Аелектронтә журнал

Аинтернет ацәырҵреи аларҵәареи рыбзоурала, уи ахаҭа еиуеиԥшым аганқәа рыла амассатә коммуникациатә хархәагас ахархәара иалагеит, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны атрадициатә коммуникациа ахархәагақәа аусура иалагеит, иара убасгьы иҟалеит аинтернет-АКХ. Урҭ иаарласны еицырдыруа иҟалеит, аха урҭ раудиториа уажәгьы «атрадициатә» (ус рыхьӡырҵеит) АКХ раасҭа акырӡа имаҷуп. Шамахамзар АКХ зегьы аинтернет аҿы асаитқәа рымоуп, урҭ рҟынтәи ирацәоуп еиԥмырҟьаӡакәа иҿыцхо адыррақәа зкьыԥхьуа: ԥҟараны, урҭ еиԥшу аматериалқәа ринтернеттә версиақәа роуп, зны-зынла урҭ иагханы иҭыҵуеит, зны-зынла аматериалқәеи/мамзаргьы архивқәеи рҭаларазы ахә ахшәаатәуп. Аинтернет-радиои аинтернет-телехәаԥшреи ирласны аҿиара иаҿуп.

2017 шықәса жьҭаарамзазы, ВЦИОМ имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, зықәра наӡахьоу аурысцәа ргәыԥ рҟынтә 16% есыҽны аинтернет аҿы агазеҭқәеи ажурналқәеи ирыԥхьоит (онлаинтәи аҭыжьымҭақәа, акьыԥхьтә газеҭқәа релектронтә версиақәа), даҽа 20% мчыбжьык аҩнуҵҟа изныкымкәа ирыԥхьоит. Астатиақәа релектронтә версиақәа еиҳа аԥыжәара рызҭо ареспондентцәа рыхәҭаа 47% аҟынӡа еизҳаит[17].

Аинтернет-АКХ рхатәы хашәалахәы еиҳарак аӡыргара аҟынтәи ироууеит, урҭ еиҿкаарак ажәабжьҳәаратә органк аҳасабала аԥара рзоужьра шалшогьы. Аинтернет-АКХ-еи АКХ-еи рыбжьара иҟоу азакәантә еиԥшымзаара азҵаарала атәылақәа жәпакы рҿы ирацәаны аиҿцәажәарақәеи аусеилыргарақәеи мҩаԥысуеит (иаҳҳәап, Терентиев иус).

Аинтернет-АКХ рыҿиара иабзоураны, есышықәса ақьаадтә пресса аԥыжәара азҭо ауаа рхыԥхьаӡара маҷхоит. 2009 шықәсазтәи ауаажәларратә ҭҵаарақәа иаадырԥшит 18-инаркны 35-нӡа зхыҵуа ЕАА инхо ауаа рҟынтә 19% мацара ақьаадтә пресса ишаԥхьо. ЕАА ақьаадтә газеҭқәа ирыԥхьо рықәра бжьаратәла 55 шықәса ыҟоуп. ЕАА иҭыҵуа есыҽнытәи агазеҭқәа зегьы ртираж 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ацыԥҵәахаҿы 62 миллион рҟынтәи 49 миллион рҟынӡа еиҵахеит[18].

Ҳаамҭазтәи ахырхарҭақәа: Аинтернет, амедиаконвергенциа, насгьы «амедиа ҿыцқәа»

Шәахәаԥш иара убас: Амедиа ҿыцқәа

30 шықәса рышьҭахь, иҟалап «АИХ» ҳәа изышьҭоу аилкаара зынӡагьы иҟамлар. Ҳара уажәнатәгьы ҳхы иаҳархәоит атермин «амедиа» — уи еиҳа иҭбаауп. Асоциалтә еимадарақәеи аелектронтә АИХ аинформациа иахыҵхырҭақәаны иаанхоит, аналитика ақьаадтә газеҭқәеи ажурналқәеи рҿы еизгахоит. Акьыԥхьтә прессаҿы ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҷыдалатәи агазеҭқәеи ажурналқәеи иртәхоит. И. Н. Засурски, Москәатәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет апрезидент[19].

Apple News+ Ажәабжьқәа рҟәша

Аинтернет аҿиара абзоурала амассатә информациатә хархәагақәа рыҿиараҿы аҩаӡара ҿыц иалагеит, уи АИХ аконвергенциа апроцесс, мамзаргьы амедиаконвергенциа ҳәа иашьҭоуп. Раԥхьаӡа атрадициатә АИХ (агазеҭқәа, ажурналқәа, ателеканалқәа, арадиостанциақәа) баша ринтернеттә версиақәа ршон. Убри аамҭазы акьыԥхьтәи аларҵәаратәи аналог змам аинтернет-АИХ-гьы цәырҵуан. Анаҩс АИХ рсаитқәа амультимедиатә ресурсқәа рахь ииасуа иалагеит: агазеҭ асаит аҿы икьыԥхьу астатиа аԥхьара мацара акәымкәа, егьырҭ атекстқәеи аудиовизуалтә материалқәеи раиура алшара ҟалеит (ҷыдала, иахьыҟазаалакгьы, ианакәызаалакгьы уззыӡырҩуа аподкастқәа рҭаҩра); ателеканал интернеттә версиа ала ажәабжьқәа рыхәаԥшра мацара акәымкәа, уаҟа иацу ажәабжь аԥхьара. «Ахархәаҩцәа иҟарҵо аконтент» — аԥхьаҩцәеи ахәаԥшцәеи иаарышьҭуа афото-видеоматериалқәа, интернетла абжьыҭирақәеи аҭҵаарақәеи рылҵшәақәа — еиҳа-еиҳа аҵакы роууеит; насгьы аԥхьаҩцәа астатиақәа рзы иҟарҵо азгәаҭақәа. Иҟалеит акомпаниақәагьы (Jukin Media, Storyful) ахархәаҩцәа рвидеоматериалқәа ргәаҭареи рлицензиаҭареи знапы алаку, адунеи аҿы аԥхьагылара змоу АИХ рҿы реиҭаҭиразы.

Асоциалтә еимадарақәа рыҿиара иахҟьаны, АИХ асоциалтә еимадарақәа рҿы рхатә даҟьақәа раԥҵара иалагеит. АИХ иара убас асмартфонқәа рзы априложениақәа раԥҵара иалагеит, урҭ рыла офлаин аԥхьара/ахәаԥшра/азыӡырҩразы аконтент аҭаҩра алыршахоит, насгьы ахархәаҩ игәазыҳәарақәа инарықәыршәаны АИХ рматериалқәа реиҿкаара алыршахоит. Ас еиԥш априложениақәа рхархәаҩцәа ирылшоит аконтент еимырдар, аелектронтә ԥошьҭа, Facebook, Twitter рхы иархәаны[20].

Асоциалтә ҳақәа рыбзоурала, ахархәаҩ лассы-лассы «иҩызцәа» рҟынтәи арепостқәа рыла иарбанызаалак ҭыжьымҭак асаит ахь днеиуеит, насгьы ажурналисттә материал аилкааразы лассы-лассы «аҩыза» ихҳәаа иазааҭгылоит. Убри аан, ас еиԥш иҟоу аларҵәаҩ-«аҩыза» игәыԥ азы бренд хкык еиԥш дҟалоит, агәыԥ азы акыр зҵазкуа атекст ахаҭабзиаразы ашьақәырӷәӷәара ҟазҵо, АИХ ахаҭа абренд уиаҟара аҵакы амаӡам. Ажәабжьтә агрегаторцәагьы иара убас аҵак ду рыманы иҟалеит — ауаа, иаҳҳәап, «Дзен» асаит иҭаланы «иреиӷьу ажәабжьқәа» ахшыҩзышьҭра рырҭоит, еиҳа иргәаԥхо атема алырхуеит, насгьы ари атема иазку АИХ рҟны ажәабжьқәа азхьарԥшқәа ирықәныҟәаны ирыԥхьоит[21].

Аблогқәеи асоциалтә ҳақәеи рыбзоурала, мышқәаки сааҭқәаки рыла ахала-ентузиастцәа уажәшьҭа атрадициатә АИХ рредакциа еиԥшны иҟалар рылшоит. Аблогери ажурналисти русурақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа еиҳа-еиҳа иӡуеит[22].

Даҽа ганкахьалагьы, асоциалтә ҳақәа рҿы аинформациа ахьырацәоу иахҟьаны, атрадициатә АИХ рыхьӡ еиӷьхеит. Раԥхьаӡа инаргыланы, ажурналисти аредактори аинформациа аҵыхәтәантәи ахархәаразы ихиоу ахәҭақәа рыла «иԥырҟоит», аха асоциалтә ҳақәа рҿы ажәабжьқәа рлента ҵыхәаԥҵәара амам. Иҩбахаз, асоциалтә ҳақәа аинформациа атематикатә хықәкқәа рыла акәымкәа, аҵакы ала ирышьҭуеит, убри аамҭазы иарбанзаалак АИХ рҟны иҟоу аҟәшақәа реиҿкаашьа амшхәаԥштәы зегьы инагӡаны иаанарԥшуеит. Ихԥахаз, АИХ рҿы аинформациа акьыԥхьразы «идрыцқьоит», даҽакала иуҳәозар, иҟоуп аредакциатә алԥшаареи аредакциатә политикеи[23].

Амеинстримтәи альтернативатәи АИХ

Атермин «менстрим» идуу ажәабжьҳәаратә агентрақәеи, ателеканалқәеи, арадиостанциақәеи ирызкуп. Урҭ ирныԥшуеит урҭ напхгара рызҭо аҳәынҭқаррақәеи акорпорациақәеи иахьатәи ахҭысқәа рзы ргәаанагарақәа. Иҟоуп аальтернативатә медиагьы — амеинстримтә АИХ иреиԥшым аредакциатә политикеи амшхәаԥштәи змоу аинформациатә ресурсқәа реизга. Аальтернативтә медиа ЕАА шьаҿаӷәӷәала ацәырҵра иалагеит 1980—1990-тәи ашықәсқәа рзы зыхә цәгьам ақьаад аҿы икьыԥхьуа ажурналқәа рформала, ԥҟараны арымарахьтәи аполитикатә позициақәа аанызкылоз. Аинтернет аҿиара еиуеиԥшым альтернативатә медиа аҿиара иацхрааит[24][25].

Аилазаараҿы анырра

Ихадароу астатиа: Амассатә информациа ахархәагақәа рнырра
Шәахәаԥш иара убас: Аԥхьагылара змоу АИХ, Аальтернативатә медиа, Аҵабырг амедиахь аиагара, Ажәлар рыхдырра амҩақәҵара, Амшхәаԥштәы аԥҵара атеориа, Амедиа аеффект, Амедиахьыԥшра

Амассатә информациатә хархәагақәа ҳаамҭазтәи аилазаараҿы анырра ду рымоуп. Иҟоуп агәаанагара, амассатә информациатә хархәагақәа амедиакультура шьақәдыргылоит ауаа хаҭала ркультура аҟазшьатәи аинтеллектуалтәи нырра аҭарала ҳәа.

Уи аан, АИХ аҳәынҭқарра анапхгара аҵаҟа иҟазар, усҟан еиуеиԥшым ауаажәларратә хдырра амҩақәҵара ахкқәа лассы-лассы амчрақәа ринтересқәа рзы ахархәара арҭоит. Ниурнмбергтәи апроцесс аҟны А. Шпеер аҵыхәтәантәи иажәақәа рҿы иҳәеит арадиои абжьырдугеи реиԥш иҟоу атехникатә хархәагақәа рыбзоурала «80 миллионҩык ауаа рхатә хәыцра шрымхыз»[26].

Иахьатәи аамҭазы аинтернет аҿы (асоциалтә ҳақәеи аблогқәеи рҿы) асоциалтә проблемақәа ма аҭагылазаашьа хьанҭақәа ирызку аицәажәарақәа атрадициатә АИХ урҭ рзааҭгылареи рканалқәа рыла урҭ адыррақәа раларҵәареи мчыла ирыдцалахоит. Иаҳҳәап, Google Мысратәи анапхгаҩ нага В. Гоним, 2011 шықәсазы Мысра иҟалаз ареволиуциатә хҭысқәа ирыдҳәаланы, «Мысра ашьҭахь иарбан тәылоу анаҩстәи ареволиуциа ахьалаго?» ҳәа азҵаара «Facebook иазҵаатәуп» ҳәа аҭак азыҟеиҵеит[26].

АИХ лассы-лассы аилазаараҿы еиуеиԥшым ашәареи агәҭынчымреи рцәырҵреи раларҵәареи иацхраауеит. Урҭ ҷыдаҟазшьас ирымоуп агәаҟрақәеи, ацәгьоурақәеи уҳәа рызҿлымҳара. Ажәабжьқәа рыхқәа рхаҭақәа, драматизмла аматериал ауаа разхьарԥшразы иҟаҵоу, ашәареи агәҭынчымреи рызцәырнагар алшоит[27][28]. Иарослав Шимов ишииҩуа ала[29]:

...ажәабжьқәа — улаԥш зыдхало, есыҽнытәи аԥсҭазаара аҩаӡара аҵкыс еиҳау акы ауп, насгьы ажурналистцәа ахара рыдымзар ҟалап урҭ «аҳаракырақәа» рӷьырак катастрофаны, мамзаргьы угәы узырхьуа цәырҵраны иахьыҟоу азы. Аха аинформациатә ҟазара ихадоу ҷыдаҟазшьас иамоу, есыҽнытәи аԥсҭазаара азҿлымҳара аҟынтәи иалхны (уи ауаа реиҳараҩык рыԥсҭазаара 90 наӡын рыла, мамзаргьы еиҳаны ишьақәгылоу), АИХ ирҭахы-ирҭахым аудиториа ирыдырцалоит абжьааԥнытәи аԥсҭазаара зынӡа иҟам ҳәа агәаанагара. Есыҽны ҳакәша-мыкәша иаҳбои агазеҭқәа ирыҩуеи, телехәаԥшрала иадырбои лассы-лассы иахьеиқәымшәо азы ауп амасс-медиа «ацәаныррақәа дырбыжкуеит», насгьы «аҵабырг дыреиқәаҵәоит» ҳәа агәаанагара зыҟало.

Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы АИХ

Урыстәыла

Ихадароу астатиа: Урыстәылатәи амассатә информациатә хархәагақәа

Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан 1991 шықәса, ԥхынҷкәынмза 27 рзтәи № 2124-1 «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку») «АИХ» (АКХ) закәу ҳәа аилыркаа ҟанаҵоит апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа, арадио-, ателе-, авидеопрограммақәа, акинохроникатә программақәа, иара убас амассатә информациа аларҵәара егьырҭ аформақәа ҳәа. Амассатә информациа ҳәа азакәанԥҵаҩы еиликаауеит «ԥкра змам ауаа рзы иҟоу акьыԥхьтә, абжьытә, аудиовизуалтә уҳәа, егьырҭ адырраҭарақәеи аматериалқәеи».

Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа рыла, АКХ анаҩстәи аҷыдарақәа рымоуп:

  • амҽхакра (Урыстәылатәи Афедерациа азакәанԥҵара иадҳәаланы, агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ацҳамҭақәеи рзы 1000 екземплиар, еиҳангьы);
  • алассы-лассра, шықәсыкахь знык еиҵамкәа;
  • амчхара: асигнал ахыҵхырҭак (амҩаԥгаҩ, аредакциа) — аӡырҩцәа рацәаҩны.

Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку» инақәыршәаны, «АИХ» (АКХ) ҳәа изышьҭоу амассатә коммуникациа асубиектқәа реизга ауп, апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа (агазеҭ, ажурнал, альманах, абиуллетен, иара убас зҽызымԥсахуа ахьӡи аномери змоу, шықәсык ахь знык еиҵамкәа иҭыҵуа егьырҭ аҭыжьымҭақәа), арадио-/теле-/видеопрограмма, акинохроникатә программа уҳәа, амассатә информациа лассы-лассы аларҵәара даҽа формак реиԥш иҟоу[30].
Урыстәыла «АИХ» (АКХ) рахь иаҵанакуам: аҭыӡгазеҭқәа, тираж маҷла иҟоу аҭыжьымҭақәа, ашәҟәыҵәахырҭақәа[31].

Ателехәаԥшра аадырԥшуеит Урыстәылазегьтәи ателеканалқәа 23, амҩанызатәи акабельтәи телеканалқәа 117 рҟынӡа, Урыстәыла анҭыҵ ирыладырҵәо ателеканалқәа 15, арегионалтә телеканалқәа 180 рҟынӡа, ақалақь хәыҷқәеи ақыҭақәеи рҿы 30 рҟынӡа аканалқәа. Ателеканалқәа зегьы рхыԥхьаӡара 330 раҟара ыҟоуп[32].

Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа — Урыстәылатәи Афедерациаҿы еиҳа ирылаҵәоу АИХ ирыхкуп. 2009 шықәса алагамҭазы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашәҟәы иҭагалан 27 425 газеҭи есымчыбжьатәи ажурналқәеи; иара убас ашәҟәы иҭаҩуп 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 еизга, 1519 биуллетен, иара убас амҳалдызтә ныҟәгага иану 214 ҭыжьымҭа. Зынӡа 2009 шықәса алагамҭазы ашәҟәы иҭагалан 51 725 кьыԥхьтә АКХ. 2008 шықәсазы есыҽнытәи амилаҭтә газеҭқәа зегьы еицырзеиԥшу раудиториа 6522,2 нызқьҩык ауааԥсыра шьақәнаргылон, насгьы азеиԥш милаҭтәи азеиԥш бизнестәи ҵакы змоу есымчыбжьатәи агазеҭқәа — 14 019,2 нызқьҩык ауаа, уи инақәыршәаны, ақалақь аҿы инхо ауааԥсыра рҟынтә 11,3% насгьы 24,2% ҟарҵон. Ажурналқәа зегьы еизакны рудиториа 36,2 миллионҩык ыҟан 2008 шықәса анҵәамҭазы. ВЦИОМи ФОМи рҟынтәи адыррақәа иҳалдыршоит Урыстәылатәи Афедерациа ауааԥсыра рҟынтәи 62% рҟынӡа аамҭа-аамҭала ажурналқәа ишрыԥхьо ала алкаа аҟаҵара. Еиҳа еицырдыруа иҟоуп акино-телегидқәа (28,5%), аҳәса ртәи амодатәи аҭыжьымҭақәа (28,1%)[32].

Урыстәылатәи Афедерациа Аконституциа аинформациа ахақәиҭразы ԥкрақәак шьақәнаргылоит. Адыррақәа рыԥшаара, рыдкылара, рышьҭра, рҭыжьра, раларҵәара (амассатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны) рзы азакәантә мҩа иаанагоит закәанла ҷыдала ихьчо аҳәынҭқарратә маӡа шьақәзыргыло адыррақәа раартра ҟалом ҳәа.

Урыстәылатәи акьыԥхьтә АИХ егьырҭ излареиԥшым, урҭ азакәан аганахьала акәымкәа, асоциалтә ганахьала (аԥхьаҩцәа рҟынтә) иахьхьыԥшым ала ауп: аҭыжьымҭақәа шамахамзар зынӡаск аԥхьаҩцәа рышәҟәқәа аҭак ҟарҵаӡом, урҭ рҟынтәи «аҭакаара» рыдыркылаӡом, аԥхьаҩцәа русура ахә шыршьо ҭырҵааӡом, аԥхьаҩцәа ринформациатә ҭахрақәа рынагӡара рҽазыршәом, Ажурналқәа рҟны ианыло анҵамҭақәа рҟны дара рхатә хәаԥшышьа мацара алагало[33].

Ҟазахсҭан

Ихадароу астатиа: Ҟазахсҭан амассатә информациа ахархәагақәа

Ҟазахстан Аҳәынҭқарра Акультуреи аинформациеи рминистрра адыррақәа рыла, 2006 шықәса актәи аквартал анҵәамҭазы ареспубликаҿы еиԥмырҟьаӡакәа иҭыҵуеит 2243 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рҟынтә 1593 газеҭи 650 журнали. Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа зегьы рызбжак аинформациатә АКХ роуп, асоциал-политикатәқәа рыхәҭаа 16% рҟынӡа иҟоуп, аҭҵаарадырратәқәа — 9%, аӡыргаратәқәа — 10,5%, ахәыҷтәқәа, аҿартәқәа, аҳәса ртәқәа, адинтә ҭыжьымҭақәа зегьы еизакны 4% иреиҳам. 2012 шықәсазы аус руеит 2514 агазеҭқәеи ажурналқәеи, 238 електронтә АКХ, урҭ рҟынтә 100 раҟара ателехәаԥшратә каналқәеи арадиостанциақәеи, 7893 аинтернет-саитқәеи.

1992 шықәсазы 735 газеҭи журнал ҿыци ҭыҵуан, урҭ рҟынтә 260 ҟазах бызшәала, 395 урысшәала, 4 уигур бызшәала, 5 узбек бызшәала, 2 немец бызшәала, 21 кореиа бызшәала. 2007 шықәсазы, Акультуреи аинформациеи Рминистрра адыррақәа рыла, Ҟазахстан 7281 АКХ рҭыжьымҭақәа ыҟан. Урҭ рҟынтәи иҳәынҭқарратәым — 78%, иҳәынҭқарратәу — 22%. Аелектронтә АКХ — 112. Урҭ зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә акьыԥхьтә АКХ 50% шьақәдыргылоит. Урҭ рҟынтәи ауаажәларра-политикатә — 16%, аҭҵаарадырратә — 9%, аӡыргаратә — 10,5%, ахәыҷтәы, аҿартә, аҳәса ртәы, адинхаҵаратә — рыцыԥхьаӡа 2%. Аелектронтә АКХ — 212 телеканал. Ателеканал «Хабар» ахәаԥшцәа — 95,70%, «Ҟазахстан» — 96,25%, «Ел арна» — 75,50%, «Актәи аканал-Евразиа» — 78,60%, Аҟазах радио — 86,99%.

Амҩанызатә канал CaspioNet Абжьаратәи Азиа, Агәҭатәи Мрагылара, Европа, Аҩадатәи Африка ртәылақәа рҿы адырраҭарақәа мҩаԥнагоит. Акабельтәи адгьылтә-кабельтәи телехәаԥшра цәырҵит. Урҭ рахь иаҵанакуеит 80 оператор, «Алма-ТВ» (атәыла ақалақьқәа 13 рҿы иадырбоит), «Казинформтелеком»; «Секател»; «Казцентр-ТВ» (5-5 қалақь); «КВК» (4 қалақьк).

Аинфокоммуникациатә ҭыԥҭаӡараҿы аус руеит 2392 аҳәаанырцәтәи АКХ: 2309 газеҭи ажурналқәеи, 83 телерадиодырраҭареи. 1000 канал рҟынӡа амҩанызатә телехәаԥшратә системақәа; аҳәаанырцәтәи амассатә информациа ахархәагақәа рхаҭарнакцәа 80. Аҳәаанырцәтәи АКХ рҟынтә: урысшәала — 90%, англыз бызшәала — 5%, егьырҭ адунеитә бызшәақәа рыла — 5%.

Беларусь

Ихадароу астатиа: Белоруссиа амассатә информациатә хархәагақәа

Беларусь Аҳәынҭқарра азакәан инақәыршәаны, амассатә информациатә хархәага ҳәа изышьҭоу акьыԥхьра, ателедырраҭара ма арадиодырраҭара, адунеизегьтәи акомпиутертә каҭа Аинтернет рхархәарала периодикала аинформациа аларҵәара аформа ауп[34].

Беларусь Аҳәынҭқарраҿы, Аинформациа аминистрра адыррақәа рыла[35], 2010 шықәса, рашәарамза 1 азы иҭыҵуеит 1301 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы 655 газеҭ, 600 журнал, 36 биуллетен, 9 каталогк, альманахк. Иҭаҩу аҭыжьымҭақәа зегьы рҟынтәи 70% раҟара ҳәынҭқарратәӡам. Акьыԥхь ҭыҵуеит абелорус, аурыс, анемец, англыз, аукраин, аполиак уҳәа егьырҭ европатәи абызшәақәа рыла. Еиҳа атираж змоу апериодикатә ҭыжьымҭоуп агазеҭ «Советская Белоруссия», уи мчыбжьыкахь 5-нтә иҭыҵуеит. Атираж 400,6 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш). Агазеҭ «Вечерний Минск» зныктәи атираж зегьы еизакны 107 нызқь екземплиар, «Звязда» — 22,4 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш), агазеҭ «Рэспубліка» — 49,4 нызқь екземплиар, «Белорусская нива» — 25 нызқь екземплиар, «Народная газета» — 30 нызқь екземплиар, «7 дней» — 37,1 нызқь екземплиар, «Знамя юности» — 25,7 нызқь екземплиар.

Аҭыԥантәи аҳәынҭқарратә кьыԥхь зныктәи атираж (136 арегионтә, ақалақьтә, араионтә, иара убас еидҵоу агазеҭқәа) 869,4 нызқь екземплиар шьақәнаргылоит, регионла: Брест — 163,1, Витебск — 175,3, Гомельск — 141,1, Гродно — 108,7, Минск — 160, Могилев — 121,2 нызқь екземплиар.

Иара убас Беларусь иҟоуп ажәабжьтә агентрақәа 9, ателедырраҭаратә программақәа 59, арадиодырраҭаратә программақәа 156.

Акьыԥхьтә периодикатә ҭыжьымҭақәеи, ателерадиоеилахәырақәеи, ажәабжьтә агентрақәеи рхыԥхьаӡара зегьы рҟынтә 2́/3 иҳәынҭқарратәым атәра аформа рымоуп.

ЕАА

Ихадароу астатиа: ЕАА амассатә коммуникациа ахархәагақәа

ЕАА АКХ амонополизациа аҩаӡара ҳарак ала иалкаауп. Ҩажәатәи ашәышықәса анҵәамҭазы атәылаҿы аԥыжәара рыман ажәабжьқәа раларҵәаратә хыҵхырҭақәа 11: ателехәаԥшратә еилазаарақәа хԥа (ABC, CBS, NBC), еицырдыруа х-журналк («Ҭайм», «Ниусуик», «И. С. Ниус енд уорлд риԥорт»), х-газеҭк («Ниу-Иорк Ҭаимс», «Вашингтон Ԥост», «Уолл-стрит-џьорнел»), ҩ-информациатә агентрак («Ассошиеитед Пресс» насгьы «Иунаитед Пресс Интернеишнл»).

Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан, ЕАА Аконгресс ирыдыркылеит Аԥшыхәратә усура иазку азакәан (1917) насгьы Ақәгыларахь агәазҭаҵаразы азакәан (1918). Урҭ азакәанқәа изакәандараны иҟарҵеит ЕАА аҳәынҭқарра аполитика иақәыӡбо, мамзаргьы уи иаҿагыло ирыдгыло иарбанызаалак аматериалқәа ркьыԥхьра. Уажәы абас ахылаԥшра арҭоит аҳәаанырцә имҩаԥысуа арратә операциақәа рыхцәажәара.

Аҵыхәтәантәи ажәашықәса иалагӡаны изызҵааз рҟынтәи агазеҭқәа ирыԥхьо 35% мацара роуп. ЕАА (егьырҭ атәылақәа жәпакы рҟнеиԥш) 100 даҟьак раҟара аҿыгҳара змоу агазеҭқәа уԥылоит (аиҿырԥшразы: Урыстәылатәи агазеҭқәа рҿыгҳара маҷуп, зегьы ианреиҳаха 32 даҟьа).

2008 шықәсазы, аинтернет ЕАА рҟны есыҽнытәи аинформациа иахыҵхырҭа хаданы иҟалеит, есыҽнытәи агазеҭқәа раасҭа: изызҵааз рахьтә 40% раҟара ирҳәеит ажәабжьқәа раиуразы урҭ рхы ишадырхәо аинтернет-хыҵхырҭақәа, иаҳҳәап, иаабац агазеҭқәа релектронтә версиақәа ма иҷыдоу ажәабжьқәа рсаитқәа. 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ЕАА иҭыҵуаз агазеҭқәа зегьы ҽнактәи ртираж 62 миллион рҟынтә 49 миллион екземплиар рҟынӡа илаҟәит[18]. Ари, насгьы 2008 шықәса ҭагалан излагаз адунеизегьтәи афинанстә кризис, агазеҭқәа жәпакы иаарласны аонлаинахь ииасыртә иҟанаҵеит.

Ателехәаԥшра зегь реиҳа еицырдыруа ажәабжьқәа ирхыҵхырҭаны иаанхоит: аҭак ҟазҵаз рҟынтәи 70% раҟара телехәаԥшрала ажәабжьқәа ишрыцклаԥшуа рҳәеит[36].

Аинформациатә агентра УСИА (USIA) 1953 шықәса инаркны анагӡаратә мчра аҩнуҵҟа ихьыԥшым еиҿкаарак аҳасабала аус ауеит, ЕАА адәныҟатәи аполитика адгыларазы ауаажәларратә дипломатиа амҩаԥгаразы.

ЕАА аҳәынҭқарратә адәныҟатәи арбаратә система еиднакылоит Ахеилак ахь аҳасабырба ҟазҵо аинформациатә агентрақәа хәба. Урҭ рахьтә ҩба, The Voice of America насгьы The Office of Cuba Broadcasting (Radio and TV Marti), афедералтә программа астатус рымоуп, Radio Free Europe/Radio Liberty насгьы Radio Free Asia хаҭалатәи икоммерциатәым еиҿкаарақәаны аус руеит. Арҭ амаҵзурақәа русзуҩцәа рхыԥхьаӡара 3,3 нызқьҩык иреиҳауп.

Иара убас

Азгәаҭақәа

  1. ↑ "Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы". www.zagolovki.ru. Иархивтәоу аоригиналзы 2016-01-11 ахь. Ириашоу 2015-10-24 шықәсазы.
  2. ↑ Средства массовой информации // Большая энциклопедия в 62 томах. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2
  3. ↑ 3,0 3,1 Терин В. П. Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: Институт социологии РАН, 1999
  4. ↑ Gavrov S. Hybrid wars: the archaization of political consciousness and involution of media // Russian journal of communication. Tom 9, № 2, 2017. PP: 207—210. ISSN: 1940-9419 eISSN: 1940-9427
  5. ↑ Ворошилов В. В. Современная пресс-служба. — М.: КНОРУС, 2013. — 222 с. — ISBN 978-5-406-02887-2.
  6. ↑ Ворошилов В. В. Журналистика и рынок: проблемы маркетинга и менеджмента средств массовой информации. — СПб.: СПбГУ, 1997.
  7. ↑ Ворошилов В. В. Журналистика: учебник. — М.: КНОРУС, 2013. — 491 с. — ISBN 978-5-406-05961-6.
  8. ↑ Гаврилов К. Как делать сюжет новостей и стать медиатворцом. — СПб.: Амфора, 2007. — ISBN 978-5-367-00469-4.
  9. ↑ Алешина И. В. Паблик рилейшнз для менеджеров и маркетеров. — М.: ГНОМ-ПРЕСС, 2003. — 480 с. — ISBN 5-94687-010-6.
  10. ↑ Горчева А. Ю. Корпоративная журналистика. — М.: Вест-Консалтинг, 2008. — 220 с. — ISBN 978-5-903321-22-3.
  11. ↑ Гостомыслов А. П. Детская журналистика. — СПб.: Изд-во Михайлова В. А., 2008. — 352 с.
  12. ↑ Засурский Я. Н. История печати: антология. — М.: Аспект Пресс, 2008. — Т. 3. — 271 с. — ISBN 978-5-7567-0480-8.
  13. ↑ Шарков Ф. И. Политический консалтинг. — М.: Дашков и Ко, 2004. — 458 с. — ISBN 5-94798-482-2.
  14. ↑ Ворошилов В. В. Теория и практика массовой информации. — М.: КНОРУС, 2017. — 464 с. — ISBN 978-5-406-05842-8.
  15. ↑ "Корни четвёртой власти". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-11-13 ахь. Ириашоу 2026-05-05 шықәсазы.
  16. ↑ Корконосенко С.Г. Основы журналистики. — М.: Аспект Пресс, 2001. — 287 с. — ISBN 5-7567-0158-3.
  17. ↑ ВЦИОМ (2018-01-10). "Эпоха цифровых медиа: бумага против экрана". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2018-02-05 ахь. Ириашоу 2018-02-04 шықәсазы.
  18. ↑ 18,0 18,1 "Н.Асадова. Когда умрет бумажная пресса…". Иархивтәоу аоригиналзы 2014-05-17 ахь. Ириашоу 2012-12-29 шықәсазы.
  19. ↑ Прутцков, Григорий Владимирович (2021-08-01). "Правила жизни Ясена Засурского". Журнал Esquire (аурыс бызшәала). Иархивтәоу аоригиналзы 2021-08-05 ахь. Ириашоу 2021-08-05 шықәсазы.
  20. ↑ "Этапы развития процесса медиаконвергенции (в попытках описать глобальные изменения в развитии сми с 1990—2015 гг.)". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  21. ↑ "Интернет-сми и социальные сети: этапы конвергенции". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  22. ↑ "Соцсети против традиционных СМИ: война или нет?". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  23. ↑ "Четыре преимущества журналистики перед соцсетями". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-05-22 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  24. ↑ "ИНТЕРПРЕТАЦИЯ КАРТИНЫ МИРА В МЕЙНСТРИМОВСКИХ И АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  25. ↑ "КЛАССИФИКАЦИЯ АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  26. ↑ 26,0 26,1 "Воздействие средств массовой коммуникации на современное общество". Иархивтәоу аоригиналзы 2024-08-05 ахь. Ириашоу 2024-08-05 шықәсазы.
  27. ↑ "ПРИРОДА МАССОВОЙ КОММУНИКАЦИИ И МЕДИАКОНСТРУИРОВАНИЕ СТРАХОВ". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-08-15 ахь. Ириашоу 2025-08-08 шықәсазы.
  28. ↑ "Массовая коммуникация как фактор формирования социальной тревожности" (PDF). Иархивтәоу (PDF) аоригиналзы 2022-04-01 ахь. Ириашоу 2025-08-08 шықәсазы.
  29. ↑ "Аквариум". Иархивтәоу аоригиналзы 2025-08-13 ахь. Ириашоу 2025-08-08 шықәсазы.
  30. ↑ "Общие положения". Иархивтәоу аоригиналзы 2010-06-19 ахь. Ириашоу 2010-09-04 шықәсазы.
  31. ↑ Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО
  32. ↑ 32,0 32,1 Российский рынок периодической печати. Состояние, тенденции и перспективы развития : Доклад / Под общ. ред. В. В. Григорьева. — М.: Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям, 2009. — С. 17. — 100 с. — ISBN 978-5-904427-02-3.
  33. ↑ Аверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 6
  34. ↑ "Закон Республики Беларусь от 17 июля 2008 г. № 427-З"О средствах массовой информации"". Архивтәра аоригиналзы шықәсазы 2015-01-28 ахь. Ириашоу 2015-01-24 шықәсазы.
  35. ↑ Сведения о СМИ Архив ҟаҵан 2014-07-30 азы Wayback Machine аҟны. // mininform.gov.by
  36. ↑ "Internet Overtakes Newspapers As News Source". Иархивтәоу аоригиналзы 2009-12-19 ахь. Ириашоу 2009-12-18 шықәсазы.

Алитература

Азхьарԥшқәа

Ахыҵхырҭа – https://ab.wikipedia.org/w/index.php?title=Амассатә_информациа_ахархәагақәа&oldid=172636